Búginde «qazaq fılologııasynyń tuńǵysh professory – Qudaıbergen Jubanov» degen pikir ǵylymı kópshilik arasyna keń taralyp, qazaq fılologııasynda ornyqqan. Alaıda, shyn máninde, qazaq fılologııasy ǵana emes, qazaq ǵylymy tarıhyndaǵy tuńǵysh professory Ahmet Baıtursynuly ekeni jalpy qaýymǵa belgisiz bolyp keldi. Ǵasyrǵa jýyq kidirgen bul shyndyqty jalpaq jurtqa jarııalaýdyń sáti endi ǵana, el táýelsizdiginiń 30-jylynda týyp otyr. О́tken ǵasyrdyń orta sheninde qazaqtyń keı zııalylary Abaı men Shoqan esimderin qazaq rýhanııatynyń eń mártebeli bıigine básekelestirgeni sııaqty, búgingi qazaq til biliminde de Ahmet Baıtursynuly men Qudaıbergen Jubanov esimderiniń ulylyq esebin túgendep, talant tarazysyn teńgerip júrgender joq emes. Tarıhı tulǵalardyń ózine mundaı baqtalastyrý kerek bolmasa da, bizdiń qoǵam qaı zamanda da budan ada bola almady. Shyńdalǵan shyndyq bolyp tarıh betine túbinde shyǵý – aqıqattyń ýaqytpen serttesken minezi. Sondyqtan, ne bolsa, A.Baıtursynuly esimine baılanysty aqıqattardy biz bir-birlep qaıtarýǵa mindettimiz.
Búginde qazaqtyń bilim berý, ǵylym salasy professor, doktor, akademık degen ataqtarǵa baı. Olaı bolsa, «professor» ataǵyn aıryqsha mártebe sanap, rýhanııatymyzdyń shyrqaý bıigindeı kúńirene tolǵaýdyń reti de joq edi. Máseleniń mańyzy kóshpendiler órkenıetin, dala mádenıetin dóńgeletken qazaq halqy úshin eýropalyq bilim berý júıesiniń bul mártebeli ataǵyna laıyq bolǵan alǵashqy qazaq kim ekendiginde. Iаǵnı tolǵaýly túıin «tuńǵysh» sózinde. Tarıh júzinde adamdar osy «tuńǵysh», «eń» sózderine talpynýmen bolady. Sol jolda keıde aqıqattyń beti búrkemelenip te jatady.
Resmı derekterge súıensek, A.Baıtursynulyna «professor» ataǵy Qazaqstan tarıhyndaǵy tuńǵysh joǵary oqý orny (ýnıversıtet) – Qazaq ýnıversıteti (Qazirgi Abaı atyndaǵy QazUPÝ) qurylǵan alǵashqy kúnnen bastap berilgen. Qazaq ýnıversıteti (QazUPÝ) resmı túrde 1928 jyly 4-qazanda, Qazaqstan Avtonomııaly Keńesti respýblıkasy qurylýynyń 8 jyldyq mereıtoıy kúninde, aıtýly datada jarııalanady.
Qazaqstan Respýblıkasy aýmaǵynda buǵan deıin joǵary oqý orny bolmaǵandyqtan, onda dáris oqıtyn professorlar da, mundaı laýazym da bolmaıtyny túsinikti. Qazaq ýnıversıteti qurylý qarsańynda onyń oqytýshylar quramyn jasaqtaý qajet bolady da, Respýblıka jáne Respýblıkadan tys aýmaqtardan eń tańdaýly mamandar Ýnıversıtetke dárisker retinde jumysqa shaqyrylyp, olarǵa túrli laýazymdar taǵaıyndalady. Osyǵan sáıkes 1928 jyl 15 qazandaǵy Ýnıversıtettiń oqytýshylar quramyn bekitý týraly rektordyń №14 buıryǵynda 9 oqytýshyǵa (negizi 10 oqytýshy) laýazym beriledi (QR OMA R-1142, ofıs-1, D-1, 6-p.). Onyń úsheýi – professor. Olar – Ýnıversıtet rektory Sanjar Aspandııarov, N.N.Fatov jáne Ahmet Baıtursynuly. Buıryqqa sáıkes A.Baıtursynuly men Sanjar Aspandııarovqa 1928 jyldyń 1-qazannan bastap, N.N.Fatovqa 19-maýsymnan bastap ýnıversıtet professory laýazymy beriledi. Al ózge 7 oqytýshy – joǵary oqý oryndarynda burynnan sabaq berip ysylǵan, professorlyqqa úmitkerler. Osy on oqytýshynyń tórteýi qazaq (A.Baıtursynuly, S.Aspandııarov, H.Dosmuhammedov, A.Ermekov) beseýi eýropalyq, bireýi sherkes (Soltústik Kavkazdaǵy noǵaı tekti halyq).
1928 jylǵy qarashanyń 3 kúni shyqqan Ýnıversıtet oqytýshylarynyń dáris júktemesi týraly rektordyń №21 buıryǵynda da A.Baıtursynuly professor retinde kórsetilip, ǵalymǵa 4 saǵat leksııa, 6 saǵat laboratorııalyq jumys berilgen (5-sýretke qarańyz). Mine, osylaısha, Elimizde alǵashqy «professor» ataǵy (laýazymy) ýnıversıtet tarapynan berilgen. Ol alǵash úsh ǵalymǵa berilse, solardyń ishindegi zııaly qaýym men halyq shyn moıyndaǵan, naǵyz professor – A.Baıtursynuly. Sondyqtan ol – Qazaqstannyń, qazaq ǵylymynyń, QazUPÝ-dyń tuńǵysh professory.
Sanjar Aspandııarov 1919 jyldan beri Kommýnıstik partııanyń múshesi bolǵan, joǵary dárejeli Doktorlyq akademııany bitirgen. Sondyqtan bolsa kerek, Ýnıversıtet rektory bolyp taǵaıyndalady. Osyǵan oraı alǵashqy sátten-aq «professor» ataǵyn alýy da zańdy. Al N.N.Fatov (1887-1961) – usynyspen shaqyrylǵan sheteldik oqytýshy. Orys ádebıeti tarıhyn zertteýshi, tanymal ádebıettanýshy. RF Rıazan gýbernııasynyń týmasy. 1910 jyly Máskeý ýnıversıtetiniń Tarıh jáne fılologııa fakýltetin bitirgen.
Qaýzalǵan máseleniń mán-jaıyna tereńirek kóz jetkizý úshin «Qazaq ýnıversıteti» men onyń qurylý tarıhy týraly az kem toqtalyp óteıik.
Qazaqstanda joǵary oqý ornyn qurý armany qazaq zııalylarynda erteden-aq bolǵan. Alaıda ulttyq úkimeti joq ógeı halyqqa ony jetkilikti qarajatpen, materıaldyq, ǵylymı bazamen ustap turýǵa múmkin bolmaǵan. Orynbordaǵy 1883 jyly ashylǵan «Qazaq muǵalimder ýchılıshesinen (Kırgızskaıa ýchtıelskaıa ýchılıshe) basqa qazaqqa tól tıesili joǵary bilim oshaqtary Patsha úkimeti tusynda joq edi. Keńes úkimeti qurylǵan alǵashqy jyldary (1922 j.) Orynborda «Qazaq polıtehnologııalyq ınstıtýt» ashylady. Instıtýt bastapqyda, túbinde qazynadan qarjylandyrylatyn memlekettik ýnıversıtetke aınalar degen úmitpen, jergilikti úkimet pen ult janashyrlarynyń qarjylylyq qoldaýy arqasynda bir jyl boıy jumys istegen. Alaıda odan keıingi jyldary da Instıtýt qazynalyq mekemege aınala almaı, qarjylyq qıyndyqtan soń jabylyp tynǵan. Odan keıin Qyzylordada «Qazaq oqytýshylar ınstıtýty», Tashkentte «Joǵary dárejeli oqytýshylar ınstıtýty», Orynborda «Is ınstıtýty» ashylady. Osy tájirıbeler qazaq topyraǵynda ýnıversıtet ashýǵa pármendi praktıkalyq negiz bolady.
Qazaqstanda Keńes úkimeti nyq ornap, Keńes respýblıkalary aýmaǵynda jańa ákimshilik bólinister júzege asyp, ákimshilik basqarý júıesi ońtaılanǵannan keıin, sosıalıstik qurylys naýqany údeı bastaıdy. Osy tusta Qazaqstannyń Oqý komıssary (Bilim mınıstri) Máskeýdegi qazaq azamattarymen tize qosa otyryp, Keńes Respýblıkalary Oqý komıssarııatynyń alqa jınalysynda Qazaqstanda ýnıversıtet ashý máselesin kóteredi. Keńes bul máseleni qoldap, Reseılik О́nerkásip oqýynyń Bas mekemesine «Bul másele eki jetiniń ishinde durystap tekserilip, sheshilsin» degen buıryq beredi (1927 jyly 4-tamyzda). Bir jyl ótkennen keıin Qazaqstan Avtonomııaly Keńesti respýblıkasynyń qurylǵanyna 8 jyl tolýyna oraı aıtýly kúnde tuńǵysh joǵary oqý ornynyń qurylǵany jarııalanady. Negizinde bul ýnıversıtet budan da buryn ashylýǵa josparlanǵan. Keńes úkimetiniń alǵashqy jyldarynda memlekettigi eki respýblıka deńgeıinde bolǵan (Qazaqstan avtonomııasy, Túrkistan avtonomııasy) qazaq halqyn bir ákimshilik terrıtorııalyq aýmaqqa biriktirý josparynyń júzege asyp, onyń jańa astanasynyń (Almaty qalasy) qaıta bekitilýin kútýge baılanysty 1928 jyldyń sońyna deıin kesheýildegen ( V. «Eńbekshi qazaq», 1928 j., №209 (1236), 2-3 b.)
Bul aıtýly oqıǵa, zor jetistikke oraı Qazaqstan Avtonomııaly Keńesti respýblıkanyń eń joǵarǵy laýazym ıeleri quttyqtaý sózin «Eńbekshi qazaq» gazeti bastaǵan basylym betterinde jarysa jarııalaıdy. Solardyń birinde tuńǵysh joǵary oqý ornynyń maqsaty týraly: «Qazaq eńbekshilerine aǵartý qyzmetkerlerin daıyndaý», - dep jazady sol kezdegi О́lkelik partııa komıtetiniń jaýapty hatshysy P.Goloshakın. Qazaqstan Ortalyq Keńes komıtetiniń aǵasy (tóraǵasy) Ernazaruly Eltaı, Qazaqstan komıssarlar keńesiniń tóraǵasy Nurmaquly Nyǵmettiń de quttyqtaý sózderi «Eńbekshi qazaq» gazetinde jarııalandy («Eńbekshi qazaq»,1928 j., №229 (1256), 2 b.).
Qazaq ýnıversıtetinde eń alǵash úsh fakýltet: Aýyl sharýashylyq fakýlteti, 2) Oqý tárbıeshi fakýlteti, 3) Dárigerlik fakýltetin ashý josparlaǵan. Alaıda Sol tustaǵy Qazaq úkimetindegi túrli materıaldyq, bazalyq qıyndyqtarǵa baılanysty 1928 jyl bir ǵana Pedfak (oqytýshy) ashylǵan. Demek, Qazaqstan tarıhyndaǵy alǵashqy ýnıversıtettik fakýltet – Pedfak (Muǵalimder fakýlteti). Bul Fakýltettiń úsh bólimi bolǵan: «Fızıka-tehnıka» bólimi, «Jaratylystaný» bólimi, «Til men mádenıet» bólimi. Ár bólimniń jeke-jeke kabınetteri bolǵan (5 kabınet: «Pedologııa» kabıneti, «Fızıka» kabıneti, «Saıası-qoǵamdar» kabıneti, «Hımııa» kabıneti jáne «Qazaq tili» kabıneti). Osy kabınetterdi jabdyqtaý, jasaqtaý úshin Ýnıversıtet rektor 1928 jylǵy 3 qarashadaǵy №21/4 buıryǵymen oqytýshylar quramynan komıssııa qurady. Atalǵan buıryqqa sáıkes A.Baıtursynulyna «Qazaq tili» kabıneti júkteledi (9, 10-sýretke qarańyz) (QR OMA R-1142, ofıs-1, D-1, 9-p.). Demek, A.Baıtursynuly – osy «Qazaq tili» kabınetiniń alǵashqy professory ǵana emes, ony qurýshy. Bul keıin «Qazaq tili men ádebıeti» kafedrasy bolyp qurylyp, oǵan 1932 jyly Q.Jubanov meńgerýshi bolyp taǵaıyndalady. Qazirgi resmı derekterde atalǵan kafedra alǵashynda «Lıngvıstıka-pedagogıka» bólimi boldy dep beriledi. Bul – aǵat. Tarıhı faktige negizdelgende, atalǵan kafedranyń da alǵashqy negizin qalaǵan, tuńǵysh meńgerýshisi – A.Baıtursynuly. Buǵan Qazaq ýnıversıtetine alǵashqy stýdentterdi qabyldaý komıssııasynyń quramyna A.Baıtursynulynyń saılanýy da dálel.
Ýnıversıtet sabaǵy 1-qarashada bastalǵan. Qabyldanǵan stýdentterdiń jalpy sany – 116. Onyń ishinde qazaq stýdentter – 72, orys stýdentteri – 38, tatar stýdentter – 3, evreı stýdentter – 2, nemis stýdentter – 1. Bulardyń ishinde 80 stýdent stıpendııamen oqyǵan. Bul 80 stıpendııanyń 50-i Máskeýden taǵaıyndalǵan, 30-y Qazaqstan úkimeti tarapynan berilgen. Stıpendııa mólsheri – 27 som. «Fızıka-tehnıka» bóliminde 37 stýdent, «Jaratylystaný» bóliminde 38 stýdent, «Til men mádenıet» bóliminde 46 stýdent oqyǵan. «Til men mádenıet» bólimi eki tarmaqqa bólingen. Biri – qazaq toby, ekinshisi – orys toby. Qazaq tobynda 24 stýdent, orys tobynda 22 stýdent oqyǵan. Osy «Qazaq tili men ádebıeti» bóliminde prfessor A.Baıtursynuly, «Orys tili men ádebıeti» bóliminde professor N.N. Fatov dáris oqyǵan. Ýnıversıtet oqytýshylary men stýdentteri atynan aıyna eki ret shyǵatyn «Oktıabr sáýlesi» atty qabyrǵagazeti bolǵan (Baıtaquly S. «Eńbekshi qazaq». 1929 j., №22 (1351), 2 b.).
Ýnıversıtettiń sabaq tili týraly birshama talas-tartystar týyndap, ýnıversıtet oqytý quraldary, oqytýshylar quramy, jetkiliksiz bolǵandyqtan, oqý úderisi orys tilinde júrgizilgen. Ýnıversıtetke túskenderdiń kópshiligi Instıtýt pen tehnıkomdy qazaqsha bitirgender bolǵandyqtan, orys tilindegi oqý úderisi olar úshin qıynǵa soqqan.
Taǵy bir aıta ketetini, keıbir zertteýshiler osy alǵashqy joǵary oqý orny Tashkenttegi «Joǵary dárejeli oqytýshylar ınstıtýtynan» bólinip shyqty dep esepteıdi. Bul – aǵattyq. Sebebi, birinshiden, ýnıversıtet ınstıtýttan bólinip shyqpaıdy. Ekinshiden, qazaq zııalylary ýnıversıtet qurý armanyn kezeń-kezeńimen júzege asyrǵan. Qazaqstanda buryn ýnıversıtet qurý tájirıbesi bolmaǵandyqtan, joǵaryda aty atalǵan úsh ınstıtýttyń materıaldyq bazasyn, tájirıbesin paıdalana otyryp, maqsatty túrde, kóp jumys atqarý nátıjesinde Ýnıversıtet arnaıy qurylǵan. Al onyń tuńǵysh professory – A.Baıtursynuly.
A.Baıtursynuly Qazaq ýnıversıtetinde (QazUPÝ) jalpy 8 aı (01.10.1928-10.06.1929) jumys isteıdi. Osy kezeńde professor A.Baıtursynulynyń esimimen baılanysty Qazaq ýnıversıteti (QazUPÝ) rektorynyń tómendegideı mazmundaǵy buıryqtary shyqqan:
Rektorynyń 1919 jyly 19 aqpandaǵy №12/5 buıryǵyna sáıkes A.Baıtursynuly 1929 jyly 1-naýryzdan bastap professor laýazymymen «Fızıka-mehanıka» jáne «Jaratylystaný» bólimderinde aptasyna 6 saǵat qazaq tilinen dáris oqıtyny týraly (QR OMA R-1142, ofıs-1, D-1, 23-p.);
Rektordyń 1929 jyly 30 naýryzdaǵy №31/1 buıryǵymen A.Baıtursynuly aptasyna 3 saǵat leksııa, 6 saǵat praktıkalyq dáris oqıtyny týraly (QR OMA R-1142, ofıs-1, D-1, 28-p.);
Rektordyń 1929 jyly sáýirdiń 13 kúngi №42/1 buıryǵymen vrach Kamenskonyń medısınalyq spravkasy negizinde aýrý sebebinen 9-sáýirden bastap eńbek demalysyna jiberilgeni týraly (QR OMA R-1142, ofıs-1, D-1, 32-p.);
Rektordyń 1929 jyly 7 mamyrdaǵy №55/1 buıryǵyna sáıkes professor A.Baıtursynulynyń aýrý sebebimen ketken eńbek demalysynan 1-mamyrdan bastap jumysqa oralǵany týraly (QR OMA R-1142, ofıs-1, D-1, 35-p.)
Al eń sońynda, 1929 jyldyń 12 maýsymda oqytýshy A.Baıtursynulynyń 10-maýsymnan bastap óz qalaýymen jumystan ketkeni týraly rektordyń №74/2 buıryǵy shyǵady. Ornyna dál osy kúnnen bastap Basymov Qajym Amanǵalıuly Qazaq tili páni boıynsha dáris oqýǵa taǵaıyndalady (QR OMA R-1142, ofıs-1, D-1, 39-p.). Osymen A.Baıtursynulynyń Qazaqtyń tuńǵysh ýnıversıtetindegi qyzmeti aıaqtalady. Bulaı aıaqtalýdyń sebebi, dál osy maýsym aıynda jalamen jazyqsyz ustalyp, abaqtyǵa jabylady. Sońynan Arhangelskige, keıin Batys Sibirge jer aýdarylady. Odan tek 1934 jyly ǵana bosap, elge oralady. Osylaısha, onyń qazaq fılologııasynyń tuńǵysh professory ekeni jurtshylyq nazaryna kóp ilikpeı, tipti, keıingi jyldary múlde aıtylmaı, umyt bolyp ketedi.
Búginge deıin «Qazaq fılologııasynyń tuńǵysh professory» retinde tanylyp kelgen Q.Jubanov ol jyldary Sankt-Peterbýrgte Shyǵys tilderi ınstıtýtynda bilim alyp júrgen. Iаǵnı 1928-1929 jyldary Qazaq ýnıversıtetine (QazUPÝ) jumysqa turmaǵan. Tek 1930 jyldyń kúzinde, 1-qazannan bastap qana 210 rýbl aılyqpen osy tuńǵysh Ýnıversıttke ǵylymı qyzmetker retinde jumysqa turady. Osy jyldary Q.Jubanovpen qatar, M.Áýezov, S.Seıfýlın, T.Shonanov, S.Amanjolovtar jumysqa qabyldanǵan. Bulardyń báriniń de laýazymy sol jyldardaǵy resmı qujattarda «dosent» dep kórsetilgen (11,12-sýretke qarańyz) (QR OMA R-1492, ofıs-1, D-12a, 26-p.; QR OMA R-1142, ofıs-1, D-18, 22-p.) Demek, Q.Jubanov 1932 jyly «Qazaq tili men ádebıeti» kafedrasynyń meńgerýshisi bolyp taǵaıyndalǵannan keıin ǵana, A.Baıtursynulynan 4-5 jyl keıin, «professor» ataǵyn alǵan. Sondaı-aq qurylý tarıhynan bastap alǵanda, Kafedranyń da tuńǵysh meńgerýshisi – Q.Jubanov emes, A.Baıtursynuly.
Biz bul arqyly birtýar ǵalym Q.Jubanovtyń tulǵasyn tómendetpek emespiz. Qaı ǵalymnyń bolsa da, tulǵasy tarıhı shyndyqpen, el úshin etken adal eńbegimen bıikteıdi. A.Baıtursynuly men Q.Jubanovtyń qazaq til bilimi úshin sińirgen eńbegi orasan. Olardyń tulǵasy eshqashan alasarmaıdy, izi óıpeıdi. Biz tek salmaqty, jaýapty ǵylymı mátinderde bul tarıhı laýazym jańsaqtyqqa urynbaı, tól ıesiniń esimimen baılanysty atalýyn tileımiz. Sonymen qazaqtyń tuńǵysh professory – A.Baıtursynuly.
Ermuhamet MARALBEK,
A.Baıtursynuly atyndaǵy Til bilimi ınstıtýtynyń ǵylymı qyzmetkeri,
PhD doktor
