Ulttyq jazý rýhymyzdy jańǵyrtady

– Anar Muratqyzy, Pre­zıdentimiz latyn grafı­ka­syndaǵy álipbıge kóshý má­selesinde asyǵystyq ta­ny­­týǵa bolmaıtynyn, ult úshin taǵ­dyrsheshti bastamada naý­qanshyldyqqa jol beril­­meýi kerektigin basa aıtyp keledi. Dese de latyn qar­pine kóshý búgin nemese keshe týyn­daǵan betburys emes ekeni belgili. Álipbı daıyndaý isi ke­merine ja­­qyndady, naqty pi­sip-je­tildi dep aıta alamyz ba?

– Jańa álipbıge kóshý máse­lesi ótken ǵasyrdyń 90-jyldary tuńǵysh ret qoǵam talqysyna usynyldy. Onyń bastamashysy akademık Ábdýálı Týǵanbaıuly Qaıdar boldy. Sol kezden beri bul máseleniń qoǵamda talqylanýy toqtaǵan joq. Saıası sheshim 2017 jyly Elbasynyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jań­ǵyrý» ma­qa­lasynda shyqty. Elbasynyń Jar­lyǵymen 2018 jyly akýt negizdi álipbı bekitildi. Bul jal­pyhalyqtyq reforma o bastan-aq demokratııalyq prın­sıpti berik ustandy. Sóıtip, 2019 jyl­dyń qazanynda Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev halyq tarapynan akýt álipbıge qatys­ty jurtshylyq synyn eskerip, ǵa­lymdarǵa álipbıdi qaıta jetildirýdi tapsyrdy.

Ǵalymdarymyz Prezı­dent tapsyrmasyn zor jaýapker­shilikpen oryndady. Álipbıdi jetildirý boıynsha jurt­shylyq tarapynan synalǵan árbir tańba ǵylymı turǵydan tekserildi, sonyń negizinde keıbir qolaısyz dep ta­nylǵan tańbalar aýystyryldy. Je­tildirilgen álipbı jobasyndaǵy árbir áriptiń ǵylymı negizdemesi jasaldy. Jobany ázirleý kezeńine otan­dyq qana emes, álemdik deńgeıde qazaq tilin ǵy­lymı turǵyda zertteıtin birden-bir mekeme Ahmet Baıtursynuly atyndaǵy Til bilimi ınstıtýty jaýapty bolsa, álipbı jobasyn aprobasııadan ótkizý kezeńine «Til-Qazyna» ortalyǵy jaýapty boldy. Instıtýt ǵalymdary tarapynan usynylǵanymen, joba otandyq ǵylymı qaýymdastyq maquldaýynan ótýge tıis, son­­dyqtan elimizdiń bedeldi til­ta­nýshylary men fılologterinen turatyn Orfografııalyq jumys tobynda joba talaı talqydan ótkizilip baryp, ábden qyrnalyp, túzelip bekitildi.

Endigi kezekte jetildirilgen álipbı jobasy Qazaqstan Res­pýblıkasy Úkimeti janyndaǵy Qazaq tilin kırıllısadan latyngrafıkaly álipbıge kóshirý jónindegi Ulttyq komıssııa qa­raýyna tapsyrylady. Bul jańa álipbıdi bekitý kezeńi jaqyn ekenin kórsetedi, sondyqtan ony qoldanysqa engizýdi bas­taý sharalarynyń aýyly da alys emes. Qoǵam buǵan ábden daıyn, ásirese jastar arasynda sıfrly tehnıka arqyly qarym-qatynasta latyn álipbıi áldeqashan keńinen qoldanylyp júrgeni belgili. Sol sebepti, bizdiń boljamymyzsha, qoǵam jańa álipbımen jazýdy jyldam ıgerip kete alady.

– Latyn qarpindegi qazaq álipbıiniń ózderińiz ázirlegen sońǵy nusqasyna naqty qan­daı ózgerister engizilgenin atap ótseńiz?

 – Jetildirilgen álipbı jo­basy akademık Ábdýálı Qaı­dardyń alǵashqy jobasynan bastaý alady. Muny ázirleýge otandyq bedeldi tiltanýshylar, sonyń ishinde akademık Rábıǵa Syzdyqtyń jazý teorııasy bo­ıynsha ǵylymı mektebiniń ókilderi – álipbı túzý, emle ja­saýǵa qa­tysty til ǵylymynyń arnaıy salalary grammatologııa, fonetıka, fonologııa, orto­logııalyq kodıfıkasııa, jazý teorııa­sy men til mádenıetiniń mamandary qatysty.

Jobanyń teorııalyq negizderi Ahmet Baıtursynuly atyndaǵy Til bilimi ınstıtýty júrgizgen ǵylymı-zertteýler aıa­synda jasaldy. Jańa álipbı men em­le A.Baıtursynuly negizin qa­la­ǵan ul­ttyq jazýdyń basty prın­sıpterin negiz­ge aldy. Álem­dik jazý tájirıbelerin eskerdi.

Jetildirilgen jańa álipbı jobasynda 31 tańba bar, dıakrıtıka sany: 4: ýmlaýt (  ̈ ), makron ( ˉ ), sedıl ( ̧), brevıs (  ̌ ); dıakrı­tıkamen berilgen árip sany: 6 (ä, ö, ü, ğ, ū, ş); «bir dybys – bir árip» prınsıpine tolyq sáıkes, dıgraftar joq; ulttyq tildiń 28 dybysyn tolyq qamtıdy; shettildik sózdegi dybys tańbasyna Vv (v), Ff (f), Hh (h) áripteri alyndy;

Negizgi artyqshylyǵyn ata­ıyq. Birin­shiden, dybystardyń ártúrli qasıetine jeke dıakrıtıka alyndy. Bul oqylymdy jeńildetedi, tildiń dybys qory­nyń álipbıi júıesindegi kórinisin bederleıdi.

Ekinshiden, halyqaralyq tájirıbe eskerildi. Mysaly, halyqaralyq latyn júıesinde ýmlaýttyń bir ǵana maǵynasy bar – daýysty dybystyń jińish­keligin bildirý.

Úshinshiden, kırıldegi Ý ár­piniń ornyna erindik dybysqa júretin U tańbasy, al I, I ornyna i tańbasy alyndy. Bul Ý men I dybysy bar sózderdiń mátin ishinde birden tanylýyna yńǵaıly: uran, vakum; uaqyt, sauda, juu, tuu; ine, jiyn, kögorai, aidar; institut, inovasia, titul. Shettildik sózderdi halyqaralyq jazý keńistigindegi turqyna uq­sas tańbalaıdy: universitet, respublika, turizm. Bul álemdik bi­lim keńistigimen ıntegrasııa úshin qolaıly.

Tórtinshiden, mektep oqýshy­lary men shettildikterdiń árip tanýyna, olarǵa tilimizdiń dy­bystyq júıesin jyldam ári tez úıretýge yńǵaıly.

Besinshiden, jazba kommýnı­kasııany jeńildetedi. Dıa­krı­tıkamen berilgen áripterdiń bar­lyǵynyń jalpy jıiligi óte tómen, ıaǵnı olar kóp bolmaıdy. Mysaly, ä (á), ö (ó), ü (ú), ū (u), ğ (ǵ), áripteriniń 5-eýiniń jalpy jıiligin qosqanda, eń jıi kezdesetin jalǵyz /a/ árpinen tórt ese az bolady. Jıiligi jo­­­ǵary sh dybysyna dıakrıtı­kasy árip astynan túsetin, qol­dy joldan úzbeı jazýǵa bolatyn /ş/ árpi alyndy: Şämşı, şeşım. Qoljazýǵa yńǵaıly, kóz­shalymǵa qolaıly.

Búginde tiltanýshy ǵylymı qaýymdas­t­yqtyń kópshiligi, qa­lyń jazarman men oqyrmannyń basym bóligi osy jobaǵa toq­talyp otyr.

– Jańa erejemizdiń erek­sheligi retinde neni aıtar edińiz?

– Emle jobasy birneshe ke­zeńde ázirlendi:

1-kezeńde Ahmet Baıtur­syn­­uly atyn­daǵy Til bilimi ınstıtýty Emle erejeleriniń ǵyly­mı tujyrymdamasyn ázir­ledi. Onda:

– emle halyq tiliniń dyb­ys­tyq qor áleýetin keńinen qamtýy;

– bazalyq normalardy saq­taýy tıis. Munda bazalyq dep, álipbıler aýyssa da ózgermeıtin, ulttyq til zańdylyqtaryna sáı­kes qalyptasqan turaqty jazý normalar júıesin aıtamyz.

– jańa emle qoldanýǵa oń­taıly, tehnıkalyq jaqtan mo­bıldi, jınaqy bolýy kerektigi negizdeldi.

2-kezeńde tujyrymdamaǵa sáıkes ınstıtýt emle jobasyn ázirledi;

3-kezeńde «Til-Qazyna» orta­lyǵy emle jobasyn mádenı jurt­­shylyq arasynda túrli synamadan, saraptamadan ótkizdi. Synama jumystary emleni je­tildirýge kópten-kóp septigin tı­gizdi.

Emle erejeleri 9 taraýdan turady: Áripter emlesi (42 árip­ten 32 árip em­lesine qys­qardy, balamalary tabyldy); túbir men qosymshanyń; birge, bólek, defıs­pen jazylatyn sózderdiń; bas árip pen qysqarǵan sózderdiń emlesi; kir­me sózderdiń jáne tasymal emlesin qamtıdy.

Jańa emledegi jańalyqtarǵa toqta­laıyq. Birinshiden, barlyq sózderdiń grafıkalyq beınesi (keskini) jańardy (mysaly: Qazaqstan, täuelsızdık, ruhani jaŋğyru). Jazý prınsıpterimiz negizinen saq­talǵanymen, sóz­der­diń jazba mátindegi kes­kin­de­ri basqa – «latynsha» turpat al­dy.

Ekinshiden, shettildik sóz­derdiń orfogrammasy ózgerdi (mysaly: prodüser, büdjet, ansäm­bl, piesa, subekt, konünktura, ve­dımıs, film, festiväl, älbom, menejer, profesor, pedagog, dialog. Em­leniń bul taraýy dástúri be­rik qalyptasqan, ozyq álemdik jazýlardyń tájirıbesine súıenip ázirlendi. Jańa emle boıynsha shettildik, «ózge» sózder, bir jaǵynan, ulttyq sıpat aldy. «Qa­zaqtyń shapanyn kıip», «ózi­­mizdikine» aınalsa, ekinshi jaǵy­nan, tupnusqa tilge turpaty uqsap, álemmen qurmalasa túsýge jol ashty. Mine, bul – ulttyq jazýdy kreatıvtendirý arqyly rýhty jańǵyrtýdyń joly.

Latynda joq orystyń Ë, S, Sh, E, Iý, Iа, , áripteriniń balamasy anyqtaldy. Mysaly, E ornyna E: element, epopeia, E (ıo) ornyna Ö jazylady: dirijör, rejisör. S bir tańbamen, S áripmen beriledi: konsert, sirk. Sóz basyndaǵy jáne tól sózderdegi Iý – iu: İupiter, aiu, Iа – ia árip tirkesimen: İalta, qoian, al daýyssyz dybys tańbasynan keıin Iý árpi qazaqshalanyp ü: tüniŋ, büro, Iа árpi sáıkesinshe ä-men tańbalanady: zaräd. knäz, aıyrý belgisi túsiriledi: feldeger, adektiv, jińishkelik belgi turǵan býyndaǵy daýys­ty dybys jińishke syńarynyń tańbasymen jazylady: pälma, mültfilm, älmanah. Shettildik sózder yqsham ári ońtaıly jazylady.

Qoryta aıtqanda, erejede kúndelikti qoldanylatyn sóz­­derdiń, sol sııaqty ataýlar men termınderdiń ulttyq sı­pat­taǵy úlgisi usynylyp otyr. Bul úlgiler myńdaǵan sózderdiń saýatty jazylýyna negiz bolady. Sóıtip, sanada ornyǵady, yqsham, ońtaıly, kreatıvti jańa ulttyq jazýdyń negizi qalanady. Jańa álipbı men emle qoǵamymyzdyń jazý mádenıetin arttyrý arqyly memlekettik tildiń qoldanysyn jeńildetedi.

– Sizdińshe latyn qarpine ótkennen keıingi prosess qalaı órbimek?

– Halyqaralyq tájirıbede álipbı aýystyrǵan elderdiń bar­lyǵy jańa álipbı men emle erejelerin joǵary nor­ma­tıv­tik negizde bekitken. Tipti qazirgi qoldanystaǵy erejeler de 1983 jyly Prezıdıýmnyń jarlyǵymen bekitilgen. Son­dyqtan ǵalymdar jańa álipbı sııaq­­ty jańa emle de Pre­zı­denttiń Jar­lyǵymen beki­til­genin kútedi. Iıa, alǵash­qy kezeń­de jańa jazýǵa kóz­shalym úı­renip, qoldaǵdy qalyp­tas­qansha az­daǵan dıskomfort bolýy, árı­ne múmkin. Alaıda bola­shaq úshin, tipti qazirgi zamandasy­myz úshin de utarymyz kóp. Mu­nyń tek qazirgi kezde ózekti bir­nesheýin ataıyq:

– qazaqsha oılaıtyn, shet­sózdi óz tiliniń ıkemine qaraı ózinikindeı beıimdep alatyn ult­tyq sananyń qalyptasýyna jazý arqyly jol ashylady;

– tilimizdiń syrttan kelgen áserdi ıgerip alatyn ımmý­nı­tettik tetikteri iske qosylady, til jańǵyrady;

– 5-6 jastan saýat ashqan búl­dirshin ana tilinde jazyp-syzý úshin burynǵydaı tól árpimen birge bógde áripten turatyn 42 tańbaly álipbıdi, orys tiliniń Sh, E, , sııaqty basqa da árip­teriniń emle erejelerin qosa úı­renip, ýaqyty men qýatyn jo­ǵalt­­paıdy. Onyń ornyna nebári 31 áripten turatyn, ana tiliniń barlyq dybysyn qam­tyǵan, sonymen birge kez kelgen bógde sózdi óz tilinde jazýǵa ıkemdi álipbıdi úırenip shyǵady;

– qazaq ulttyq álipbıimen jazylǵan mátinder latyn álipbıin qoldanatyn qaýymdastyq úshin oqylatyn deńgeıde bolady, qa­zaq sózderiniń oqylymy olar­dyń aýyzsha sózdegi dybystalýy­na jaqyndaıdy;

– álemdik grafıkalyq ke­ńis­tikte qazaq mátinderiniń kóz­shalymǵa ıkem­diligi elimizdiń ımıdjiniń kóterilýine, halyq­aralyq ekonomıkalyq dıskýrsqa qurmalasýyna ońtaıly jaǵdaı týǵy­zady.

Áńgimelesken

Arman OKTIаBR,

«Egemen Qazaqstan»