Kollajdy jasaǵan Amangeldi Qııas, «EQ»
Erkebulannyń otbasyn Ulybrıtanııanyń Redıng qalasynda bilim alyp júrgen 2016 jyly kezdestirdik. О́zge elge oqýǵa jańadan kelgen bir top qazaq stýdenti úshin shaǵyn qalada óz otandastaryn kezdestirýdiń qandaı baqyt ekenin bilseńiz ǵoı. Dúkende ózara qazaqsha sóılesip turǵan bizge qolynda kishkentaı balasy bar jasy 30-dar shamasyndaǵy áıel kelip, óziniń Atyraýdan ekenin, osynda tórt jyldan beri turatynyn aıtyp, úıine qonaq bolýǵa shaqyrdy. Osylaısha, shetelde qazaq kórse týysyn tapqandaı qýanatyn stýdentter Anglııanyń ońtústigindegi shaǵyn qalanyń jańa úıler salynǵan aýdanyna qaraı bettedik. Eki qabatty keń páterde Erkebulan men Jansaıa eki ulymen turady eken, arasynda qonaqqa Qazaqstannan nemerelerin saǵynǵan ata-ájesi de kelip ketetin kórinedi. Áńgimelese kele, jańa tanysymyzdyń brıtandyq munaı kompanııalarynyń birinde qyzmet etetinin, jumys berýshisiniń jergilikti ólshem boıynsha myna záýlim páterdiń aqysyn, ulynyń jeke menshik mekteptegi oqýyn tóleıtinin de aıtty.
Bul bir ǵana qazaq otbasynyń basyndaǵy jaǵdaı emes ekeni belgili. Shetelge qyzmeti boıynsha qonys aýdaratyndardyń kóbi – joǵary bilimdi, bilikti, tájirıbesi mol, básekege qabiletti azamattar. Aǵylshynsha «brain drain» dep atalyp ketken bul qubylys jahandaný ǵasyrymen qatar ilgerileı bastady. 1970 jylmen salystyrǵanda týǵan jerinen jyraqta ómir súrip jatqan adamdardyń sany úsh ese ósken. Buryndary ózge elge jumys isteýge ketken birli-ekili adamdy bilsek, búginde árkimniń shetelge ketken tanysy bar. Biz muny eldegi aqyl-oı kapıtalynyń syrtqa ketýi nemese aqyl-oı kóshi dep ataıtyn boldyq.
Jaqynda Qazaqstan halqy Assambleıasy Keńesiniń otyrysynda Elbasy N.Nazarbaev jastardyń shetel asýyna ne sebep degen máseleni kóterdi. Bilikti mamandardyń óz elinen jyraqqa ketýi – jalǵyz Qazaqstandy ǵana emes, kóptegen damýshy elderdi alańdatatyn ózekti máselelerdiń biri degen pikir bar. Dese de bul Ulybrıtanııa sekildi damyǵan elderde de jıi kezdesetin kórinedi. Máselen, Brıtan úkimeti qazir Brexit saldarynan Eýropalyq odaq elderine aǵylǵan mamandar týraly aıta bastady. AQSh, Kanada sekildi Batys elderi bilikti azamattardy jumysqa tartý boıynsha arnaıy saıasat júrgizip, álemniń túkpir-túkpirinen kelgen eń myqty mamandardyń bar jaǵdaıyn jasap baǵady. Lıvannyń belgili saıasatkeri, Parlament spıkeri Nabıh Berrı eldegi aqyl-oı emıgrasııasyn eń úlken máselelerdiń biri dep atap ótip, muny jastar arasyndaǵy juqpaly indetke teńegen eken. Rasynda da, el aýystyrýǵa jas azamattar beıim keledi. Statıstıkaǵa súıensek, dúnıe júzi boıynsha 300 mıllıonǵa jýyq mıgrant bar. Dúnıejúzilik ekonomıkalyq forýmy ózge elge qonys aýdarýǵa eldegi saıası jaǵdaı men tabıǵı apattardan bólek, kóp jaǵdaıda jaqsy jumys pen sapaly bilimge degen suranys sebep bolatynyn aıtady.
Qazaqstannan ketken joǵary bilimdi otandastarymyz dál osy maqsatta qonys aýdarǵanyn aıtady. Tildesken azamattarymyzdyń biri bilikti maman bola tura eldegi kúnkóris kózine kóńili tolmaı, AQSh-ta qyzmet kórsetý salasynda eńbektenýge kelisip otyr. Elimizde memlekettik qyzmette birneshe jyl jumys istep, «Bolashaq» baǵdarlamasy arqyly shetelde bilimin jetildirgen Maqsat Elýbaı elge qaıta kelgende 110 myń teńge aılyqqa kún kórý múmkin bolmaǵanyn aıtady. Onyń ózi qarapaıym jas mamannyń emes, tájirıbeli, shetelde oqyǵan, bir mekemedegi bólim meńgerýshisiniń jalaqysy edi.
«Shetelden kelgen soń, jumysqa ornalastym. Aılyǵym – 110 myń teńge. Bul qarjyǵa otbasyńdy asyraý múmkin emes, kúndelikti shyǵynnan da artylmaıdy. Jalaqynyń jaqynda kóteriletin túri joq, erteńge senim artatyn perspektıva da kórmedim. Kúıbeleń tirshilikten sharshap, sharasyz shetelge ketý týraly sheshim qabyldadym», deıdi Maqsat.
Qazir ol mamandyǵy boıynsha emes, qyzmet kórsetý salasynda qarapaıym jumysshy bolyp, adal eńbegimmen aptasyna 8-9 myń dollar aqsha tabamyn deıdi. О́z elinde osyndaı múmkindiktiń joǵyna ashynǵan keıipkerimiz elge qaıtqysy joq. Tek jylyna bir ret týǵan-týysyn kórip, saǵynyshyn bassa jetkilikti kórinedi. Qazaqstandaǵy bilikti mamannyń ómir súrý deńgeıinen AQSh-ta qatardaǵy eńbekqor turǵynnyń jaǵdaıy áldeqaıda joǵary ekenine kóz jetkizgen Maqsattyń ázirge elge oralǵysy joq, oǵan kásibı maman retinde elge shaqyryp jatqan quzyrly mekemeler de joq.
Rasynda eldegi tómen jalaqy, ásirese shetelde bilim alyp nemese jumys istep kelgen adam úshin mardymsyz ekeni belgili. Ulttyq statıstıka bıýrosy 2020 jyly Qazaqstandaǵy ortasha jalaqyny 200 myń teńgeden joǵary dep belgiledi. Dese de 200 myń teńge eńbekaqyny elde naqty qansha adam alatyny úlken suraq týdyrady. Qazaqstannyń bilikti kadrlarynyń dál osy jalaqy máselesine kóńili tolmaı el asyp ketýi Qazaqstandaǵy áleýmettik máseleniń ózekti ekenin kórsetedi.
Bir qyzyǵy, Qazaqstanǵa jumys izdep keletin sheteldik mamandar da kóp eken. Mıgrasııa boıynsha halyqaralyq uıymnyń (IOM) esebine sáıkes, 2019 jyly elimizde 3,7 mln sheteldik azamat ómir súrgen. Halyqaralyq uıym Qazaqstanǵa sheteldik bilikti mamandar úshin tartymdy elderdiń biri degen baǵa bergen. Baıqaǵanymyzdaı, elimiz óz azamattaryn basqa elderge jibergenimen, olardyń ornyn sheteldik kadrlar toltyryp jatyr eken. Bizge kelgen halyqaralyq mamandarǵa jumys berýshiler áldeqaıda joǵary jalaqy berýge daıyn kórinedi. Buǵan elimizdiń keıbir aımaqtaryndaǵy óndiris oryndaryndaǵy osy sıpattaǵy janjaldar dálel bola alady. «Qoldaǵy altynnyń qadiri joq» sekildi, jergilikti joǵary bilimdi əri təjirıbeli qyzmetkerlerdiń eńbegi qashan laıyqty baǵalanady? Búginginiń basty saýaly – osy.
Shetelge ketkenine on jyldan astam ýaqyt ótken otandastarymyzdyń biri Madııar Nurlanov Germanııada densaýlyq saqtaý salasynda qyzmet etedi. Ol shetelge kóshýdiń bári oılaǵandaı ońaı emes ekenin aıtady.
«Týǵan jerińdi, týys-týmańdy tastap, sózi beıtanys, dini men dili basqa elge kóshý – ómirimde qabyldaǵan eń qıyn sheshimderdiń biri boldy. Odan artyńnan ergen eki balańdy mektepke ornalastyrý, baspana, jumys tabýdyń ózi ońaı bolǵan joq. Oılap qarasańyz, tirkeýi ne azamattyǵy joq adamdy shetelge kelgende eshkim qushaq jaıyp qarsy almaıdy. Amal joq. Júgińmen qosa, bar úmitińdi jınap kelgen elden túk bitirmeı qaıtsań taǵy bolmaıdy», dep kúrsindi on jyl burynǵy oqıǵany esine alǵan keıipkerimiz.
Qazaqstannan kóshýge ne sebep bolǵany týraly tolǵanǵan ol biraz máseleniń túıinin tarqatty. «Onyń bárin aıta berseń, sonda qalǵan aǵaıyn jaqtyrmaı qalady. «О́zge elde sultan bolǵansha, óz elińde ultan bol» dep synaǵan qansha tanysym bar. О́z basym, erikkennen elden jyraqta júrgen joqpyn. Sol kezde medısınalyq mekemede alatyn aılyǵym mardymsyz edi, baspana joq, alǵan aqsha páter men azyq-túlikke áreń jetetin. Balalar ósip kele jatty. Árıne, ana tilin, mádenıetin umytpasyn deısiń. Alaıda sapaly ómir súrip, jaqsy bilim alýyn odan joǵary qoıasyń. Muny adamnyń sapaly ómir deńgeıine, jaqsy turmysqa umtylýy der edim bir sózben. Bizge kiná taǵatyndar osyny túsinse deımin», dep túıindedi áńgimesin Madııar.
Ulttyq statıstıka bıýrosynyń málimeti boıynsha byltyrdyń ózinde qarasha aıyn qosa alǵanda 26 myńnan astam adam Qazaqstannan shetelge ketken. Olardyń kóbi – bilimdi, bilikti jastar. Árbir úshinshi emıgranttyń joǵary bilimi, al árbir tórtinshisiniń ortasha bilimi bar. Qonys aýdarǵandardyń tórtten biri 28 jasqa deıingi azamattar eken. Dál osy qubylysty mamandar «aqyl-oı kóshi» dep ataıdy.
Shetel asqan otandastarymyzdyń bir bóligi kúnkóris máselesin basty sebep dese, endi bireýi bilimin shyńdap, biliktiligin arttyryp, halyqaralyq tájirıbe jınaý úshin qonys aýdarýǵa májbúr. Solardyń biri – Aıjan Danabekova Irlandııadaǵy Google kompanııasyna qyzmet kórsetetin uıymdardyń birinen usynys alǵan. «Bolashaq» baǵdarlamasynyń túlegi bastapqyda tájirıbe jınaý maqsatynda elde taǵy bir jyl qalýǵa sheshim qabyldaıdy. Halyqaralyq baǵdarlamalar ortalyǵynan ruqsat alǵan Aıjandy kelesi jyly Majorel Ireland Limited kompanııasy aǵa kontent-sholýshy laýazymyna shaqyrady. Alaıda «Bolashaq» baǵdarlamasy shetelde ýaqytsha qalýǵa ruqsat bermeıdi. Aıjannyń aldynda Dýblınde qalyp halyqaralyq tájirıbe jınaý nemese elge oralyp, osynda qyzmet etý tańdaýy tur. Shetelde óz mamandyǵy boıynsha jumys isteý kez kelgenniń baǵyna buıyrmaıtynyn biletin otandasymyz memlekettik stıpendııadan bas tartyp, qarajatty qaıtarý týraly oılanyp júrgenin aıtady. Bul sekildi qıyn tańdaýda onyń shetelde ozyq kompanııalardyń birinde eńbek etip, básekeli ortada kásibı biliktiligin arttyrsam degen tilegi tarazy basyn tartyp turǵany túsinikti. Internet qaýipsizdigi salasynda shyńdalǵan kadrdyń bolashaqta el paıdasyna kádege asary sózsiz. Qalaı bolǵanda da, Aıjan sekildi elden kóship ketýdi emes, tájirıbe jınap kelýdi oılap júrgeni qanshama.
Joǵaryda tildesken jandardyń barlyǵy elden jyraqqa ózderiniń qarym-qabiletin tıisinshe baǵalaıtyn, óz múmkindikterin meılinshe júzege asyratyn orta izdep ketkenine kóz jetkizdik. Bul – kóshi-qon salasynyń máselesi ǵana emes, elimizdiń ekonomıkalyq, áleýmettik ál-aýqatymen, adamı kapıtaldyń baǵasymen tikeleı baılanysty úlken problema. Shetelde ómir súrip, qyzmet etip, bilim alyp jatqan azamattardy «jaıly el izdep ketti dep» kinálaýǵa bolmas. Onyń ornyna máseleniń mán-jaıyn zerttep, sheshý jolyn izdegenimiz durys. Irgeli el bolamyz desek, órkenıet kóshiniń aldyńǵy qatarynda bolýǵa umtylsaq, bilikti kadrlarymyzdy baǵalaı bilgenimiz abzal. Endeshe, «Jaıly jer izdep ketti dep, Jazǵyra kórme, qarttarym» dep kezinde aqyn Saǵı Jıenbaev jyrlaǵandaı, endigi jerde «jaıly el izdep ketti dep...» bilikti, ıntellektýaldy jastardy jazǵyrýdyń jóni joq! Jazǵyrýdyń ornyna bilikti mamandarǵa memleket tarapynan sergek kózqarasty qalyptastyrý kerek-aq!
