QARA QYLDY QAQ JARǴAN

Budan birshama jyl buryn belgili qoǵam qaı­ratkeri Imanǵalı Tasmaǵam­betov Almaty qalasynyń ákimi bolǵan kezde qalalyq ákimdik ǵımaratynda Joǵar­ǵy Sot Tóraǵasy, ózge de laýazymy bıik basshylar qatysqan, sybaılas jem­qorlyqqa qarsy kúreske arnal­ǵan úlken jıyn ótti. Ádettegideı sýdıalar ara­syn­daǵy kóleńkeli qubylys – paraqorlyqty joıý jónin­de ártúrli pikirler aıtyldy. Tipti, keıbireýler bolsa ábden erkinsip, “zeınetkerlik jasqa jaqyndaǵan sýdıalardyń para almasqa amaly joq, sebebi erteńgi kúni jalǵyz zeınetaqymen kún kórý múmkin emes” degendeı sózderge de bardy. Mundaı soraqylyqqa shy­daı almaǵan Alma­ty qalalyq soty­nyń sýdıasy Qanııa Úsenqyzy birden otyrǵan ornynan tez turyp, minbege kóterildi. – Máselen, meniń zeınet­ker­likke shyǵýyma ne­bári úsh-aq jyl qal­dy. Biraq, zeı­netaqy kóleminiń azdyǵy meni múl­dem shoshyn­dyr­maıdy. Oılana bil­gen adamǵa mynaý tirshilikte ar-oj­dan tazalyǵy óte qym­bat. Sondyqtan da, men óz kásibimdi sońǵy demim bit­ken­she adal atqara­myn. Men ómirimde eshqashan para alyp kórgen joq­pyn jáne almaımyn da,– dedi ol daýysyn kótere sóılep. Qala ákimi Iman­ǵalı Tas­maǵan­betov sol jıynda “Eger elimizdegi árbir sýdıa qalyń kópshiliktiń aldynda jurttyń kózine Qanııa apaı sııaqty tike qarap turyp, júrekjardy sózin osylaı ashyq aıtsa, bul úlken jetistik bolar edi” – dep atap aıtqan bolatyn. “Qurmet” ordeniniń, Qazaqstan Res­pýb­lıkasy Sýdıalar odaǵynyń “Úsh bı” belgisiniń ıegeri, Almaty qalalyq soty­nyń burynǵy sýdıasy, zań ǵylymdary­nyń kandıdaty Qanııa Haırýllınany asaý taǵdyr alpys asýyna bar bolǵany bir-aq attam qalǵanda jetkizbedi. Tula boıy bıik taýdan aqqan móp-móldir bulaqtyń sýyndaı taza, kirshiksiz adal janǵa degen kópshiliktiń qurmeti, saǵy­nysh sezimi áli de tolastar emes. Qamshy­nyń sabyndaı tym qysqa ǵumyr keshse de artyna óshpes sáýle, qımastyq qaldyryp ketetin asyl jandar bolady. Búgingideı myń qubylǵan zaman yqpalyn elep-eskermeı, tym qarapaıym, qońyr tirshilik keship, elimizdiń sot júıesine qyrýar eńbek sińirgen bilikti sýdıa, han qyzyndaı qaıran Qanııa ónegeli, ulaǵaty mol ómir keshti. Aqtóbe oblysy, Baıǵanın aýdanynyń Qyzylbulaq aýylynda kóp balaly otbasynda jaryq dúnıe esigin ashqan Qanııa mektep qabyrǵasynda júrgennen bastap júregine uıalaǵan maqsatyna jetýdi, sot mamandyǵyn ıgerýdi arman­daı­tyn. Aıtqanynan eshqashan qaıtpaı­tyn, bala kezinen úndi fılmderine eliktep ósken ójet qyz degenine de jetti. Sol kezdegi S.Kırov atyndaǵy Qazaq memlekettik ýnıversıtetiniń zań fakýl­tetin bitirgennen keıin alǵashqy eńbek jolyn Mańǵystaý oblysynyń Mań­ǵys­taý aýdanyndaǵy Shetpe posel­kesi­nde aýdandyq sotta bastaǵan ol Torǵaı oblys­tyq, Almaty qalalyq sotynda Azamattyq jáne qylmystyq ister jónindegi alqanyń tóraıymy bolyp jumys atqardy. Qaı jerde, qandaı jaǵdaıda qyzmet etse de “taǵdyry tarazyda turǵan pendeniń kóz jasyn arqalap, teris úkim shyǵarýdan artyq kúná joq” dep esepteıtin maman óz kásibinde erekshe uqyptylyq tanytty. Kásibı etıka sheńberinen shyǵyp kórme­gen sýdıanyń jeke ómir zańyndaǵy eń basty qaǵıdasy da – ar-ojdan tazaly­ǵyna kóleńke túsirmeı, jaqtastarynyń da, qarsylastarynyń da betine qaımyq­paı, tike qaraý bolatyn. Sondyqtan da, ol jany názik áıel bola tura, elimizdiń sot júıesindegi kúrdeli de qıyn súrleýde azamattyń azamaty ǵana shydaıtyn tym aýyr júkti kótere bildi jáne qandaı bıikke kóterdi deseńizshi?! Zańger boıyndaǵy qaısarlyqtyń tereń syry – onyń óz kásibine, týǵan eline degen túpsiz tereń súıispenshiliginde. Ǵumyrlyq jary – Amangeldimen birge kóziniń aǵy men qarashyǵyndaı uly men qyzy – Áltaıyr men Aınurdy azamat etip ósirgen asyl ana, nemereleriniń súıikti ájesi bolǵan Qanııa Úsenqyzy­nyń keıingilerge qaldyrǵan óshpes ónegesi júregindegi izgiliktiń jylýy ekendigi sózsiz. Árıne, adamgershiliktiń, rýhanı taza­lyq­tyń bıigine qol jetkizý aıtýǵa ǵana ońaı, bul – azaby da, qıyndyǵy da, kúrdeliligi de, talas-tartysy da mol kúr­deli jol. “Senesiz be, adaldyǵym, shyndyqty betke aıtatyn birbetkeıligim úshin meni keıbireýler jek kóredi. Biraq men basqasha ómir súre almaımyn”, deıtin edi ol keıbir kezderde aqtaryla syryn aıtyp. Onyń ózi tórelik etken júzdegen sot prosesinde shyǵarǵan, qara qyldy qaq jarǵan ádil sheshimderimen bir tańqa­larlyǵy, aqtalýshyny bylaı qoıǵanda, aıyptalýshylar da sózsiz kelisetin. Sot júıesinde otyz jyldan astam ter tókken sýdıa boıyndaǵy bul qasıet – onyń ata-anasynyń shańyraǵyndaǵy ulaǵattyń jemisi bolsa kerek. Sebebi, búgingideı qy­ryq qubylǵan dúnıede tirshilik keshýshiler arasynda tek tálimdi tárbıe, ata-ana ónegesin kórgender ǵana adamgershilik asyl qasıetimen erekshelenýde. Sot bedeliniń, eń aldymen, jekelegen sýdıalar bedelinen quralatyndyǵyn Qanııa Haırýllına eńbek jolynda birsha­ma tájirıbe jınaqtap úlgermeı-aq, ýnı­ver­sıtet bitire sala birden oıǵa túıgen. Mańǵystaýǵa joldama alǵan jap-jas qyz­dy Qazaqstannyń sol kezdegi Ádilet mı­nıstri Begaıdar Júsipov ony Qazaq­stan Kompartııasy Or­ta­lyq Komıtetine ertip apa­ryp, bólim meńgerý­shisi­niń oryn­basary Dolda Dosbolov­pen kez­des­tir­gen edi. Sol kez­degi Gýrev ob­ly­sy pro­kýro­ry qyz­metinen aýy­syp kelgen jańa bas­shy sha­shy boıal­ǵan, qyp-qys­qa kóılek kı­gen qyz­­dy kórip, “Oı­­baı, my­na qyzdy kórse adaı­lar shoshyp ketedi, al bul qyz bolsa olar­dyń túıesinen qashyp kete­di” demesi bar ma bezek­tep. Bir tańǵalar­lyǵy, iri basshynyń al­dynda turǵannyń ózinde júreksinbeı, kerisinshe ol bul sózge: – Saspańyz, men túıe­den qoryq­paımyn, ózim túıege minip óstim. Al siz aıtyp otyrǵan adaılar eger meniń boıal­ǵan shashymnan shoshynsa, onyń túrin op-ońaı ózgertýge bolady,– dep birden jaýap qaıtarǵan. Jas qyz­dan mundaı ba­tyl jaýapty, ójet­tikti kútpe­gen Dolda Dosbolov bolsa “oı, mynaý ózi bo­laıyn dep turǵan qyz ǵoı” dep tıisti qujattarǵa óz qo­lyn qoıyp, ony Mań­ǵystaýǵa attan­dyryp jiberedi. Tirshiliktiń talaı synynan múdirmeı ótip, adaldyq jo­lynda ádilettiliktiń aq týyn jelbire­tip, qııanatqa qarsy turýda ol týra baǵy­ty­nan taıǵan emes. Jasyratyny joq, onyń óz ǵumyrynda qınalǵan kezi múl­dem bolmady dep aıtý orynsyz. Eń bastysy, taǵdyry shyrǵalańǵa túsken jandarǵa kesilgen jazanyń ádildigi ol úshin eń ózekti maqsat boldy. Taǵy da bir ǵajaby, ol kókire­gindegi shyńǵyrǵan shyndyqty qandaı jaǵdaıda, qaı jerde bolmasyn aıtpaı qoımaıtyn jáne aıtpaı qalǵan kezi joq dese de bolady. Sonaý sekseninshi jyldary keń-baı­taq elimizde sottalǵandardy aqtap, túrme­den bosatyp alý sırek kezdesetin oqıǵa edi. Biraq, onyń zańger retinde qanyna sińgen qasıet – basyna is túsken adam­nyń jazyqsyzdyǵyna kóz jetkizse, ony aqtap almaı jany tynysh tappaıtyn. Sóıtip, Torǵaıda ol “urlyq jasady” dep jazyqsyz sottalǵan qazaq jigitti aqtap, túrmeden bosatyp aldy. Qatelik tergeý­shiniń de, prokýrordyń bir aýyz qazaqsha, al, aıyptalýshynyń bir aýyz oryssha bilmeýinen bolǵan eken. Qazaq jigiti bolsa, tergeýshiniń “qol qoı” degen jerine bar bolǵany “jala, jala” dep bir sózdi qazaq tilinde san ret qaıtalap jaza bergen. Sóıtip, orys tilin bilmegendikten amalsyz sottalyp kete barǵan jigittiń kassasııalyq shaǵymy sol kezdegi Torǵaı oblystyq soty tóraǵasynyń orynbasary – Qanııa Úsenqyzynyń aldyna kelgende áriptesteriniń bul ospadarlyǵy ony qatty qynjyltqan edi. Sottalǵan jigit: “eger qazaqsha túsinetin bireý tabylsa meniń zań aldynda kinásiz ekenimdi biler edi. О́ıtkeni, barlyq túsiniktemede, qol qoıatyn orynda “jala” dep jazdym” dep habarlapty. Adam taǵdyryna aıaqasty qaramaı, árdaıym arasha túsetin bilikti sýdıanyń aralasýymen is qysqartylyp, jigit temir tordan qutqaryldy. Jáne de bul kásibı tájirıbesi mol zańgerdiń basynan ótkergen bir ǵana is emes ekendigi kóp nárseden habar berse kerek. Aınalaǵa jaqsylyqtyń nuryn seýip, abyroıly ǵumyr keshý ekiniń biriniń qoly­nan kelmeıdi. “Men ony sonaý stýdent kezinen biletinmin. QazUÝ-diń zań fakýl­­tetiniń 300 stýdenti turatyn jataq­hana­synda stýdentter keńesiniń tóraıymy bol­dy. Jas qyzdyń tula boıyndaǵy meıirimge tań qalatynbyz. Keıin kýrstasy Ersaıyn qaıtys bolǵanda da jumysbas­tylyǵyna qaramaı, onyń otbasyna kómek­tesip, ba­la­­lary­nyń basynan sıpa­ǵan da osy Qanııa edi” deıdi zań ǵylym­darynyń doktory Marat Sársembaev óz oıyn ortaǵa salyp. Qyzylorda oblystyq sotynyń tóraǵasy M.Sabyrbaev “menen nebári úsh jas úlkendigi bolsa da men Qanııa Úsen­­qyzyn ózimniń úlken apamdaı, ustazymdaı sezinetinmin, Shevchenko qalalyq sotynda birge jumys istedik. Bir kúni qalalyq partııa komıtetiniń birinshi hatshysy V.Shemanskıı azamattyq bir is týraly sýdıalardy shaqyryp alyp, negizsiz urys­qan. Sonda Qanııa sóz alyp, “aıyptalý­shy­nyń joǵaryda tirenishim bar dep sýdıalarǵa tıisýiniń bir ushyǵy sizde jatqan shyǵar” dep partııa hatshysynyń betine búkpesiz aıtyp tastaýy bizdi, ıaǵnı áriptesterin ǵana emes, hatshynyń ózin de abdyratqany túrinen kórinip turdy” – deıdi alysta qalǵan kúnderge kóz júgirtip. Keńes ókimeti kezindegi óte sırek oqıǵa – nebári 26 jasynda Mańǵystaý aýdan­dyq sotynyń halyq sýdıasy bolyp taǵaıyndalǵan jas mamanǵa aýdandyq partııa komıtetiniń birinshi hatshysy “Aınalaıyn, kómek kerek bolsa aıtar­syń” degen. Al, ol bolsa basshy qamqor­lyǵyna alǵys bildirip, sosyn “Sizden jalǵyz ǵana ótinishim bar, men shyǵarǵan sot úkimine aralasýshy bolmańyz. Eger men zań talabyna saı ádiletti sheshim shyǵarmasam, onda jazalańyz” degen-di. Qara qyldy qaq jarǵan aqıqattyń aq jolymen júrýdi ǵumyrlyq qaǵıdasyna aınaldyrǵannyń biri Almaty qalalyq sotynyń burynǵy sýdıasy – Qanııa Úsenqyzy edi. Túsine bilgen adamǵa mynaý jaryq dúnıege adam bolyp kelip, adam bolyp ketýden artyq qandaı maqsat bolýy múmkin?! Tabıǵaty názik áıel bolsa da azamattyń azamaty shyǵatyn abyroı men bedeldiń shyńyna ol adaldyǵymen, aq júregimen kóterildi. Han qyzyndaı, qaıran Qanııa... jalt-jult etken dúnıe, jalǵan dúnıe demeske amal joq. Baqyt BALǴARINA. ALMATY.