Sýretti túsirgen Erlan OMAR, «EQ»
Qazaqstan da sońǵy onjyldyqta mektepke deıingi uıymdar sanyn kóbeıtip, 3-6 jastaǵy balalardy tolyqtaı derlik (98 paıyz) balabaqshamen qamtydy. Biraq ata-analar áli de mektepke deıingi uıymdardan oryn tappaı júr. Nege? Sebebi 1-3 jastaǵy kishkentaılardy balabaqshamen qamtý kórsetkishi 50 paıyzǵa da jetken joq.
Bas basylym betinde ótken aıdyń 20-sy kúni jarııalanǵan «Balabaqshaǵa 2 jastan barsa...» degen maqalamyzǵa dál osy másele arqaý bolǵan edi. Onda biz kóp balaly ananyń 1,5 jasar balasynan jumysqa shyǵa almaı otyrǵanyn, memlekettik balabaqshalardyń ádette 3 jastan bastap qabyldaıtynyn, al jekemenshik mektepke deıingi uıymdarǵa berýge sapasyna senimsizdigi sebep ekenin jazǵanbyz. Bárinen buryn balanyń tárbıe men bilim beretin uıadan erterek, anyǵy 3 jasqa deıin oryn alýy – básekege qabiletti býyndy qalyptastyrýdyń birden-bir anyq joly.
О́ıtkeni pedagog-ǵalymdar men psıhologter adam ómirine qajetti daǵdylardy sanaǵa sińirýdiń eń ońtaıly kezeńi – týǵannan 3 jasqa deıingi jyldar ekenin dáleldegen. Mine, osy materıalymyz jaryqqa shyqqanyna 1 apta ótkende Úkimettiń keńeıtilgen otyrysynda Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev dál osy túıtkildiń túıinin tarqatýdy tapsyrdy.
– Bilim berý júıesi byltyr kúrdeli synaqtan ótti. Kóp nárse isteldi. Alaıda áli de birqatar sheshilmegen problemalyq máseleler bar. 11 myń mektepke deıingi uıymda 900 myńǵa jýyq bala tárbıelenip jatyr. Balabaqshalardyń 36 paıyzy – kanalızasııasyz, 29 paıyzy – ystyq sýsyz, 11 paıyzy – jyly dárethanasyz. Men barlyq ákimderdiń nazaryn osy kúrdeli máselege aýdaramyn. Mundaı jaǵdaıda básekege qabiletti ult qalyptastyrý týraly aıtý qıyn. Mektepke deıingi uıymdarǵa kezek máselesi de sheshilgen joq. 1 jastan 3 jasqa deıingi balalardy qamtý kórsetkishi tómen, nebári 48 paıyzdy quraıdy. Úkimetke ákimdermen birge osy máselelerdi sheshýdiń keshendi josparyn ázirleýdi tapsyramyn. Onda balalardy erte damytý júıesin qurý, mektepke deıingi bilim berýdiń balamaly túrleri, vaýcherlik júıe jáne basqa da máseleler kirýi kerek, – dedi Prezıdent.
Iá, memleket-jekemenshik áriptestigi negizinde balabaqshalar sanyn kóbeıtti. Alaıda túıtkilden túıtkil týǵandaı, jekemenshik balabaqshalardyń bári birdeı sapaly bola almady. Keıbirinde, Memleket basshysy aıtqandaı, ne kanalızasııa júıesi, ne ystyq sý ıakı jyly dárethana joq. Bular bar bolsa, tárbıeli tárbıeshi tabylmaıdy. Barlyq jaǵynan talapqa saı, sapalysy da joq emes, tek onyń aqshasy qaltany qaǵady. Osy materıaldy daıyndaý barysynda saýaldama júrgizip, balasyn jekemenshik balabaqshaǵa beretin ata-analardan tólemaqy mólsherin surap kórdik. Kóbi qymbat. Sonyń bir mysalyna Almaty qalasynyń irgesindegi Qyrǵaýyldy aýylynda turatyn Meńdigúl Jarqymbaevanyń «Qyzym pandemııanyń aldynda balasynyń balabaqshasyna 50 myń teńge tóńireginde tóleıtin. Qazir 65 myń teńge bolypty. Balabaqsha ókilderi bıýdjetten aqsha bólmeıtin bolǵan soń qymbattaǵanyn aıtqan eken. Sonymen bala karantınnen beri úıde otyr. Qaıtadan jiberýge qalta kóterińkiremeı tur. Úıde otyrǵany obal-aq» degen jaýabyn keltirýge bolady. Mine, sondyqtan ata-analar, ásirese kóp balaly otbasylar amalsyzdan balalaryn tólemi arzan balabaqshalarǵa beredi. Al ondaǵy jaǵdaı kóbine kóńil kónshitpeıdi.
Atalǵan problema árdaıym gazetimizdiń nazarynda kele jatyr. Máselen, Mańǵystaýdaǵy menshikti tilshi Gúlaıym Shyntemirqyzynyń 2016 jylǵy 26 mamyrda basylǵan materıaly taqyrybynan, «Jekemenshik balabaqshalar memlekettik standartqa saı kele me?» degen salmaqty suraqtan bastalady. Sodan soń maqalada bir ata-ana balasynyń úıinde eshkim úıretpese de hıt ánderdi jattap alǵanyn, sebebi balabaqshada tárbıeshileriniń kúni boıy uıaly telefonnan sezimge toly ánderdi qosyp qoıatynyn qynjyla baıandapty. Budan bólek, BAQ betterinen de balalardy tárbıeleımin dep tunshyqtyrǵan tárbıeshiler týraly jıi oqımyz.
Bul neden týdy? Balabaqsha ashý – bıznes. Al shaǵyn jáne orta bıznesti damytý maqsatynda memleket olardy kóp tekseristen bosatty. Biraq báribir bir júıege kelýi kerek qoı. О́ıtkeni mektepke deıingi uıym – menshik nysanyna qaramastan, urpaq tárbıeleıtin oryn.
Bilim jáne ǵylym mınıstrligi janyndaǵy «Mektepke deıingi balalyq shaq» respýblıkalyq ortalyǵynyń dırektory Manar Elekenqyzy kóp máseleniń sheshimi lısenzııada ekenin jetkizdi.
– Biz buǵan deıin mektepke deıingi uıymdar sanyn kóbeıtip, aldymen balalardy qamtý máselesin birinshi qatarǵa qoıdyq. Balabaqsha bolmasa, ondaǵy tárbıe men bilim týraly sóz ete almasymyz túsinikti ǵoı. Sol sebepti áýelde engizilgen júıeden lısenzııa alyp baryp balabaqsha ashý talabyn joıdyq. 2011 jyldan bastap jeke kásipkerler lısenzııa almaı-aq ózderi ashqan mektepke deıingi uıymyn iske qosa beretin boldy. Osydan kelip balabaqshalardyń qatań talaptarǵa saı bolmaýy, ondaǵy túrli tártipsizdik, tárbıeshi mamandyǵyna dıplomy sáıkes kelmeıtin mamandar máselesi aldymyzdan shyqty. Endi osy lısenzııany qaıtarý máselesi qaralyp jatyr. Sol talap qaıtarylsa, biraz problema sheshimin tapqaly tur. Al balabaqshalardaǵy kanalızasııa, jyly ájethana, ystyq sý sekildi problemalardy tikeleı jergilikti atqarýshy organdar sheshedi. Álbette osy iste vedomstvolarmen keńesedi. Máselen, osyǵan deıin ákimdikter jyl saıynǵy strategııalyq josparlaryna usynys-pikir qaldyrýdy suraǵanda, qujatqa «Jergilikti atqarýshy organdar, aıtalyq, balabaqsha máselesin osynsha paıyzǵa sheshetinin kórsetedi. Osy paıyz qandaı zertteýge súıenip josparlandy? Sizder aldymen naqty qansha balabaqshanyń kanalızasııasy, neshe uıymnyń ystyq sýy joq ekenin bilińizder. Sodan keıin baryp josparlaý kerek» dep eskertý jazdym. Biraq ony bári qarady ma, bilmedim, – deıdi ortalyq basshysy.
Iá, bizde kez kelgen kúrmeýi qıyn túıindi tarqatýdyń júıeli joly joq ekeni ras. Memlekettik basqarýdaǵy dertimizdiń bir belgisi – M.Elekenqyzy eskertkendeı, órtti sóndirýmen ǵana shekteletin órt sóndirýshiler sekildi tap qazirgi máseleni sheshýdi ǵana kózdeý, erteńgi týatyn problemanyń aldyn alýmen aınalyspaý.
Minekeı, osyndaıdan da kópshilik balasyn senimdirek, tólemaqysy da qaltaǵa salmaq salmaıtyn balabaqshaǵa bergisi keledi. Bul – sózsiz memlekettik mektepke deıingi uıymdar. Negizi elimizde memlekettik (balabaqshanyń 60 paıyzy – memlekettik, 40 paıyzy – jekemenshik) balabaqshalar jekemenshik uıymdardan kóp. Alaıda onda kezek máselesi qıyn. «Egemen Qazaqstan» gazetiniń 2019 jylǵy 2 shildede shyqqan «Keri ketken kezek» atty maqalamyzda bir ata-ana balasynyń kezegi 3 esege keri ketkenin aıtqan edi. Sol ata-ananyń balasy kezekke qoıylǵan elordadaǵy №68 «Balbulaq» balabaqshasynyń meńgerýshisi Qarashash Qamıdollaqyzy joǵarydaǵy jaıtty buryn jeke kezekte turǵan úsh túrli otbasyn (áserı qyzmetshiler, kóp balaly, múgedek balasy bar otbasylar) jalpy kezekke qosqanymen baılanystyrǵan bolatyn. Atalǵan materıalymyzdaǵy keıipkermen habarlasyp, jaqynda jaǵdaıdy bildik. Qazir balasy aıyna 80 myń teńge tóleıtin jekemenshik balabaqshaǵa barady, bul mektepke deıingi uıym memlekettik tapsyryspen jumys isteıtindikten, ata-ana 50 paıyzyn tólep otyr. Qalaı degenmen de balabaqsha kezegi áli de ózektiligin joıǵan joq. Bul sózimizdi áriptesimiz Aınash Esalynyń 2020 jylǵy 19 mamyrda jarııalanǵan «Almatyda 43 myńnan asa búldirshin balabaqsha kezeginde tur» atty materıalyndaǵy «Kezekte 1-6 jas aralyǵynda 43 myńnan asa bala tur, onyń 18 myńnan kóbi 3-6 jas aralyǵynda» degeni dáleldeıdi.
Qosh, mektepke deıingi uıymdaǵy barlyq máseleniń sheshimin taýyp tastadyq delik, biraq myqty maman bolmasa, bári beker. Jasyratyny joq, bizdegi mamandardyń barlyǵy kásibıler emes. Bilim jáne ǵylym mınıstrligi 2015 jyly naqty tárbıeshi mamandyǵyn bitirgen kadrdyń úlesi 34,8 paıyz bolǵanyn, 2019 jyly bul kórsetkishtiń 72,9 paıyzǵa jetkenin habarlady. Jaqsy, desek te sol 70 paıyzdyń qanshasy bilikti, bilimdi, isine berilgender? Úlken suraq! Túgelimen maıtalman maman bola almas, biraq saqalardyń sanyn qalaı arttyramyz?
Qyzylorda qalasyndaǵy «Syr juldyzy» memlekettik balabaqshasynyń I-kategorııaly tárbıeshisi, eńbek jolynda mektepke deıingi uıym basshysynyń ádistemelik jónindegi orynbasary qyzmetin atqaryp ta kórgen Ulbıke О́mirbekqyzy atalǵan máseleni sheshýdiń úsh jolyn usyndy.
– Men osy mamandyqtyń sońǵy kýrsynda oqıtyn stýdentterden saýaldama aldym. Sonda 25 stýdenttiń tek 2-eýi bolashaqta balabaqshada jumys isteıtinin aıtty. О́zińiz oılańyzshy, tárbıeshi Qazaqstandaǵy eń joǵary jalaqy alatyn kásip ıesi bolsa, solardyń bireýi qalmaı jumysqa ornalasar edi. Tipti talasady. Aqparat kózderi ashyq qoǵamda ómir súremiz, bilim berý júıesi damyǵan elderde tárbıeshi eń joǵary jalaqy alatyn mamandardyń qataryna kiredi. Tıisinshe jumysqa ornalasý da qıyn. Al elimizdegi áriptesterim 100 myń teńgeniń kóleminde aılyq alady. Bul – bizdegi tárbıeniń quny. Onyń qunyn arttyrmaıynsha bilikti kadrlardyń balabaqshada boı kórsetýi sıreı beredi. Ekinshiden, qazir tárbıeshiler mektepke daıyn oqýshyny jiberýi tıis. Ár úıdiń erkesin tárbıeleýge ekiniń biri daýalaı bermeıdi. Biz urpaq tárbıesimen myqty mamandardyń aınalysqanyn qalasaq, onda áskerı qyzmetshiler sekildi 30 jyl boıy taban aldyrmaı balabaqshada jumys istegen mamandy jasyna qaramastan zeınetke shyǵarýymyz kerek, – deıdi U.О́mirbekqyzy.
Osy oıynan soń tárbıeshi bizge «Siz ómirińizde shetelde tájirıbeden ótýge joldama alǵan tárbıeshini kórdińiz be?» dep suraq qoıdy. Tosylyp qaldyq. Sodan keıingi sózin jaqynda ǵana ǵalymdarǵa qarastyrylǵan 1000 grant jaıymen jalǵady. Onyń oıynsha, bilim basqarmalary men bólimderindegi basshylardy emes, naǵyz balabaqshanyń qazanynda qaınap júrgen tárbıeshilerdi bilim berý júıesi ozyq elderde taǵylymdamadan ótýge jibergen jón. Sebebi keleshek kóshbasshylardy da, ult densaýlyǵyn saqtaıtyn dárigerlerdi de, áleýetimizdi arttyratyn ǵalymdardy da, ekonomıkamyzdy kóteretin kásipker qaýymdy da qalyptastyratyn, bárine birinshi bolyp bilim nárin sińiretin – tárbıeshiler.
Toqsan aýyz sózdiń tobyqtaı túıini, búgingi balalardyń bala shaǵynan bolashaǵymyzdyń barlaýǵa bolady. Sebebi biz qazir urpaqty qalaı tárbıeleımiz, elimizdiń erteńi solaı qalyptasady. Ǵylym men tehnologııa zamanynda tek oı jarystyrǵan ozattar memleketti alǵa súıreıdi. Al olar erte jastan tárbıe men bilimniń «ýyzyna jaryǵandardan» ǵana shyǵady.
