Baǵy taıǵan balalar fılmi

Biraq telefonǵa telmirip, onlaın ómirdiń dámin alǵan balalar ózderi týraly fılm túgil, teledıdar qaraýdy da qoıǵan qazir. Sebebi qala, dala balasy jappaı qyzyǵyp, jabyla kóretin qyzyq joq onda. Qyzyqtyń bári telefonda tur. «Múmkin qazir sheteldik anımasııalyq fılmder kóp bolǵannan keıin de, balalar fılmi joq bolǵan shyǵar» degen de oı týady. Al ol mýltfılmderge bala túgil, eresek kórermenniń ózi eki mınýt kóz salsa jetip jatyr, eligip, ıirimine qalaı batyp bara jatqanyn bilmeı de qalady. Áıtse de tek úlken ekrandaǵy balalar fılmi ǵana bere alatyn áserdi anımefılm tolyqtaı bere ala ma?

Aıaq astynan ulttyq kınema­to­gra­fııanyń kóshbasshy fılm­deriniń qata­ryndaǵy «Meniń atym Qoja» bastaǵan balalar kıno­týyndysynyń tizimin barlaı qarap shyǵýdyń múmkindigi týyp qaldy. «Qazaqfılm» qory­tyndylaǵan málimetke qaraǵanda, búginde alpysqa aıaq basyp, aqsaqal jasyna jetip qal­ǵan «Qoja» ekranǵa shyqqan 1963 jyl­dan bastap 1990 jylǵa deıingi jıyr­ma jeti jylda A.Qarsaqpaev bas­taǵan Q.Qasymbekov, Sh.Beı­sem­­baev, V.Pusyrmanov, B.Shma­nov, S.Raıbaev sekildi rejısserler tup-týra 18 fılm túsir­gen eken.

Jalpy, Keńes Odaǵy bo­ıyn­sha jyl saıyn balalarǵa arnalǵan 70 fılm jaryqqa shyǵyp otyrdy desek, «Qazaqfılm» úlesine eki-úsh jylǵa bir fılmnen keledi. Tek tórt jyldan keıin, 1994 jyly Qanymbek Qasymbekov «Saǵan kúshik kerek pe?» degen fılmin kórermenge usynǵan soń, onsyz da qalǵyp júrgen qazaq rejısserleri birjola qa­lyń uıqyǵa ketip, tek 2009 jyly, on bes jyl ótkende ǵana «oıanady». On bes jylda birde-bir fılm túsirilmegen. Sábıt Qur­manbekovtiń «Seker» fılmi talaı jyl tynyshtyqta jatqan salanyń tynysyn ashqandaı, 2009 jyldan bastap D.Salamattyń «Báıterek», T.Baıtýkenov pen T.Qasymanovtyń «Sýper Baha», E.Nurmuhambetov pen B.Elýbaıdyń «Ańshy bala», A.Ibraev­tyń «Ańyzdar kitaby. Qupııa orman», D.Manabaevtyń «Lotereıa», Á.Sú­leeva, A.Raıbaevtyń «Jeńis semseri», T.Temenovtiń «Biz­diń qala­nyń hanzadasy», B.Elýbaev­tyń «Bala ǵashyq» sekil­­di fılmderi júlgesin úz­besten, úmit otyn úr­legendeı, biriniń izin bi­­ri ala otyryp kórermenge jol tar­­­ta­­dy.­ Otyz jyl­da on fılm! Bul az ba, kóp pe, buǵan kúlý kerek pe, jylaý ke­­­rek pe?

Kıno óndirisi qanat jaımaǵan shaq­tyń ózinde shedevr týǵyzǵan rejısserler kásibı bilim-biligi artyp, qarajat quıy­lyp, qural-saımanyna deıin ja­ńarǵan kezde, taqyr jerde kıno jasaǵan Qar­saqpaevtardyń erligin qaıtalap, bir shabytty shyǵarma týdyra al­maǵany nelikten? Kınodaǵy bul keńis­tiktiń bosań tartyp bara jatýy jas óskinderdiń tanym-tárbıesine sóz­siz áser etpeı qoı­maıtynyn bi­le tura, buǵan jaýapty adam men meke­meniń bári beıǵamdyqqa boı aldyrdy. Balalar kınosynyń mek­tebi baıaý qalyptasqany óz aldyna, qa­zir bul sala boıynsha maman da tapshy. Balalar fılmin túsirýge qulyqty ma­man az, sebebi onyń tabysy joq, al ta­bys joq jerde damýdyń da bolmaıty­ny bel­gili. Soǵan qara­mastan úlken qar­jy­nyń árdaıym je­tistik kepili bola ber­meıtinin de túsinip qaldyq. Másele kimniń, neni, qalaı túsiretinine kelip tireletini belgili boldy. Ulttyq kıno­ny qol­daý ortalyǵy qurylǵaly beri «Qazaqfılm» kınostýdııasynyń kóp­tegen múmkindigi shekteldi, al onyń bú­gingi basshysy Aqan Sataevtyń aıtýy­na qaraǵanda, kelesi jyldan bastap otandyq kınoóndiris salasyn úlken ózgeris kútip tur. Eger bul ózgeris jasalatyn bolsa, rejısserler biraz táýelsizdikke qol jetkizbek. Onyń ishinde balalar fılmin de jandandyrý kózdelgen, joba-jospary da daıyn. Al balalar kınosynyń eń basty maqsaty bala tanymyn qalyptastyrý ǵoı. Bul máseleniń ótkirligi ásirese búgin sezilip otyr. Balalar kınosy dep ádette basty rólde balalar oınaıtyn, 12-13 jasqa deıingi tálim-tárbıege baǵyttalǵan, zorlyq-zombylyǵy joq, biraq saýatty oılastyrylǵan shıe­lenisti oqıǵasy bar fılmdi aıtamyz. Eshqandaı shablonǵa baǵynbaıtyn, biraq oıy da, boıy da ósip kele jat­qan balǵyn bolmystyń boıyna alǵashqy adamgershilik dá­nin egip, óz basyndaǵy jaǵdaıdy fılm ke­ıipkerleriniń taǵ­dyrymen salystyra otyryp, óz be­tinshe oılap, sheshim qabyldaı alatyn jeke tulǵany tárbıeleýdi tap osy ba­­lalar fılmi ditteıtin-di. Búginde sonyń bári basqasha. Onyń ornynda kún saıyn telearna jańalyqtaryndaǵy jasóspirimder jasaıtyn qylmys, qatygezdik bala tárbıesiniń quldy­rap bara jatqanynan habardar etedi. Árıne, ekran, kıno ata-ana tár­bıesin almastyra almaıdy, biraq jaq­­sy fılm balany tárbıeleý jo­lyndaǵy kómekshi qural bola alaty­ny anyq. Sondyqtan zamannyń qatygez­diginen alystatyp, bala boıyna qara­paıym qundylyqtardy sińirý úshin olar kóretin fılmderdi tek telear­na­lar­ǵa ǵana tabystap qoımaı, ınternet kózi sekildi kúndelikti paıdala­natyn aq­parat alańynyń bárine orna­las­ty­rýdyń qajettiligi hám mańyz­dy­lyǵy baı­qalyp otyr.

Balalar – úlkennen de ótken tal­ǵam­paz kórermen. Tatymsyz fılmge kóz qyryn da salmaıdy. Mysaly, ba­lalar kórip otyrǵan fılmin Disney nemese qazaqstandyq ónim dep qarastyrmaıdy, olar úshin eki-aq ereje bar: boıaýy qanyq, keıipkerleri erekshe, eliktirip áketer oqıǵasy bar tartymdy fılm nemese oqıǵasy baıaý, tanymyna aýyr, ish pystyratyn qyzyqsyz fılm. Jaqsy fılmniń formýlasy = qyzyqty sıýjet + erekshe keıipker + talantty rejısser. Jetistik syrynyń bir sebebi osynda, rejıssýrada jasyrylǵany anyq.

Ekinshiden, ssenarıı. Rejıs­sý­ranyń jandy jeri, balalar kı­no­synyń eń talmaý tusy osy. Re­jıs­serler «Maǵan aqsha ber, men balalar fılmin túsiremin» dep qulshyna ber­meıdi. Álemdik tá­jirıbede aldymen ıdeıa týady, ssenarıı jazylady, qujattary da­ıyndalyp baryp, qarjynyń qulaǵynan ustap otyrǵannyń esigin tek sodan keıin ashady. «Eldiń balasy» degendi estisek, bala túgil, ózimiz ezý tartamyz. Oraıy kelgende, osy «eldiń balasynyń» erligin aıtýǵa týra keledi. Byltyr «Kıno – balalarǵa» degen halyqaralyq kıno baıqaýynda, naqtyraq aıtqanda, Reseıdiń ártúrli qalalarynyń mektep oqýshylary túsirgen 50 fılm baq synaǵan. Ká­sibı rejısseri túgili, buǵanasy qat­paǵan balasyna deıin qolyna kamera alyp, fılm túsirip júr, erlik emeı, eńbek emeı nemene bul? Árıne, ómirlik tájirıbege baı, kásibı bilim al­ǵan rejısserdiń túsirgen jumysy bólek, biraq búgingi balanyń neni qajet etetinin, onyń ne sezinetinin, olardyń qyzyǵýshylyǵyn, armanyn, oıyn ishten biletindikten, jasóspirimderdiń mundaı iri qadamǵa barýy – «Tık Tok» túsirgenine máz bolyp júrgenderge úlgi bolarlyq is.

Balalar kınosy ekonomıkalyq jaǵynan eń tıimsiz sala dedik. Odan eshkim paıda tappaıdy, tabysqa da kenelmeıdi. Kórermen tarapynan suranysqa ıe bolýdan qalyp bara jatqan qaýpi tipti qorqynyshty. Otan­dyq kınematograftaǵy otyz jyl­ǵa jýyq toqyraý kezeńinde she­tel­­dik kınonyń áserimen tárbıe­lengen jas ata-analardyń tutas bir býyny qalyptasty. Disney men Gol­lıvýdtyń salqyny ótip ketken sol ata-analardyń betin beri qa­ratyp, qaıta kóz jetkizýdiń ózi kınoger qaýy­myna ońaıǵa soqpaıyn dep tur. О́ıtkeni qandaı jaqsy fılm jaryqqa shyqsa da, áleýmettik je­lidegi pikirdi oqysań, «qazaqtyń qo­lynan ne kelýshi edi» dep jaratpaı otyratyndar osylar. Batystyq ólshem boıyna sińip ketkender ulttyń shyǵarmashylyq ónimin aldymen sol mejemen mólsherleıdi. Qazaq kınosyna «amerıkalyq kózben» qaraý da óz aldyna jabysqan bir sor. Sondyqtan kıno, ásirese balalar kınosy úlken ıdeologııalyq saıasat bolǵandyqtan, memleket ózi qoldaý kórsetpese, «men túsireıinshi» dep ózdiginen qulshynyp shyǵatyn rejısserdiń shyǵatyn tú­ri kórinbeıdi. Balalar fılmin joq­taǵan maqalalar jazyldy, suhbattar berildi, dóńgelek ústelder ótkizildi, qararlar qabyldandy, úlken minber­lerden iri sózder aıtyldy, biraq so­lar­dyń barlyǵy bir ǵana máseleni – jańa jaǵdaıda, zamanaýı turǵyda balalar kınosyn damytý degen ózekti máseleni sheshýge kómektese alǵan joq. Bári túsinedi, bári biledi, biraq másele túıini sheshilmeıdi.

Búgingi balalar degenimiz – óz ot­ba­­synyń irgetasy, ata-anasynyń úmiti ǵana emes, endi 10-15 jyldan keıin osy eldiń taǵdyryn sheshetin adam­dar. Eger olarǵa búgin «eń myq­ty ónim sheteldiki» dep, ózderi kór­megen, estimegen eldiń mýzykasy men mýltfılmi arqyly jat eldiń ıdeo­logııasyn synalatyp sińire bersek, júreginde óz Otanyna degen sezim men qurmettiń oshaǵy bolmasa, bolashaq­taǵy qazaq eliniń azamattaryn qaı ta­rap­tardan tabatynymyz belgisiz.

ALMATY