Kollajdy jasaǵan Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
Qazaq óleńine alpysynshy jyldary kelgen tańdaýly aqyndardyń ishinde Keńshilik Myrzabekov (1946-1989) alar orny tuǵyrly, dara daryn bolýymen tartady. Syrtyn jyltyratyp, ýfilep-sýfilep, shylǵı ótirik qosyp, jaýyrdy jaba toqyp, jabyny tulparǵa qosaqtaı qoıatyn dańǵaza maqtanǵa bul aqyn syımaıdy. Keńshilik ánsheıin kóńil jyqpastyqpen qara kóbeıte qoıatyn avtorlardan emes. Ol qazaqtyń qunary kúshti ýyzdaı bal tilin qutty qalybymen, altyndy topyraǵymen keıingi býyndarǵa jetkizýshi anyq elshi, anyq perzent, ultshyl, sýretker aqyn.
Keńshilik Myrzabekov «О́tkel» atty óleńinde týyp-ósken Torǵaı ólkesiniń geografııalyq deregin keltirgen:
Shalqardan Yrǵyz arqyly
Torǵaıǵa tartsań – Nuramen.
Tosynnyń orǵyl sar qumy
Tomsaryp jatqan bir álem.
Keńshiliktiń keıipkerleri – shyǵysy aıly-kúndi Altaıǵa sozylyp, batysy Muǵaljar taýlaryna tirelip, ortasy altyn Arqanyń kúdireıgen jotasyndaı Ulytaý, Shyńǵystaý, Baıantaý silemderi kenet jazyq dala oıpańǵa aýysqan qasıetti Torǵaı eliniń ótken-ketken adamdary. Aqyn atamekende izderi qalǵan soǵystan keıingi balalyq shaǵyn óleńmen jıi sýretteıdi. Bul óliara mezgilge ákeleri soǵysta ólgen jetim balalar men jesir áıelderdiń ashy taǵdyry tuspa-tus keldi. Sonyń úshin shyǵar, Keńshilik aqynnyń qyz balany, áıel zatyn, ana taqyrybyn asqan meıirimmen, jan shýaǵyn tóge yqtııarmen sýretteýge beıimdiligi.
Keńshilik – adamdy haıýannan bólip turatyn qudiretti sezim – súıispenshilikti májnún-júrekpen jyrlaǵan shynaıy aqyn. Keńshilik anany – («Apa, sen erte qartaıma, / Qarqara jaýlyq salynyp»); «Sulýlyqtyń sıqyryna sendegi / Suqtanamyn, seskenemin, men qorqam» – boıjetken qyzdyń («Kúdik», «Anar», «Tobyq», «Apam») jáne áıeldiń sulýlyǵyn, jaratylysyn – «Janaryń jarq etkende aıbaltadaı / Júrekke tıe jazdap qalǵan talaı» – («Kóshý», «Mór»); ári eski qazaqtyń minezin, qyzdaryna qalaı qaraıtynyn («Tóleýtaıdyń tórt qyzy», «Sol jyly saǵan bireý sóz salǵanda, / Jer shuqyp tómen qarap qalǵan ákem») dál sýretteıtin óleńderi tas bulaqtyń sýyndaı taza ári kórkem bolýymen baýraıdy.
Onyń «Aq kelinshek kıipti qara kóılek» atty óleńinde ulttyq dúnıetanym ótkir tur. Qara jamylý – ólim, aza tutýdyń belgisi. Bul óleńde aqyn balaýsa jastyq shaǵyn qımaǵan jasy 40-qa taıaǵan áıeldiń óz ádemiligin elge daralap kórsetý úshin qara kóılek kıgen jasandy qylyǵyn jaratpaýyn jumsaqtap ári estettik kózben qadaı aıtady:
...Sulýlyǵyń ózińe... máńgi amanat.
Sol sulýlyq qaıǵydan qara kıse,
Sonda obal-aq, obal-aq,
sonda obal-aq...
Keńshilik jyrlaryna aınala dúnıeni dál kórý, tirshilik tamyryn seziný tán: «Tastaǵy qyna, shóptegi shyqtaı dirildep» deıdi «Áıeldiń bar ǵoı, kórdiń be jaqsy kórgenin» atty óleńinde.
Keńshilik aqyn jyrlarynda adam beıneleri naqty jáne jazmysh arqyly sýrettelgen. Soǵystan jastaı jesir qalǵan jeńeshesi, sol ýaqyttaǵy júz myńdaǵan qazaq áıelderiniń basyna túsken qasiretti astarlaı beıneleıtin «Kóshý» atty balladasy jáne «Áýbákir usta týraly elegııa» atty óleńinde prozalyq ári dramatýrgııalyq element – adam taǵdyryn astarly, biraq bultartpas boıaýmen sýretteý kúshti. «Tóleýtaıdyń tórt qyzy» atty óleńniń dramatýrgııalyq nusqasy birden kózge elesteıdi, alǵash oqyǵan sátte basymda qysqametrajdy fılmge ssenarıı nemese teatrǵa laıyqtap jazý ıdeıasy týǵany tekke emes. Bul balladanyń sahnalyq mızanssenaǵa suranyp turǵany Keńshilik aqyn ózi kózi kórgen týystaryn, jaqyn tartqan jerlesterin – tiri adamdardy jany súıip, keıipker qylýdyń, realıstik beıne somdaýdyń artyqshylyǵynan týdy dep bilemin.
Aıta keterge kerek, ásirese, bizdiń qazaq prozasynyń zeıini azdaý, kóp jurt baıqaı bermeıtin úlken kemshiligi, mátindi jalpaq qyzyl sózdermen bezendirýinde, túk óspegen shól sııaqty ilip alarlyq detal joqtyqtan. Ústirt qabyldaıtyn shalalyqtyń kesiri nashar shyǵarmanyń jymyn bildirmeı jiberedi. Al jalpaqshesheı proza baıqaýsyzda jańbyrda qalyp, sýǵa malshynyp, túsi shaıylyp ketken fotosýretke uqsas – onyń syrt nobaıy adam bolsa da bet júzi, qasy-kózi, aýzy-murny kórinbeı qalǵan soń sıyqsyz ári mardymsyz áser etedi.
Keńshilik Myrzabekov jyrlarynyń leıtmotıvi – muń, ótip bara jatqan adam ómirine bir basylmas súıispenshilik, saǵynysh bolyp keledi («Bir mysqal»).
Bir mysqal muńym,
Kórinbes kózge perishtem,
Máńgilik rýh, men tiri tursam –
sen ústem.
Sen úshin men de adaldyqqa ámen
tyrysam,
Kúressem kileń,
jeńilsem daǵy berispen!
Iri aqyn-jazýshylar óz ómirin ǵana ýaıymdamaıdy, tutas ultynyń taǵdyryn, kelesheginiń kókjıegin, tipti adamzattyń baqytyn tutas oılaıdy. Keńshilik aqyn tirshilik energııasy birtutas, adamzat bir-birimen tyǵyz baılanysty ekenin bildiretin ıdeıany «Aqyn bolý Abaı bolý emes tek, / Ol – muramyz, murat emes teńespek» dep bastalatyn óleńinde bergen:
Abaı muńy óz halqynyń muńy edi,
Al bizdiń muń – adamzattyń tilegi.
Adamzattyń aq tilegi san ret
Qyl kópirde turǵan joq pa
bir eli?!
О́tken ǵasyrdyń 70-80 jyldarynan beri qazaq tiliniń ózegine qurt túskendeı beıshara kúıge uryndy, qazaqtyń aýyldan jappaı ketýi – aqyryndap ýrbandalýdyń saldarynan kúnkóris qamynan, turmystyń yrqyna jyǵylýdan aspady. Al qazaq qalasyn-qalamasyn qalaǵa beıimdelýin jańa zaman talap etti. Buǵan kóný kerek, biraq aınalamyzdaǵy ózge ulttar sııaqty rýhanı shyǵynsyz, kúızelissiz kóngen aqyl. Bizge basqa tilderdi bilý muqtajdyǵy tek zııanyn tıgize berse, óz tilimizdi óltirip tynamyz. Onda bári beker. О́zin óte súıetin aqyldy halyq – maqtaýly aǵylshyndardan úlgi alyp, áýeli óz tilimizdi dáriptep, tańǵajaıyp ana tilimizdi shubarlamaı, ıt rásýa obal jasap, qınamaı, sosyn baryp ózge tilderdi paıdasy úshin bilip jatsaq, utyla qoımaspyz! Ultty qurdymǵa jibermeıtin anyq qudiret – ádebıet, rýhanııatta. Qudaıǵa shúkir, óz halqyna emirenip, jalǵandaǵy jalǵyzym dep súıinishpen tebirenip, ólmeıtin jyrmen bata berý, dúnıe turǵansha tursynshy dep jan-júregimen duǵa qylý ádebıettiń enshisinde, jalǵandaǵy eń qaıyrly sóz óneriniń salty men quzyrynda bolmaǵy netken keremet!
Abaı tili, sen de qosa zymyra,
Salqyndama, solǵyndama, sýyma!
Qashan, qaıda týsa da aqyn
mas bolsyn
Ana tili – altynynyń býyna!
Bul óleńde bata men ósıet qustyń qos qanatyndaı eldik rýhty asyrady. Ultshyl aqyn Keńshilik Myrzabekov shyǵarmashylyǵyna arnalǵan «Boz bıe nemese tyń kótergen jyl. Keńshilik aqynnyń bir óleńi haqynda» atty essem (“Jas qazaq” gazeti №43. 3.11.2006) attaı 14 jyl buryn jaryq kóripti. Bul aq patsha dáýirinen beri jalǵasqan, ár dáýirge saı qubylyp, qoı terisin jamyla berýge myǵym otarlaý saıasatyna qarsylyq jyry bolatyn.
О́z ýaqytyndaǵy qoǵamnyń sanany tumshalaý saıasatyna narazylyǵy men azamattyq únin ashyq bildire almaýyn Keńshilik aqyn «Aıtatyn kezde aıta almaı» atty óleńinde astarlaı bergen.
Kimde joq deısiń bul arman,
Mende de boldy bir arman,
Sende de boldy bir arman,
Ashy ishek bolyp shubalǵan
Ashy kólimiz sýalǵan.
Ańqamyz kepken kúnderde,
Ashyǵan kóje sekildi
Aryltyp edi qumardan.
Arqamyz qozyp júrgende
Alqamyz sózin bergende,
Tabysyp edik dýannan.
Aqsorpa bolyp alshy attaı
Taıpalyp kelip tamsatpaı,
Býyny ketken saýsaqtaı,
Súırikteı sózdiń salasyn
Salalap turyp samsatpaı,
Aıtylmaı qalǵan keýdemde
Mende bar edi bir arman,
Sende bar edi bir arman.
Meselimizdi qaıtarmaı,
Aıtatyn kezde aıta almaı,
О́rmektiń qury sekildi
Sezimderimiz shaıqaldy-aı…
Keýlegen arman keýdemdi,
Tula boıymnyń turǵynyn –
Tolǵaıyn desem endi-endi,
Sende de bar ǵoı bir arman,
Mende de bar ǵoı bir arman.
Janyǵyp ketip bir-birin
Jandyryp jiberedi de,
Qanamyz-daǵy qumardan…
Qalamyz biraq aıta almaı.
Bul monolog pishindi jan syry sher tarqatý-ıspoved sııaqty stılmen, eski maqamdaǵy tolǵaý janrynda berilgen. Tolǵaý – baǵzy noǵaıly jyraýlardan muraǵa qalǵan keskekti janr. Tolǵaý ǵadette eldik múddeden týady. Bul jyrdyń astary jáne jarǵa soqqan tolqyndardaı qýat-kúshi, ıaǵnı energetıkasy túsingen adamǵa tuńǵıyqtan shymyrlaı bilinedi.
Qysqasy, Keńshilik Myrzabekov keshegi kúni ishki armanymyzdy aıtýǵa tili jetse, búgingi táýelsizdigimizge tilegi jetken aqyn dep bildik.
Aıgúl KEMELBAEVA
