Jambyl aýdany, Aısha bıbi aýylynyń mańynda Aısha bıbiniń kesenesi bar. Bul jerge elimizdiń tórt qubylasynan týrıster tolassyz kelip jatady. Ańyzdy estip, at basyn burǵan sheteldikter de jeterlik. Máselen, bireýler aty ǵasyrlardan ǵasyrlarǵa jalǵasyp kele jatqan mahabbat ıesiniń rýhyna zııarat etýge kelse, endi bir kelýshiler ony shyn máninde áýlıe sanaıdy.
Al aqıqatynda Aısha bıbi kim bolǵan? Tarıhshylardyń aıtýy boıynsha, ol shamamen HI-HII ǵasyrlarda ómir súrgen. Bir derekterde Aısha arý Zeńgi babanyń qyzy delinse, endi birde Súleımen Baqyrǵanıdyń qyzy bolǵany aıtylady. Sondaı-aq onyń ákesiniń esimi Aıǵoja degen de derekter kezdesedi. Bul rette Sherhan Murtaza atyndaǵy «Rýhanııat jáne tarıhtaný» ortalyǵy tarıhtaný bóliminiń meńgerýshisi Asyljan Dýlatı ózi zerttep júrgen derekterimen bólisti. «Ańyzdarda Aısha bıbini orta ǵasyrda ómir súrgen din ǵulamasy Súleımen Baqyrǵanıdyń qyzy deıdi. Ol ras. Aısha bıbiniń naǵashy atasy Qarabýra áýlıe sanalady. Al Qarabýra degenimiz Qarahan ımperııasyn bılegen patshalardyń biri bolǵan Qara Boǵra han ekendigin eskerýimiz kerek. Bizdiń tarıhnamamyzda eń alǵash ıslam dinin memlekettik din dep jarııalap, túrkiler arasynda keńinen nasıhattaǵan da osy qarahandyqtar», deıdi ol. Asyljan Dýlatı Aısha bıbiniń túp-tegi patsha áýletinen shyqqan degen oıdy aıtady. О́ıtkeni, ákesi Hakim atanyń túbi túrkilik aqsúıek tuqymynan bolǵandyǵyn alǵa tartady. «Ákesi Súleımen Baqyrǵanı qaıtys bolǵan soń, anasy ákesiniń shákirti bolǵan Zeńgi ataǵa kúıeýge shyqqan, ıaǵnı Zeńgi ata ógeı ákesi. Muny Shoqan Ýálıhanov ta óziniń «Qashqar kúndeligi» degen eńbeginde jazady. Onda «Ánbar ana Zeńgi atanyń jubaıy, Zeńgi atanyń ustazy bolǵan Hakim atanyń jesiri. Erhýbbý birinshi kúıeýinen týǵan uly, Álı-Asqar ekinshi kúıeýinen» degen derekti alǵa tartady. Olaı bolsa Aısha bıbiniń baýyry bar bolǵany ǵoı, ol – Erhýbbý. Biraq bul týraly derekter bizdiń qolymyzda joq. Sebebi, osy Aısha bıbi men onyń ata-anasyna qatysty derekterdiń kóbi Tashkent qalasyndaǵy memlekettik arhıvte jatqanyn aıtýymyz kerek. Jáne onyń anasy Ánbar da, ógeı ákesi Zeńgi ata da, ájesi Ulyqpatshanyń mazarlary da Tashkent mańynda», deıdi Asyljan Dýlatı. Tarıhta Aısha bıbiniń basyna kesene turǵyzǵan Qarahan ekeni aıtylady. Bul kesenege qazaqtyń qolónerindegi ásem oıý-órnekter, túrli áshekeıler salynǵan. Kesene qabyrǵalary kúıdirilgen sary balshyqtan quıylǵan kirpishpen órilgen. Orta ǵasyrlardaǵy sáýlet óneriniń mundaı teńdessiz úlgisi talaıdyń tańdaıyn qaqtyratyny sózsiz. Tarıhı eskertkishte arabtyń kýfa áripterimen bederlengen «Kúz... bulttar...jer ǵajaıyp» degen sóz bar. Osy sózdiń tylsymy da talaıdy tereń oıǵa tartady. Biraq, ne sebepti bulaı jazylǵany týraly derekterdi de tabý qıyn.
Aısha bıbi tek kóptiń kókeıinde kórikti arý qyz, qysqa ǵumyry kúrmeýge kelmes shermende taǵdyr ıesi, sertine adal jan retinde qalyp qoıdy. El Aısha bıbini osylaı tanıdy. Kezinde Golovachevka dep atalatyn aýylǵa keıinnen Aısha bıbi aty berildi. Sol kelisti keseneniń eki ret buzylǵan tarıhyn búginde bireý bilse, bireý bilmes. 1911 jyldan bastap munda Reseıdiń Kýrsk, Voronej gýbernııalarynan orystar kelip qonystana bastaıdy. 1941 jyly Uly Otan soǵysy bastalǵan kezde, sol kezdegi Golovachevka aýylynyń ońtústik-batys jaǵynan áskerı aerodrom salynady. Mundaǵy ushqyshtardyń kóbi polıak ultynan quralǵan eken. Aısha bıbi kesenesiniń alǵashqy buzylý tarıhy týraly bizge aýyl turǵyny Raıymbek Musataev áńgimelep berdi. Bul kúnde seksen bes jasqa kelip otyrǵan aqsaqal bul oqıǵanyń alǵash ret soǵys jyldary bolǵanyn aıtty. «1942 jyly qys qatty bolypty. Biz ol kezde balamyz. Sodan soldattar jatqan kazarmalarǵa pesh salyp, kazarmany jylytý kerek bolady. Peshtiń qurylysyna kerekti kirpishti alý úshin úsh soldat kelip Aısha bıbi kesenesin buzǵan. Muny estigen aýyldaǵy eldiń berekesi qashqan. Aýylda Toıshybek degen aqsaqal boldy. Onyń Mahan degen balasy menimen birge oqydy. Sol Toıshybek bul iske ashýlanyp, keseneniń kirpishin alǵan álgi soldattarǵa tura umtylypty. Qolynda baltasy bolǵan eken», deıdi ol.
Negizinen kópshiliktiń oıynsha, Aısha bıbi kesenesi áýlıeli, kıeli jer bolyp sanalady. Jurtshylyqtyń erte kezden qalyptasqan pikiri osyndaı. Soǵys órti tutanyp, qarapaıym halyq qaıǵydan qan jutyp otyrǵanda bul oqıǵa taǵy soqqy bolady. Biraq, kóp uzamaı keseneni buzýǵa buıryq bergen komandır ushaqpen ushý-jattyǵý kezinde qaza bolady. «Oqıǵany kórgen kisiler álgi komandır mingen ushaqtyń aspanda jarylyp, jerge órtenip shashylyp túskenin aıtyp otyratyn. Biz bala kúnimizde sol ushaqtan shashylǵan jezderdi terip alyp, saqaǵa orap oınaıtynbyz. Aısha bıbi kesenesin buzǵan úsh soldattyń ekeýi kóp uzamaı qaıtys bolady. Sol soldattar keseneniń ońtústik jaǵyna jerlenipti. Raıymbek aqsaqal ol qabirlerdi biletin bolyp shyqty.
Ekinshi oqıǵa 1963 jyly bolǵan. Sol kezde Jambyl qalasynda oqyp júrgen SPTÝ-dyń oqýshylary osy aýylǵa qant qyzylshasyn qazýǵa keledi. Raıymbek Musataevtyń aıtýynsha, olar ishimdik iship, eshbir sebepsiz ózderimen-ózderi oınaǵan bolyp, keseneniń qabyrǵasyndaǵy áshekeıli, órnekti kirpishterdi alyp laqtyrǵan. Sonyń saldarynan tarıhı nysan búlingen. «Qalǵan qurylysty saqtaý úshin keseneniń mańyn sol kezdegi Qazaq KSR úkimetiniń qaýlysymen tórtburyshty etip áınekpen qorshady. Biraq aýa bolmaǵandyqtan topyraq pen kirpishterdiń tez buzylý prosesi bastaldy. Sóıtip, batys jaǵyndaǵy eki qanaty ǵana eń alǵashqy nusqasynda saqtalyp qaldy. Keıinnen kúrdeli jóndeýden tolyǵymen ótti. 2005 jyly Elbasynyń tikeleı tapsyrmasymen alǵashqy qalpyna qaıta keltirildi», deıdi aýyl aqsaqaly. Mine, keshegi ker zamanda Aısha bıbi kesenesiniń tolyqtaı buzylyp ketý qaýpi bolǵan eken. Odan keıin de jurt Reseıden kelgen tarıhshylar keseneniń qabirin qazyp, topyraǵyn almaqshy bolǵanyn aıtady. Sonda qazaqtyń birtýar uly, sol kezdegi Qazaqstan kompartııasy ortalyq komıtetiniń hatshysy qyzmetin atqaryp júrgen О́zbekáli Jánibekov bul máselege qarsy bolady. Tipti, Jambyl óńirindegi jaýapty basshylarǵa «Bir kúrek te topyraq aldyrtýǵa bolmaıtynyn» aıtyp, tapsyrma bergenin el áli kúnge deıin aıtady.
Aısha bıbi el esinde máńgilikke saqtalyp qaldy. Talaı ǵasyrdan beri ultymyzdyń uly qundylyǵy bolyp kele jatqan kesene búginde memleket qorǵaýynda. Kezinde Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń ózi de Aısha bıbi aýylyna arnaıy kelip, jurtshylyqpen júzdesken bolatyn. Elbasynyń pármenimen kesenege tolyqtaı jóndeý jumystary júrgizilip, qalpyna keltirildi. Qazirgi kezde sulýlyqtyń, adaldyqtyń, jastyqtyń sımvoly bolyp máńgi qalǵan Aısha bıbi arýdyń kesenesine kelýshiler kóp. «Negizi munda elimizdiń bar qıyrynan adamdar keledi. Ásirese, Almaty, Túrkistan óńirlerinen kelýshiler kóp. Tipti sheteldikter de jıi keledi. Alaıda qazirgi karantın jaǵdaıyna baılanysty kelýshiler sany azaıyp qaldy», deıdi Aısha bıbi aýyly ákimi apparatynyń bas mamany Dúısenaly Tashmetov. Budan keıingi kezeńde de ulttyń osyndaı uly qundylyqtaryn barshaǵa tanytý mindet. Tipti, Aısha arý men qolbasshy Qarahan tóńiregindegi ańyzdardy shıyrlaı bermeı, olar týraly tyń derekter tabylyp jatsa, tipti ǵajap. Eger shyn máninde Aısha bıbi týraly áli ashylmaǵan málimetter Tashkent qalasynda bolsa, Jambyl óńiriniń basshylyǵy elimizdegi bilikti tarıhshylarǵa sol jaqqa baryp, arhıv aqtarýǵa jaǵdaı jasaǵany durys der edik. Sonda dúnıege talaı zertteý eńbekteri keledi degen oı bar. Sebebi, jalpy Aısha bıbi bolmysy, rýhy áli tolyq ashylmaǵan aral sekildi. Sonaý este joq eski zamandardan beri kele jatqan Aısha bıbi búgingi urpaqtyń kózinde kúrdeli jumbaq kúıinde tunyp turǵandaı.
Jambyl oblysy,
Jambyl aýdany,
Aısha bıbi aýyly
