Atyraýdyń «Altyn adamdary»

Jıyrma jyl buryn

Tek Atyraýdyń ǵana emes, jalpy batys óńirdiń arheologııa­lyq kartasyn jasaý alǵash ret 1989 jyly qolǵa alynypty. Sol kezden beri Á.Marǵulan atyn­daǵy arheologııa ınstıtýtynyń Ba­tys Qazaqstan aımaqtyq ǵy­lymı eks­pe­dı­sııasy júıeli ju­mysty bastady. Bel­gili arheolog Zeınolla Samashev jetek­shi­lik etken ekspedısııa aldymen Sa­raı­shyq qalasynyń ornynda qaz­ba jumysyn júrgizýdi nıet etkenmen, ózge de qorymdar men me­kenderdi de tirkeýdi kózden tasa qylmady. Sonyń qatarynda Aral­tóbe qorymy da bar edi.

Bul – Jylyoı aýdanynyń sol­tús­tik shyǵysynda ornalasqan meken. Ekspedı­sııa músheleriniń anyqtaýyna qaraǵanda, munda dıa­metri 20 metrge jýyq dóń­gelek pishindi qorymda 12 bólik bo­lǵan. Dál osy qorymda 1999 jyly úsh zırat qa­zyldy. Naqty qaı jyly tonalǵany bel­gisiz al­ǵashqysynan adamdardyń qań­­­qa­lary men jebe ushtary, shy­ny mon­­shaqtar tabylǵan edi. Ar­heo­logtar jar­ty­l­aı tonalǵan taǵy bir qorymnan shalqa­synan jat­qan adam múrdesiniń janynan birneshe qundy jádigerdi tapty. Bul – 100-den astam jebe salynǵan qoramsaq, temir qylysh pen búıirli qysh qumyra.

Arheologtar úshinshi zıratty qazý kezinde tosyn syıǵa kezdes­ti deýge bo­lady. О́ıtkeni bul zıratta sarmat dáýirin­degi erli-za­ıyp­ty adamdar jerlengen eken. Olar­dyń aıaq jaǵynda eki jylqy men qyranǵa uqsas qustyń qańqasy tabylǵan. Ras, bul zırat ta tonalypty. Biraq ota­ǵa­synyń kıimi altyn áshekeımen bezendirilgeni anyqtaldy. Tipti shashyn jelke tusyna túıgen baılamshasy, qarý-jaraq, qoramsaq jıegi, sondaı-aq asataıaǵyndaǵy samuryq beınesi altynmen aptalypty.

Ekspedısııa jetekshisi Zeı­nolla Sama­shevtiń pikirinshe, bul – abyzdyǵymen tanylǵan taı­pa kósemi. Al janynda jat­qan jádigerler onyń ańǵa qus salyp, ıt jú­girtken saıatker-ańshy bolǵanyna bul­tartpas dálel.

Araltóbe qorymynan tabylǵan «Al­tyn adam» – Qazaqstan tarı­hyndaǵy ekin­shi «Altyn adam». Sarmat kóseminiń beı­nesi 2000 jyly ǵylymı negizde júıe­lenip, qalpyna keltirildi. Ony qalpyna keltirýshi – Qyrym Altynbekov.

Jıyrma jyldan keıin

Atyraýda arada jıyrma jyl ótken­de, ıaǵnı byltyr taǵy bir «Altyn adam» beınesiniń rekon­strýksııadan ótken nus­qasy tanystyryldy. Kezdeısoqtyq pa, álde tarıhı sabaqtastyq pa, jıyr­ma jyl­dan keıin sarmat dáýi­rindegi «Altyn áıel» el tarıhy­na endi. Desek te bul jolǵy já­diger ǵasyrlar boıy Qyzyl­qoǵa aýdanyndaǵy Mııaly qorǵanynyń tereńinde ashylmaı jatqan eken. Tarıh­shylar munda qupııasy áli tolyq zerttelmegen bir emes, bir­neshe qorǵan baryn alǵa tartady. Endi mine, 2017 jyly qazylǵan qorǵannan eń qundy jádi­ger el shejiresine jazyldy. Al byltyr ob­lystyq tarıhı-ólketaný mýzeıiniń arheo­logııalyq qazba toby onyń altyn kıimdi áıel ekenin dáleldedi.

– Alǵashqy zertteýler bary­syn­da qor­ǵanda sarmat dáýi­rin­degi dáýletti áıel jerlengen dep topshylandy. О́ıt­keni qor­ǵan­­nan altyn japsyrmalar, kera­mıkalyq ydystar, qola men me­taldan jasalǵan jebe ush­tary, at ábzelderi, qabannyń azý tisi, ydys­tardyń ańdar fıgýrasy tú­rin­degi qulaǵy sekildi kóne bu­ıym­dar tabylǵan bolatyn. Altyn áshe­keıler aýqatty qaýymnyń óki­li sa­nalǵan áıelge tıesili ekeni dáleldendi, – deıdi oblystyq ta­rı­hı-ólketaný mýze­ıiniń dırektory Rashıda Harıpova.

Mýzeı qyzmetkerleri kóne já­­diger­lerdi Almatydaǵy ult­tyq sa­raptama jáne sertıfıkat­taý ortalyǵyna jiberdi. Munda «Al­tyn áıeldiń» jasyna, sondaı-aq áshekeılerdiń hımııalyq qura­myna zertteý júrgizildi.

– Qundy jádigerlerdiń qura­­my men salmaǵy anyqtaldy. Keı­bir áshekeıdiń altynnan jasal­ǵa­ny 91 paıyzǵa dá­lel­dendi. Zerthana­lyq zertteýlerden keıin qundy jádigerler bizdiń zamanymyzǵa deıingi IV ǵasyrda ómir súrgen áıeldiń buıymdary deı alamyz, – deıdi Rashıda Harıpova.

Mııaly qorǵandaryna arheo­logııalyq qazba júrgizgen toptyń jetekshisi, tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty Marat Qasenovtiń aıtýyna qaraǵanda, «Altyn áıeldiń» sarmat dáýirinde ómir súrgeni anyq­talyp otyr. Qorǵannan 2017 jyly sarmat dáýirindegi áıeldiń kıimine órnek­telgen eki túrli altyn japsyrmalary tabyldy. Onyń biri taıaqshanyń ústine suraq belgisi túrinde órnektelgen. Bıiktigi – 1,3 sm, eni – 0,8 sm. Kól­deneń taıaqshanyń uzyndyǵy – 1,1 sm. Salmaǵy 0,11 gramdyq japsyr­ma­da 73 paıyz altyn bar. Al ekinshisi – qus beıneli japsyr­ma­lar. Munda qustyń ba­sy, qana­ty men quıryǵy anyq kóri­nedi. Onyń árqaısysynda tórt sańy­laý jasalǵan. Muny kıimniń jaǵa­syna, jeńine japsyrǵan bolýy múmkin. Japsyrmalardaǵy 70 pa­ıyz altynnyń salmaǵy 0,38 gram­dy quraıdy, – deıdi Marat Qasenov.

Onyń aıtýynsha, qorymnan tabylǵan beldik japsyrmalary, qola qazan, qysh ydystar, at ábzelderi men qola jebe ushta­ry­nyń mańyzy zor. Sarmat dáýi­rindegi «Altyn áıel» beınesin belgili sýretshi-restavrator Qy­rym Altynbekov jasady.

– Sol dáýirdegi kóshpendi­ler mádenıe­tine sáıkes «Altyn áıel­diń» janynda qoramsaǵy bol­ǵan. Qolynda bolattan soǵyl­ǵan qanjary bar. Altyn syrǵasy­na, kıimindegi japsyrmalarǵa qara­ǵanda, bul sarmat dáýiriniń bedeldi adamy degen tujyrymǵa toqtadyq. Munyń bári sol kezdiń ózinde Uly dala órkenıetiniń damyǵanyn bildiredi, – deıdi sýretshi-res­tavrator Qyrym Altynbekov.

Oblystyq tarıhı-ólketaný mý­zeıi­niń dırektory Rashıda Ha­rı­povanyń aıtýynsha, arnaıy qurylǵan arheologııalyq top úsh qorǵanda qazba jumysyn eki aı boıy júrgizipti. Bul qorǵandar bizdiń zamanymyzǵa deıingi II ǵasyr men bizdiń zamanymyzdyń HI ǵasyry aralyǵyn qamtıdy. Qorǵannyń joǵarǵy qabaty H-HI ǵasyrlardan, tómengi qabaty bizdiń zamanymyzǵa deıingi II ǵasyrdaǵy temir dáýirinen syr shertedi. Úsh qorǵanda júrgizilgen qazba jumystary kezinde 560 túrli jádiger tabyldy. Onyń ishinde altyn men kúmisten soǵylǵan áshekeı bu­ıymdar men at ábzelderi, qo­ladan ja­salǵan qarý-jaraq, kera­mıkalyq qumy­ralar men qaıshy bar.

Atyraý oblysy