Synaqtan sátti ótken joba

Orfografııalyq jumys tobynyń osy ýaqytqa deıin 11 otyrysy boldy. Bul otyrys­tarda qazaq tiliniń dybystyq júıesin tańbalaıtyn árbir árip talqylandy. Ǵalymdar dy­bys­tarymyzdy tańbalaýda tek ǵana ǵylymı prınsıpterge súıengenin aıqyn ańǵar­dym. Sonymen birge Til saıa­saty komıteti men Sh.Shaıah­metov atyndaǵy «Til-Qazyna» ulttyq ortalyǵynyń uıym­das­tyrýymen Nur-Sultan, Almaty, Shymkent qalalary já­ne barlyq oblysta 5 apro­ba­sııa jáne 2 respýblıkalyq ashyq talqylaý ótkizildi. Oǵan 3 myńnan astam maman qatys­ty. Onyń ber jaǵynda joǵary oqý oryndarynyń 50-den as­tam til­dik kafedrasynda ǵy­lymı já­ne ádistemelik tal­­qy­laýlar ót­ki­zildi. Osy ap­ro­basııalardyń, ashyq tal­qy­laýlardyń jáne sarap­­shylardyń ǵylymı qory­tyn­dylary Orfografııalyq ju­mys tobyna tanystyryldy. Ju­mys tobynyń ǵalymdary sol qorytyndylarda aıtylǵan usy­nystar men eskertpeler boıynsha ǵylymı saraptama júrgizdi. Qajettileri nazarǵa alyndy. 

Álemge keń taralǵan latyn álipbıi eń bastapqyda roman tilderiniń álipbıi bolatyn. Ony birte-birte german, slavıan, túrki tilderi jáne taǵy da basqa kóptegen tilder paıdalana bastady. Bul tilder ártúrli. Soǵan oraı, olar bazalyq latyn álipbıindegi 26 tańbany ǵana paıdalana almaıdy. Osy arada ár tildiń fonetıkalyq erek­sheligin tolyq kórsetý úshin dıakrıtıkalyq belgiler qol­danylady. Mundaı belgiler negizi 1886 jyly qalanǵan «Halyqaralyq fonetıkalyq álipbı» qorynda bar. Qosymsha tańbalar osy álemge ortaq halyqaralyq qordan alynady. Nemister de, chehtar da, shvedter de, ózimizdiń aǵaıyndar túrikter men ázerbaıjandar da, taǵy basqalar da osylaı jasaǵan. Álipbıdi jetildirýde qazaq ǵalymdary da osy baǵyt­pen júrdi. Soǵan oraı, ár dy­bystyń fonetıkalyq mánin kór­setetin dıakrıtıkalyq tań­balar alyndy. Bizdiń ǵalym­darymyz da osyndaı halyq­aralyq tájirıbelerge súıendi. Sol maqsatta 2 halyqaralyq semı­nar ótkizildi. Árbir tań­ba­nyń IýNIKOD júıesine sáıkes­tigi dáıekteldi. Sonyń nátı­je­sinde qazaq tiliniń dy­bys­­tyq júıesine de, halyq­ara­lyq talaptarǵa da tolyq sáıkes keletin álipbı jobasy daıyndaldy deýge bolady.

2017 jyldan, ıaǵnı qazaq tiliniń latyn álipbıine kóshýi týraly sheshim qabyldanǵaly ártúrli salanyń azamattary ózderiniń álipbı nusqa­laryn usyna bastaǵanyn bil­emiz. Olardyń basym kóp­shi­ligi buqaralyq aq­parat qural­darynda, áleý­mettik jelilerde jarııalandy. Usynýshylardyń árqaısysy óz nusqasyn «eń durys nusqa osy» dep nasıhattaýmen bolǵany da belgili. Biraq ár nárseniń, qubylystyń, salanyń mamany bolady emes pe?! Álbette, tildik reforma­ny, onyń ishin­de álipbı refor­masyn qol­da­ǵan durys. Biraq álipbı nus­­qasyn fılolog ǵalymdar, til­shi­ler jasaýy kerek. Ol sonda ǵana nátıje beredi. Sóz er­kin­digi, ashyq qoǵam eken dep aralaspaıtyn jerge aralasa berýdiń jóni de, reti de joq.

Álipbı nusqasymen bir­ge, onyń emle erejeleri de sa­rap­taldy. Emle erejelerin Ahmet Baıtursynuly atyn­daǵy Til bilimi ınstıtýty ǵa­lymdary daıyndaǵan. Álipbı sııaq­ty emle erejeleri de Or­fo­­grafııalyq jumys tobynda da jáne Ádistemelik, Ter­mı­nologııalyq, Tehnıkalyq súıemeldeý jumys toptarynda da jáne barlyq óńirde jan-jaqty talqylandy. Qyzý ótken osy talqylaýlarda ǵalym­dar men ádiskerler emle ere­je­ler­diń árbir taraýyn, ár­bir ba­byn elekten ótkizdi. Me­niń oıym­sha, tilimizdiń jazý má­de­nıe­tin retteıtin ǵylymı jáne qol­danbaly sıpattaǵy qa­zaq tili­niń jetildirilgen emle ere­je­leriniń redaksııasy paıda boldy.

Ǵylymı saraptalǵan, elimiz­degi barlyq tilshi maman­darǵa tanystyrylǵan, synaqtan da, synamadan da ótkizilgen álip­bı jobasy usynylyp otyr. Bul jobanyń qalaı dúnıe­ge kel­geni, qanshama ret taldan­ǵa­ny, ǵalymdarymyzdyń qyzý pi­ki­r­talastary meniń kóz al­dymda. Sondyqtan bul joba ǵylymı talqylaýlarda jetil­di­rilgen, ushtalǵan, naqtylanǵan joba dep bilemin.

Murat BAQTIIаRULY,

Parlament Senatynyń depýtaty