Ulylyq syry: Jambyl men Sábıt

1978 jyly jarııalanǵan «О́sý jol­dary­myz» degen eńbeginde Jambyldyń sýy­rypsalmalyq ónerine joǵary baǵa bergen. Al onyń portretinde ózine-ózi tańǵalyp tamsanýdan góri tarıhı derek, ǵylymı tujyrym basym. Sábıt Mu­qanov Jambylǵa ǵana emes onyń tyń­­daýshysyna da erekshe mán beredi. «Jákeńniń tyńdaýshysy» degen sózdiń de erek­she maǵynasy bar. Ony «Birneshe aýdan­ bolyp otyrǵan Shapyrashty jáne oǵan kórshi Dýlat rýlarynda Jambylmen qatar jasaǵan birde-bir adam joq eken. Osy eki rýda Jákeńnen keıingi qart aqyndar deıtin Kenen men Úmbetáliniń ekeýi de Jákeńniń alǵashqy uldary – Qojamberdi men Qojashtan kishi eken. Sondyqtan da Jákeńniń shákirtteri sanalatyn, Jákeńniń jyrlaryn kóp biledi deıtin Kenen, Úmbetáli, taǵy basqalar ustazdarynyń aıtystaryn ǵana este saq­tap, ózge óleńderin óte az biledi», dege­nin­degi aqynnyń aınalasy men jaqyn ortasyna mán bere zer salǵanyn ańǵartady.

 Aqynǵa úkimettik deńgeıde kóńil bóline bastaýy 1936 jyldan bastalady. Sol jyly aprel aıynda Almaty qalasynda bolatyn qazaqstandyq birin­shi aqyndar sletinde Jákeń erekshe kózge tústi de, sol sletten bastap, buryn keń Qa­zaq­stannyń Alataý ólkesine ǵana málim Já­keńniń aty búkil Qazaqstanǵa tarady» degeni sol sharanyń basy-qasynda júrgen uıymdastyrýshy qata­rynyń sózi sııaqty. Osy slet tek úkimetti ǵana emes, ádebı ortany da eleń etkizgeni ań­ǵarylady.

Jambyl Jabaevtyń shyǵarmashy­lyǵynan jaqsy habardar Sábıt tókpe aqyn bolǵanmen, qaǵaz ben qalamǵa ese­sin jiberip alǵan Jambyl atamyzdyń hat­shylary qaı jyldan qaı jylǵa deıin kim bolǵan degendi de tasqa tań­ba basqandaı etip aıtady. «1936-1938 jyldary aqynnyń qasynda bolyp, jyr­laryn jazyp alyp otyrǵan aqy­nymyz – Qalmaqan Ábdiqadyrov. 1938-1942 jyldardyń arasynda aqyn Taıyr Jarokov, 1942 jyldan bastap, Jákeń dúnıeden kózin jumǵansha únemi qasynda bolyp, barlyq jyrlaryn jazyp otyrǵan aqynymyz – Ǵalı Ormanov» degeni – tarıh úshin taptyrmas qujat. 1936-1941 jyldardyń arasynda Jambyldyń bar­lyq jyrlaryn orys tiline aýdarǵan – Pavel Nıkolaevıch Kýznesov. Osy eń­begi úshin 1940 jyly P.N.Kýznesovqa «Qurmet belgisi» ordeni berildi. Keıin P.N.Kýznesov ózi suranyp maıdanǵa ket­kennen soń, aqynnyń Otan soǵysyna arnalǵan óleńderiniń kóbin orys tiline Mark Arkadevıch Tarlovskıı aýdardy.

«Jákeńniń 1936 jyly jazylyp alyn­ǵan jyrdyń sany – 16, óleń joly – 1350 shamaly; 1937 jyly jazylyp alynǵan jyrynyń sany – 40, óleń joly – 4500 shamaly; solardyń ishinde «Klım batyr», «О́tegen batyr» sııaqty uzaq eki poema bar», deıdi. Bul sıfrlardan ańǵa­ratynymyz, eger jazyp alýshy kisi bol­sa, Jákeńniń jyrdy qalaı óndirip aıta­tyndyǵy edi. 92 jasynda, bir jylda 4500 joldaı jyr aıtqan Jákeń, 25, 30 jastarynda bir jylda qansha jyr aıta alǵanyn shamalaýǵa bolady. Kez kelgen darynnyń qabilet-qarymy satylap damıtyny sııaqty, Jambyl Ja­baevtyń da búkil Jetisý eline asqan dańqy jaıylǵan tusy Qulmambetpen aı­tysyp, ony jeńgennen keıin ekenine de shyǵar­mashylyq portretten qanyqpyz. Bul 1881 jyl. S.Muqanovtyń aıtýynsha, aıtystyń kólemi 600 joldaı. Osy aıtysta Muqanov eki jaǵdaıǵa arnaıy toqtala ketýdi jón sanaǵan. Onyń biri – «burynǵy kezdesken aqyndarmen sóz qaǵysýdan ári barmaıtyn, ózin ilgeri aqyndardyń shákirti kóretin Jákeńniń Qulmambetpen aıtysy – onyń ózindik aqyn­dyq bet ala bilgendigin, eseıgen aqyn bolǵandyǵyn dáleldeıdi» dege­ninde Jabaevtyń aıtysta shákirttik qa­lyptan kánigi shıraǵan, minezdi aqyn qal­pyn qýana qýattaǵanyna kýá bolamyz. Al «ekinshiden, ol kezdegi jáne odan burynǵy qazaq aqyndarynyń aıtys­tarynan erekshe oryn alatyn saryn – eki jaqtyń da óz rýlarynyń baılaryn maqtaý bolýshy edi. Myna aıtysta Qulmambet sol eski dańǵylmen tarta jónelgende, Jambyl tyńnan salǵan súrleýdeı bir jol taýyp:

Adamdyqty aıt, erlikti,

batyrlyqty aıt,

El birligin saqtaǵan

tatýlyqty aıt,

degen bir shýmaqty mysalǵa keltiredi.

 Bul sebepterdiń birinshisinen Jam­byl Jabaevtyń shyǵarmashylyǵyna aka­demık jazýshynyń zerdeleı, oı qorytyp qaraıtynyn ańǵarý qıyn emes. Al ekinshi sebebin jastaıynan baı-manaptardy jek kórip ósken jetim Sábıtke aqyn baılarda ketken esesin alyp bergendeı áser etedi.

Alyp aqynnyń kúndelikti tirshilikte aıaqasty shyǵarylǵan usaq óleńderinen bastap, aıtýly aıtystary da nazardan tys qalmaǵan. Muqanov Jambyl týraly zertteýinde aqynnyń jatqa aıtatyn úlken jyrlardyń oqıǵasyn, ýaqytyn tarıhpen baılanysty baıandaıdy.

Bizdiń aıtpaǵymyz, Jákeńniń qaı jyly qansha jyr aıtqanyn esepteý emes, onyń revolıýsııadan buryn, tipti 1936 jylǵa deıin aıtqan jyrlarynyń kóbi umytylǵanyn oqyrman esine salý. 1936 jyldan bastap, qazaq gazetteri men orys jáne basqa baýyrlas elder tilinde aqynnyń jyr jınaqtary kitap bolyp shyǵa bastady. 1936 jyldan bas­tap, Jákeńniń revolıýsııadan buryn hám keıin shyǵarǵan jyrlaryn qurastyrý mindeti Jazýshylar Odaǵyna júkteledi. Jambyl Jabaevtyń jyrlaryn jazyp alýǵa Jazýshylar Odaǵynan Ábdilda, Qalmaqan, Taıyr, Ǵalı sııaqty qazaq jazba poezııasynyń kórnekti aqyndaryn bólýi de osydan.

I tom jarııalanǵannan keıin, onda­ǵy olqylyqtardy kórgen odaq aqyn­nyń ómir­baıandyq materıaldaryn jınaı tú­sý­ge, revolıýsııadan burynǵy jyr­la­ry­nan Jákeńniń esinde qalǵanyn ja­zyp alýǵa kiristi. Osy ıgilikti ju­mys bastala bergende, Uly Otan soǵysy­nyń órti laýlady. Otanshyl aqyn Já­keń jastyń qaıratyn boıyna jınap, Otan qorǵaý taqyrybyna jyr arty­nan jyr shyǵarady. Al eski jyrlaryn eske túsirýge aqynda ýaqyt bolmady. Sondyqtan soǵys jyldaryn­da Jákeń­niń qasynda bolǵan Ǵalı Ormanov kóp ýaqy­tyn aqyn óleńderin jazyp alýǵa jumsady. Jáne Ǵalıdyń tabysy da az bolǵan joq. Ol Jákeńniń revolıýsııadan buryn aıtqan usaq jyrlarynan 40 shaqtysyn jazyp alyp, Aıkúmispen aıtysyn, Nurılamen aqyn­dardyń aıtysyn jáne Jambyldyń bergen tóreligin tapty. Bulardyń bári – Jákeńniń aqyndyq beınesin aıqyndaı túsýge asa qajetti materıaldar edi.

Jákeń aqyndyǵynyń ústine sheber áńgimeshil kisi edi. Qazaq eliniń, kór­shi­­les shyǵys elderiniń basynan ótken keı­bir qyzǵylyqty oqıǵalardy aıtqanda, tyńdaýshylar kórkem povest, ıa roman oqyǵandaı kúı keshetin. Biraq ókinishtisi, sol áńgimelerdiń eshqaısysy jazyp alynbady.

Uly aqyn Jambyl Jabaev eline rýhanı sarqylmas qazyna, asyl mura qaldyrdy. Ol, mine, óz halqymen 175 jyl birge ómir súrip, dúldúl ata qalpymen poezııa kóshin bastap keledi. Ýaqyt ótken saıyn ol muranyń baǵasy sheksiz arta túsetini sózsiz.

Saltanat JAMBYLOVA,

Jambyl Jabaev ádebı memorıaldy mýzeıiniń meńgerýshisi