О́Z KО́ZIMMEN...

1994 jyl. Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Nursultan Ábishuly Nazarbaev jyldaǵy ádetimen bizdiń oblysqa egin oraǵy bastalǵan tusta keldi. Elbasyn Soltústik Qazaqstan oblysynyń, Qyzyljar qalasynyń ákimderi, oblys, qala basshylary, qoǵamdyq uıymdardyń ókilderi jáne jýrnalıster qala áýejaıynda qurmetpen qarsy aldy. Prezıdent ushaqtan túsisimen qalamyzda jańadan salynyp, iske qosylǵaly turǵan makaron fabrıkasyna bardy, onyń saltanatty ashylýynda sóz sóılep, qurylysshylardy, osy qurylysty júrgizip, ónim shyǵaryp otyrǵan túrkııalyq basshylardy quttyqtap, rahmet aıtty. Fabrıkany joǵary sortty bıdaımen qam­tamasyz etýshiler bizdiń oblystyń aýyl sharýa­shylyq qyzmetkerleri bolmaqshy. О́ıt­keni, makaron óndirýge laıyqty bıdaı bizdiń jerimizde ósiriletin kórinedi. Onyń nandyq qasıeti joǵary bolsa, sorty da qatty, kúshti bolyp keledi eken. Makaron fabrıkasynyń alǵashqy ónimderi jurtshylyqty eleń etkizgeni anyq. “Sultan” dep at qoıylǵan kespe, vermıshel jáne basqa da tolyp jatqan unnan jasalǵan taǵam túrleri buryn bul óńirde dál mundaı joǵary sapaly, ári asa mádenıettilikpen jasalyp kórmegen. Sodan da bolý kerek, atalmysh ónimge qalalyq­tardyń suranysy birden artty. “Sheteldik ınvestısııa degeniń osy bolsa, bul óte durys, ári mezgilinde bolǵan ıgilikti is boldy”, – desti jınalǵan kópshilik rızashy­lyǵyn bildirip. Iá, bul ózi halyqtyń turmys-tirshiliginiń kúızelip, eldiń naryq degenniń zańyna bastyǵa almaı turǵan kezi edi. Mynaý bir qarańǵy jerge sáýle túskendeı, alda jaryq baryn meńzegen­deı oqıǵa boldy. 1993 jyly Nursultan Ábishuly myna ashylyp otyrǵan óndiris orny irgetasynyń alǵash­qy kirpishin óz qolymen qalaǵan edi. Mine, bir jyldan keıin sol fabrıkanyń ashylý rásimin jasap otyr. “Sultan” makaron fabrıkasynyń saıası jaǵynan da mán-maǵynasy zor-tyn. Prezıdent budan keıin jańadan salynatyn qazaq klassıkalyq gımnazııasynyń irgetasyna óz qolymen kirpish qalady. Halyq kóp jınal­dy. Qýanyshta shek bolǵan joq. Elimiz táýelsiz­dikke qol jetkizgenge deıin Qyzyljar­­da bir-aq mektep-ınternat bolatyn. Ol da qala­lyq emes, oblystyq. Aýqaty tómen ot­basy­­lardyń balalary men jetim balalar ár aýyldan kelip, osy mektep-ınternatta oqıtyn. Endi, mine, Qyzyljarda qazaq gımnazııasynyń úıi boı kóterip, qalanyń qaradomalaq bala­lary bilim káýsárinen sýsyndaıtyn bolady. Bul da úlken jetistik, úlken jeńis. Prezıdenti­mizdiń ózi búldirshinderimiz úshin bilimge jol ashyp berip otyr, desek artyq aıtqanymyz emes. Iá, kezinde Qyzyljarda 6 meshit-medrese bolǵan. Qazaq, tatar balalary osy medreseler­den bilim, tárbıe alyp, olardyń arasynan ataq­ty kompozıtor Aqan Qoramsauly, aqıyq aqyn Maǵjan Jumabaev jáne tatardyń iri aqyndarynyń biri Ahmet Orazaev Qyzyljarı, taǵy basqa da el-jurtqa esimderi belgili adam­dar shyqqan. Belgili sebeptermen ol medrese­ler­d­iń de, sondaı-aq keıinnen ashylǵan jalǵyz qazaq mektebiniń de qarasy joıylǵan-tuǵyn. Qyzyljar qazaqtyń qalasy bolmaǵandaı, munda qazaq degen halyq tirshilik qurmaǵandaı boldy ǵoı bir zamandarda. О́z qolymyz óz aýzymyzǵa jetkendeı jaǵdaıǵa kelgen búginde Qyzyljarda qazaq mektepteri ashylyp jatyr, áli de ashyla beretinine senim mol. Halqy­myzdyń ana tilin qurmetteýi, oǵan bet burýy, urpaqtarymyzdyń jappaı óz tilin, dilin, dinin, jáne tarıhyn bilýge talpynýy, umtylýy osy senimimizdi rastaı túsedi. Nursultan Nazarbaev sol jolǵy saparynda qalamyzdyń ortalyǵyndaǵy Maǵjan alańynda bolyp, uly aqynnyń eskertkishine gúl shoq­taryn qoıdy. Alańǵa jınalǵan halyqta qısap joq. Prezıdentpen kópshilik sóılesip qalǵysy keledi. Kókeıinde júrgen oı-pikirin aıtqysy keletin de, turmys jaǵdaıynyń aýyrlap bara jatqanyn jetkizgisi keletin de adamdar bar. Onyń ústine qalada da, aýylda da jaryǵy qur­ǵyr birde janyp, birde sónetin. Kóp qabat­ty úılerdi jylytý da úlken problemaǵa aınalǵan edi. Osyndaı qıyn-qystaý shaqta halyqtyń da, ár satydaǵy basshylardyń da bastaryna shyn máninde aýyrtpalyq batpandap túsip turǵanda Prezıdentimizdiń myna alańǵa jınalǵan qara- qurym elmen ashyq sóılesýi, betpe-bet kelip, ımen­beı, jasqanbaı shyndyqty aıtýy, aldy­myzda budan da qıyn kúnderdiń bolatynyn, oǵan árqaısymyz daıyn bolýmen qosa, sol ótkelekterden ótýdiń amaldaryn tabýymyz kerektigin ashyq aıtqan: – Qol jaıa beretin keńes ókimeti kelmeske ketti. Sondyqtan, árkim óziniń otbasy úshin, óz bala-shaǵasy úshin, tipti, ózi úshin eńbek etýi tıis. Kásip iste, saýda jasaýdy úıren, sharýa­­shy­lyqpen aınalys. Eń bolmasa kartop ósir, bul jaqta kartop mol shyǵady. О́nimin kóktem­de, kúzde sat. Iá, naryqtyń mán-maǵynasyn Prezıdenti­miz de, ákimder de halyqqa aıtýmen, kórsetýmen keledi-aý. Biraq, soǵan kóndige almaı, oıy­myzdy da, boıymyzdy da jattyqtyra almaı álekpiz. Naryq zańynyń qatal ekenin endi-endi sezinip kele jatqan jaı bar. Nursultan Ábishulyna qoıylǵan suraqtar da, tilek-talaptar da jeterlik. О́mirde kórgen-bilgeni kóp, bilimi ushan-teńiz, qaı taqyrypta bolsa da halyqpen sóılese alatyn, aqyl-keńes te aıta biletin, sózin elge tyńdata da, oryndata da alatyn, tereń oı men kenen aqyldyń ıesi, búgingini de, erteńgini de kóre biletin, bolashaq­ty boljaı otyryp, eldiń júrer jolyn aıqyn­dap beretin bilimpaz, ǵulama azamattyń Qazaqstandy basqaryp otyrǵanyna qýanasyń. Jaıshylyqta elimizdiń jáne oblystyń basshylaryn alaıda-bylaı dep, alaqandaryna túkirip júrgen sózýarlar bul mıtıngide buqpan­taılap qaldy. Prezıdenttiń tujyrymdy da, ornyqty sózi, qoıylǵan suraqtarǵa oryndy da, salıqaly jaýaby jınalǵandardy qanaǵattan­dyrdy. El rıza boldy. Rıza bolatyn sebebi: myna qıyn-qystaý, qym-qýyt jaǵdaıdan ada bolyp, halyqtyń aldynan bir jaryq sáýleniń shyǵatynyna senim paıda boldy sol júzdesýde. Toqsanynshy jyldardyń basy bolýy kerek, Prezıdent Qyzyljar óńirine bir kel­gen­de: “Jigitter, biz bir on jyl aıqaı-shýsyz, janjalsyz, tynyshtyqpen ómir súrip ketsek, odan ári jaǵdaıymyz jaman bolmas edi”, – degen bolatyn. Ol kisiniń bul sózi júregindegi armany sııaqty bolyp estilip edi maǵan. Jatsa da, tursa da eldiń amandyǵyn oılaıdy ǵoı Prezıdent. О́zimiz bir úıdiń ıesi bolyp júrip, keıde áıeliń men eki-úsh balańa sózińdi ótkize al­maı qalasyń. Qyryq rý, ár tilde sóılep turǵan túrli halyqty basqarý azamattyń azama­ty­nyń ǵana qolynan keletin is. Nursultan Ábishulynyń qazirgi hali Abylaı hannyń tirshiligimen para-par, tipti, odan da kúrdeli, odan da jaýapty-aý dep oıladym 1993 jylǵy bir kezdesýde. Abylaı hannyń zamanynda halyqtyń deni, tipti, barlyǵy derlik qazaqtar boldy. Rý-rýǵa bólingen halyqtyń basyn biriktire almaı álek bolǵan uly hannyń kúı-jaıy aýyr bolǵany ras. Al búgingi Qazaqstan kóp ultty memleket, ortaq til tappasań, árqaısysy ár jaqqa qarap sóılep keteri anyq. Munymen qosa, jerimiz baı. Sary altynyń ba, qara altynyń ba – bári osynda. Osynsha baılyqqa kózi qyzyq­paıtyn, jutynyp, tamsanbaıtyn shet jurt­tyqty taýyp kór, káni?! Mine, úzdik saıasat, tamasha kóregendik, bolashaqty boljampazdyq bizdiń eldi basqarýǵa kerekti qasıet. Al bizdiń Prezıdentimizde munyń bári bar. Soltústikqazaqstandyqtarǵa belgili, 1980-jyldardan bastap ujymsharlar men keńshar­larda aýrý mal kóbeıip ketti. Sonda sharýashy­lyq basshylary týberkýlez, brýsellez qara maldy qazaq aýyldarynda uıymdastyrylǵan arnaıy fermalarda baqtyrdy. Qaı aýylǵa bar­sań, aýrý sıyrlar men taıynsha-torpaq­tardy baǵyp-qaǵyp otyrǵan qarakóz baýyrlardy kóre­siń. Sóıtip, aýyl turǵyndarynyń jany da, maly da juqpaly aýrýlarǵa shaldyqty. Iá, bul kesel­den qansha adam kóz jumdy, qansha adam kúni búginge deıin zardap shegip júr deseńizshi. Sol kezde Qazaq KSR Mınıstrler Keńesiniń Tóraǵa­sy qyzmetin atqaryp júrgen Nursultan Nazar­baev bizdiń oblystyń mal sharýashyly­ǵynda oryn alyp otyrǵan apatty jaǵdaıdy boldyr­maýdy óz baqylaýyna alyp, oblystaǵy aýrý maldy saýyqtyrtqany bar. Shet elderden satyp ákelingen sondaǵy qara ala sıyrlar tuqymy keıbir sharýashylyqtarda áli de ósip, ónýde. Meńdep ketken juqpaly aýrýǵa qarsy kúres te kúsheıtilip, ásirese, aýyldardaǵy qandastary­myz­dyń densaýlyqtary birshama túzelip qalǵan. Umytpasam, 1990 jyl bolý kerek, N.Á.Na­zarbaev Qazaq KSR-iniń Prezıdenti bolyp saılanǵannan keıin bizdiń oblysqa saparmen kelgen. Sol jolǵy suhbatymyzda: “Men osynda kelgennen beri oblystyń turǵyndary quttyq­tap, prezıdenttik basqarýdy qoldaıtyn kóńil­derin bildirip jatyr. Kóp rahmet! Bizdegi prezı­denttik basqarýdy jurttyń bári birdeı qoldap otyrǵan joq. Máskeý de qoldamaı otyr. Al mynandaı alasapyran zamanda prezı­denttik basqarý eldiń shashylmaýyna durys dep sheshtik”, – degen edi Nursultan Ábishuly. Shyn máninde, Qazaqstanda prezıdenttik basqarýdyń egemen elimiz úshin tabysty bolǵanyn, ol táýelsizdik jyldarynda ekono­mı­kanyń serpindi damyp, áleýmettik másele­lerdiń ońtaıly sheshilýine qolaıly jaǵdaı jasap qana qoımaı, kóptegen saıası ózgeristerge jol ashyp, búgingi tańda elimizdiń qaryshty damýyna baǵdarlamalyq sıpat berip otyrǵanyna kýámiz. Prezıdenttik basqarý júıesi el táýelsizdigi tuǵyrynyń bekı túsýi, halqymyzdyń ál-aýqatynyń jyl sanap jaqsara bastaýy, eldegi saıası, ultaralyq jáne dinaralyq turaqtylyq pen kelisimniń, Otanymyz qaýipsizdiginiń basty kepili boldy. Tuńǵysh Prezıdentimizge degen meniń súıis­pen­shiligim erekshe, oǵan bizdiń eldiń yqylasy da joǵary. Qaı jerde bolsyn Nursultan Ábishulyn qoshemetpen qarsy alady. Osyndaı bir kezdesý burynǵy Sokolov aýdanynyń Nalobın dep atalatyn sharýashylyǵynda bol­ǵan edi. Prezıdent osynda eńbek etip júrgen ań ósirýshilerge tap bola qalǵany. Álgiler kópten kórmegen týysqandaryn jańa kórgen­deı, Elbasyn ortalaryna alyp shúıirkelesip sóılesip jatyr. Bir áıel dalbaqtaı júgirip kelip, Nursultan Ábishulyna qolyndaǵy qun­dyz qulaqshyndy usyndy. Jurt ta shýyldasyp, qýanysyp: “Basyńyzǵa kıińiz, basyńyzǵa kıińiz. О́zi arnaıy tigilgendeı boldy ǵoı, tipti, shap-shaq”, – desip jatyr. Prezıdenttiń janynda erip júrgen basshylarǵa da, jergilikti ákimderge de túsiniksiz jaı boldy bul. Kóbiniń júrekteri búlkildep ketti-aý, sirá. Al shyndy­ǵynda, halyqtyń Nursultan Ábishulyna degen ystyq iltıpaty edi bul. Soltústik Qazaqstanda turatyn qaı ulttyń ókili bolsa da, Prezı­dentke ulttar men ulystar arasyndaǵy tatý­lyqty, dostyqty qalyptastyrýdaǵy úlken memlekettik saıasaty úshin rıza. Kórshiles eldegideı, qudaıǵa shúkir, elimizde qyrqys, janjal joq. Sol pále bolmasa eken, dep tileıdi jurt. Prezıdent bir joly Novonıkolskidegi “Zenchenko ı K” sharýashylyǵynda bolyp, osyn­daǵy turǵyndardyń ystyq yqylasyna bólengeni bar. Olardyń negizi – 18 ǵasyrda qazaq jerine qonys aýdarǵan kazaktardyń urpaq­tary. Bular ózderiniń ádet-ǵuryptaryn, dástúrlerin saqtap keledi desem, qatelik bol­mas. Atalmysh eldi basqaryp júrgen de kazak-orys tuqymynan shyq­qan Gennadıı Ivanovıch Zenchenko degen azamat. Onyń ákesi – burynǵy Kókshetaý jáne Soltústik Qazaqstan oblys­tarynda tuńǵysh keńsharlardy uıymdastyrý­shy­lardyń biri. Mine, “áke kórgen oq jonar” demekshi, onyń uly Gennadıı Zenchenko da eńbek­shildigimen, uıym­das­t­yrýshylyq sheberli­gimen shyn máninde halyqtyń qoshemetine bólengen jan. 2008 jyly Qazaqstannyń Eńbek Eri ataǵyn Elbasynyń óz qolynan alǵan ardaqty azamat. Oblysymyzdyń barlyq óńirinde derlik keńsharlar, ujymsharlar talan-tarajǵa túsken shaqta osy “Novonı­kolskıı” keńsharynyń murty da qısaıǵan joq. Bular­­dyń egini de ósip, qorasy malǵa tolyp, aýyl­dyń tútini túzý shyǵyp turdy. Halyqtyń turmy­sy jaqsarǵan jerde, olardyń áleýmettik jáne mádenı jaǵdaılary da alǵa basatyny shyndyq. Kazaktardyń hory, án-bı ansambli aýdandyq, oblystyq jáne respýblıkalyq baıqaýlardyń birneshe márte júldegerleri atanǵan. Sonymen qatar, munda at sporty da jaqsy damyǵan. Osyndaǵy jylqy fermasynda asyl tuqymdy sáıgúlikter ósiriledi. Nursultan Ábishulynyń atalmysh seloǵa at basyn tiregenin estigen, kórgen jurtshylyq ortalyq alańǵa áp-sátte-aq jınalyp qaldy. Qońyr kúz. Mezgil tús áleti bolatyn. Munda bitik ósken egin de jınalyp alynǵan. Turǵyn­dardyń kóńil-kúıleri kóterińki. Prezıdenttiń jınalǵan halyqpen áńgimeleri jylyshyraıly jaǵdaıda ótip jatqan. Bir egdeleý kazak: “Nursultan Ábishuly, bizdiń ótinishimiz bar”, – dedi kóp ishinen aıqaılap. Bári eleń ete qalysty. “Biz Sizdiń aýylymyzǵa kelgenińizge óte qýanysh­tymyz, qurmetti qonaǵymyz bolyńyz”. – Bul usynysqa men de qosylamyn, durys aıtylǵan sóz, – dedi Gennadıı Ivanovıch ta. Ne kerek, Prezıdent qaraqurym halyqtyń sózin dalaǵa tastaı almady. Dastarqan máziri de daıyndalyp, ashyq aspan astynda mýzyka áýenimen saýyq keshi de bastalyp ketti. Kórkemónerpazdar konsertin tamashalaǵan jurt­shylyq ózderi de qosylyp án saldy, bıge de kezek berildi. Prezıdent te qaryzdar bolyp qalǵan joq. О́zin qorshap, qaýmalaǵan jurtshy­lyqtyń ortasynda turyp dombyramen qazaqsha, oryssha jáne ýkraınsha án shyrqady. Nursultan Ábishuly shyrqaǵan ánge qosylǵan dúıim el Qyzyljar óńirin aspanǵa kótergendeı jadyra­typ jiberdi. Tamasha mýzyka shalqar dalanyń kógildir kúmbezinde qalyqtap tur. Gennadıı Zenchenko Prezıdentke orys troıkasyn syıǵa tartty. Jeńil arbaǵa jegilgen úsh sáıgúlik, dese degendeı, kózdiń jaýyn alatyn ásem júırikter. Halyqtyń qýanyshynda shek bolǵan joq. Dúril­dete qol soǵyp, Prezıdentti quttyqtap jat­qan el-jurt, Qyzyljar óńiriniń abyroıyn asqaq­tatyp jibergen ózderiniń basshylaryna da rızashylyq sezimderin bildirýde. Kazaktardyń keń peıil kóńilin, darqan mine­zin kórsetip tastaǵan G.I.Zenchenkonyń yqyla­syna rahmet aıtyp turyp, Nursultan Ábishuly qolyndaǵy altyn saǵatyn sheship, Gennadıı Ivanovıchke syılady. Mine, qazaq­tyń da kóńili darııadaı shalqyp, arnasynan asyp jatady-aý. Prezıdent qaıda bolsa da, kimmen júzdesip, áńgimelesse de, aldymen eldiń tynyshtyǵyn, birligin, halyqtar arasyndaǵy tatýlyqty alǵa tartyp otyrady. Halyqtyń kókeıindegisi de sol – eldikti saqtaý, baıandy etý ǵoı. Respýblıkamyzda ár túrli ulttardyń ókil­deri tatý-tátti, yntymaqta ómir keshýi qazaq­tardyń keńpeıildigine de, dalasyndaı darqan­dyǵyna da baılanysty ekeni ras. Biz keremet­piz dep keýde qaǵyp, omyraýlap, kóringenge qoqańdap jatsa, elde tynyshtyq bola ma?! “Mádenı mura” memlekettik baǵdarlamasyn júzege asyrý aıasynda Qyzyljardaǵy ulttyq mádenıet pen tarıh úshin erekshe mańyzy bar Abylaıdyń Aq úıin qalpyna keltirý jumysy Prezıdentimiz Nursultan Nazarbaevtyń tikeleı qoldaýymen iske asyrylǵany da asa qýanarlyq jáıt. Osy ǵalamat murajaı keshenin Elbasy­nyń óz qolymen ashýy urpaqtar sabaqtastyǵyn eske salǵan mán-mańyzy aıryqsha, umytylmas tarıhı oqıǵa boldy. Munyń ózi: “Abylaı bul qalada bolmaǵan, Qyzyljar qazaqtardyń qalasy emes”, dep kezinde shýlaǵandarǵa myqty soqqy bolyp tıgeni anyq. Abylaıdyń Aq úıi – tek soltústikqazaq­stan­dyqtardyń ǵana emes, búkil Qazaqstan jurt­shylyǵynyń bas ıip, taǵzym eter, qurmet tutar, halyqtar arasyndaǵy dostyqqa dáneker bolatyn kıeli jer, aıtýly orda. Prezıdentimiz buǵan da keremet kóregendik tanytyp, bul ǵımarattyń qurylysyna memleket tarapynan qyrýar qarjy bóldirgenine janym qalmaı qýanǵan edim. О́ıtkeni, Abylaıdyń Aq úıi týraly jas kezim­nen kári qulaq qarttardan, Jaqan Syzdyqov, Sábıt Muqanov, Hamza Abdýllın sııaqty úlken aqyn, jazýshylardan, Kenjebek Ábishev tárizdi kórgeni mol, kókiregi oıaý jergi­likti aqsaqal­dardan estigenim kóp edi. Úıdiń ornyn el-jurtqa kór­setip, nasıhattap júrýshi edim. Ol týraly shaǵyn poema da jazǵanmyn. Iá, halqymyzdyń baǵyna bitken Elbasy­myzdyń ustamdy da, aqyldy saıasatynyń nátıjesinde respýblıkamyzda, onyń ishinde Qyzyljar óńirinde de qaı salada bolsyn tamasha ilgeri basýshylyq, órleý bar. Egemen el bıligi óz qolyna tıisimen Prezıdentimiz oblystyń birinshi basshysy kim bolýy kerektigi máselesin de kóregendikpen sheship keledi. Keńes zamanynda bir de bir qazaq azamatyna Soltústik Qazaqstan oblysyn basqarý baqyty buıyrmaı, jergilikti ulttyq kadrlar qaǵajý kórip kelgeni málim. Qazir, qudaıǵa shúkir, bul jóninde esh ókpe-renishimiz joq. Endeshe, el syılaǵan erimiz – Elbasymyz barda jáne Elbasynyń sońyna ergen senimge laıyq, sertine berik, “bir jaǵadan – bas, bir jeńnen – qol shyǵaratyn” birligi myqty basshy azamattarymyz barda týǵan elimizdiń jyldan-jylǵa kórkeıe beretinine úmit zor. Osylaısha uly Maǵjan armany oryndalyp, alash aty aspanǵa shyǵa bersin dep tileımin Alladan. Mútállap QANǴOJIN, Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń múshesi, Soltústik Qazaqstan oblysynyń qurmetti azamaty. PETROPAVL.