Alyp elderdi alańdatqan Azııa: Mıanma máselesi qalaı bolmaq?

28 aqpanda telefon arqyly sóılesken prezıdent Djo Baıden men premer-mınıstr Ioshıhıde Sýganyń kelissózderi barysynda búgingi tańdaǵy Japonııanyń syrtqy saıasatyndaǵy basty baǵyttardyń biri bolyp tabylatyn «Erkin jáne ashyq Úndi-Tynyq muhıty» strategııa­sy eń mańyzdy máselelerdiń biri retinde qarastyrylǵan edi. Ty­nyq muhıt aımaǵyndaǵy basty elderdiń kelissózderinen bir­neshe ǵana kún ótkende Mıanma mem­leketinde áskerı kóterilis bolyp, dúnıeni dúr silkindirdi. Mıan­madaǵy saıası-áleýmettik jaǵ­daı bir mezette álem úshin eń ma­ńyz­dy máselege aınalyp shyǵa keldi.

3 aqpanda Japonııanyń bı­lik basyndaǵy Lıberaldy-de­mo­­kratııalyq partııasy shet memleketterdegi adam quqyǵy­na qa­tysty máselelerdi qaras­tyratyn arnaıy jumys tobyn qurdy. Atalǵan jumys toby maýsym aıynyń aıaǵyna deıin Mıanmadaǵy áskerı kóterilis sııaqty nemese Qytaıdaǵy adam quqyǵyna qatysty máselelerge baılanysty úkimettiń naqty ustanymyn anyqtaý úshin usynys berýge mindetteldi.

Jalpy, qaı aımaq, qaı el bolmasyn, buǵan deıin japon úkimeti mundaı máselelerge qatysty negizinen «dıalog pen áriptestik» formatyn basty dıplomatııalyq tásil retinde paıdalanyp kelgen bolsa, budan bylaı ózgerýge týra keletin sııaqty. Mysaly, Mıanmadaǵy bolǵan saıası oqıǵaǵa qatysty japon úki­meti basty demokratııalyq memlekettermen salystyrǵanda bir­neshe saǵatqa keshigip (áskerı tóńkeris bolǵany jaıly aqparat taraǵannan keıin segiz saǵattan soń) málimdeme jasaǵany úshin halyq­aralyq qaýymdastyq tara­py­nan ájepteýir synǵa ushy­rady. Sondyqtan úkimet dereý bılik basyndaǵy basty saıası partııa músheleri arasynan ar­naıy jumys tobyn qurdy jáne aldaǵy ýaqytta syrtqy saıasat salasynda buǵan deıingi dıplomatııalyq formattardy ózgertýge májbúr bolatyn sııaqty. Batystyq demokratııalyq memlekettermen jaqsy qarym-qatynasta bolýdyń jáne olardan oqshaýlanyp qalmaýdyń amaly osy. Partııanyń halyq­aralyq qatynastar jáne dıp­lomatııalyq máselelerge jaýap­ty saıasatkerleri AQSh-ta Baı­den­niń ákimshiligi álem el­derindegi adam quqyqtaryna qa­tys­ty máselelerge qatań usta­nymda bolýdy josparlap otyr­ǵan kezde japon úkimeti de soǵan qaraı ózgermese bolmas degendi alǵa tartyp otyr.

Árıne, Japonııa buǵan deıin de batystyq júıege jatatyn mem­lekettermen adam quqyq­tary, sóz erkindigi sııaqty ámbe­bap qundylyqtardy bólisip kele jat­qan Azııadaǵy birden-bir demokratııalyq memleket ekenine eshbir kúmán joq. Japonııanyń syrtqy ister mınıstri Toshımısý Motegı «Úlken jetilik» (G7) memleketteri syrtqy ister mı­nıstr­leri Mıanmadaǵy áskerı kóteri­listi synǵa alǵan ortaq má­lim­demege qol qoıyp, óz ta­rapy­nan da mıanmalyq áskerı bılik­ten tutqyndalyp, qamaýǵa alynǵan saıasatkerler men aza­mattyq qoǵam qaıratkerlerin bo­satýdy talap etti. Qytaıdyń Gon­kongy men Shyńjańdaǵy adam quqyqtaryna qatysty da japon úkimeti qatań ustanymyn jetkizip kele jatqanyn bilemiz.

Degenmen saıası málimdeme­lermen qatar, saýda-ekonomı­ka­lyq sanksııalar jarııalaıtyn batystyq memlekettermen sa­lystyrǵanda japon úkimetiniń adam quqyqtaryna qatysty ustanymy ádette álsiz dep synap jatqandardyń da sóziniń jany bar ekeni ras. Biraq ondaı «álsiz» ustanymda da úlken stra­tegııalyq mán jatqanyn ta­ǵy joqqa shyǵarýǵa bolmaıdy. Máselen, taǵy sol Mıanmany alar bolsaq, kezinde elde áskerıler bılik júrgizip turǵan tusta ba­tystyq elder ol bılikke túrli sanksııalar jarııalap, áriptestik ornatýdan úzildi-kesildi bas tartqanda japon úkimeti olaı iste­meı, da­myǵan elder arasyn­da jalǵyz el bop áskerı bılikpen dıalog ornata bil­gen edi. Al endi sol kezdegi ja­pon dıplomatııasynyń táji­rı­besi eldegi bılikti taǵy da áske­rı­ler basyp alǵan búgingi tańda qaı­ta qajet bolatyn sııaqty. Son­dyqtan Mıanmadaǵy qazirgi shıelenisti sheshý máse­lesinde japon úkimetiniń dıplo­matııalyq róli óte mańyzdy dep bilemiz.

Eger batys elderine qosylyp japon úkimeti de adam quqyqtary buzylyp otyrǵan Mıanmaǵa saıası-dıplomatııalyq jáne saýda-ekonomıkalyq sanksııa­lar ja­rııalaıtyn bolsa, onda Ja­­ponııa memleketiniń aımaq­taǵy ózindik róli tómendep qalar edi. Onyń ústine, eger Japo­nııa Mıan­maǵa dıalog emes, sank­sııa jarııalaý saıasatyn tań­daı­tyn bolsa, onda bul eldegi ásk­e­rı bılik amalsyz Qytaıdyń qu­sha­ǵyna asyǵary sózsiz. Qytaı­ǵa keregi de dál sol bop turǵanyn ja­­pon­dyq saıasatkerler jaqsy sezedi.

Qytaı úshin Mıanma – strate­gııalyq turǵydan óte mańyzdy memleket. Sondyqtan Beıjińniń bul eldegi áskerı tóńkeriske baı­lanysty qandaı da bir qatań jáne synı málimdemeler jasaýy ekitalaı. Qytaı úkimeti qandaı jaǵdaı bolsa da, bılik kimniń qolynda bolsa da, bul eldi óz múddesine qaraı paıdalanýdy kózdep otyr. Sondyqtan QHR Syrtqy ister mınıstrliginiń resmı ókili Van Venbın Mıanmaǵa qatysty qansha ret málimdeme jasasa da, tek: «Taraptar aýyz­bir­shilikke kelip, elde saıası-áleý­mettik turaqtylyq ornaıdy dep úmittenemiz» deýmen shektelip otyr. Qytaı kezinde mıanmalyq áskerı bılikpen tyǵyz qarym-qatynas ornatyp, keıinnen batystyń basty áriptesi Aýn San Sý Chjı basqarǵan «Demokratııalyq ulttyq lıga» partııasy jeńiske jetken kezde jańa bılikpen de yntymaqtastyq ornatqan edi. Al endi osy jolǵy oqıǵadan keıin 2 aqpanda shyqqan qytaılyq kommýnıstik par­tııa­ǵa qarasty bedeldi bir gazet­tiń: «Batystyq saılaý júıesin engizýge tyrysqan kishkentaı eldiń sátsizdigi – demokratııa úshin tólengen qun» dep ájýalap jazǵany biraz nárseni ańǵartady. Al QHR syrtqy ister mınıstri Van I qańtarda ǵana Mıanmaǵa jasaǵan sapary barysynda osy eldiń áskerı qolbasshysy Mın Aýn Hlaınmen arnaıy kezdesip: «Memleketti damytý jolynda siz basshylyq etetin áskerdiń tıisti ról atqarýy úshin óz tarapymyzdan qoldaý kórsetýge daıynbyz» degeniniń saıası astarynda ne gáp jatqany aıtpaı-aq sezilip tur.

Qytaı úshin Mıanma geosaıası jáne geoekonomıkalyq turǵydan mańyzy zor memleket ekenine naqty dálel keltire keteıik. Úndi muhıtyna jol ashyp jat­qan Mıan­manyń batysyndaǵy Kıaýkpıý qalasynan Qytaıdyń Iýn­­nan provınsııasyndaǵy Kýn­mın qalasyna deıin munaı jáne gaz qubyry sozylyp jatyr. Bul AQSh-tyń saıası yq­paly zor malaızııalyq Malakka buǵazy arqyly ótpeı-aq, Taıaý Shyǵys aımaǵy men Afrıka el­derinen munaı men gaz, basqa da shı­kizatty Qytaıǵa tasy­mal­daýǵa múmkindik beretin mańyzdy jol. Sondyqtan Kıaýkpıý óńiri ar­qyly Úndi muhıtymen jalǵa­syp jatqan Mıanma memleketi Qytaıdyń ǵalamdyq deńgeıde júr­gizip otyrǵan «Bir beldeý, bir jol» strategııalyq baǵ­dar­lama­syndaǵy basty baǵyttardyń biri bolyp tabylady.

Mine, osylaısha, saýda-eko­no­mıkalyq múddesin oıla­ǵan kommýnıstik Qytaı men adam qu­qyqtary men sóz erkin­di­gin qor­ǵaýdy oılaǵan demokra­tııa­lyq AQSh pen onyń Azııadaǵy senimdi odaqtasy Japonııanyń Mıanmadaǵy saıası-áleýmettik jaǵdaıǵa qatysty kózqarasy men ustanymynyń ózgeshe bolýy da sondyqtan. Joǵaryda aı­tylǵandaı, AQSh pen onyń odaq­tastary Mıanmanyń áske­rı bıligine qatty qysym kórsete berse, ol arqyly másele she­shil­meı, kerisinshe bul elde áskerı­lerdiń bıligi uzaqqa sozylyp ketý qaýpi bar. Al damyǵan memleketterden oqshaýlanyp qalǵan el qasyndaǵy Qytaıdyń yqpalynda qalyp qoıýy, tipti Qytaımen áskerı odaq qurýǵa tyrysýy da múmkin. Búgingi tańda Qytaımen áskerı odaqtastyq qatynas ornatyp otyrǵan álemdegi jalǵyz el – Soltústik Koreıa desek, ondaı ás­kerı áriptestikke taǵy bir el qosylǵan jaǵdaıda Azııa elderi ǵana emes, búkil álemdik saıasatqa áseri zor bolatyny sózsiz.

Sóz sońynda Japonııadaǵy adam quqyqtaryna qatysty ju­mys toby jaıly áńgimege qaı­ta oralsaq, joǵaryda baıandal­ǵandy, ásirese Qytaı faktoryn eskere otyryp, japon úkimeti bir jaǵynan AQSh bastaǵan ba­tys­tyq odaqtas, áriptes elder­men demokratııalyq álemdegi ámbe­bap qundylyqtardy bóli­sý­ge baǵyttalǵan saıasat pen ekin­shi jaǵynan Azııadaǵy ekono­mı­kalyq alyp el retinde mem­le­kettik múddelerdi qorǵap qalý­ǵa baǵyttalǵan saıasat arasyn­daǵy tepe-teńdikti ustap turýǵa tyrysýdan basqa amal joq sııaqty. Qaıtken kúnde de, elde bir jyl­ǵa tótenshe jaǵdaı jarııa­­lanyp otyrǵan Mıanma mem­lek­etindegi saıası másele Batys pen Shyǵystaǵy alyp memle­ket­terdiń syrtqy saıasaty men dıplomatııasy úshin úlken synaq bolǵaly tur. Bul Azııadaǵy ózara is-qımyl jáne senim sharalary jónindegi halyqaralyq keńes­tiń tóraǵasy mindetin atqaryp otyrǵan bizdiń elge de qatysty jaǵdaı.

Batyrhan Qurmanseıit,

shyǵystanýshy, Halyqaralyq qatynastar salasy boıynsha PhD doktory