Infografıkany jasaǵan Amangeldi Qııas, «EQ»
Taý-ken óndirý jáne taý-ken metallýrgııa kásiporyndary qaýymdastyǵynyń aqparatyna sáıkes, joǵarydaǵy máseleni eskerip, Qazaqstannyń baǵaly metall óndirýshileri geologııalyq barlaý men altyn óndirýdi memlekettik turǵyda damytýǵa arnalǵan salyq sharalarynyń tujyrymdamasyn usyndy. Qaýymdastyqtyń atqarýshy dırektory Ǵanı Saǵıevtiń aıtýynsha, arnaıy zertteý arqyly altyn óndirisi men ony óńdeý isiniń otandyq ekonomıkaǵa jáne áleýmettik damýǵa tıgizgen oń áseri baǵalandy. Statıstıka kórsetkendeı, altyn óndirý ónerkásibi óndiristik sıkldiń ár kezeńinde qosylǵan ekonomıkalyq qundy qalyptastyrý arqyly ulttyq ekonomıkanyń damýyna tikeleı áser etip keledi. Aıtalyq, qaýymdastyqtyń esepteýi boıynsha 2019 jyly ónim shyǵarýdaǵy tikeleı úles 1,5 mlrd teńgege jetti. Elimizdiń IJО́-de byltyr onyń kólemi 618 mlrd teńge mólsherinde baıqalyp, 2019 jyldyń qorytyndysyna sáıkes, tikeleı salyq salymy 133 mlrd teńgeni qurady.
«Qazaqstannyń ishki naryǵynda altynǵa suranys joǵary emes. Úndistan jáne Qytaı syndy memleketterden basty aıyrmashylyǵymyz, elimizde altynnyń tutyný kólemi mardymsyz. Tutastaı alǵanda, bizde bul baǵaly metall zergerlik buıymdardy daıyndaýǵa kóp paıdalanylady. Desek te Qazaqstannyń altynǵa degen álemdik ınvestısııalyq suranysty qanaǵattandyrýǵa qaýqary jetkilikti. Altyn óndirisiniń qymbattaǵanyna qaramastan bul metall qundylyǵyn joǵaltqan joq, sondaı-aq joǵary suranys saqtalyp otyr. Altyn óndirisi jáne ony óńdeý isi áli de paıdaly sala bolyp qalatyny daýsyz», dedi Ǵ.Saǵıev.
Onyń sózine súıensek, eger de geologııalyq barlaýǵa ınvestısııalardy yntalandyrý úderisin qazir bastamasa, 10-12 jyldan keıin elimizde altyn óndirisine qajetti shıkizat qalmaýy múmkin.
Búginde geologııalyq barlaýǵa ınvestısııalardyń jetkilikti deńgeıde tartylmaı kele jatqany baıqalady. Atalǵan baǵytqa ınvestorlardyń iskerlik qyzyǵýshylyǵy tómen. Atap aıtqanda, ıýnıorlyq (shaǵyn) kompanııalardyń barlaýǵa qarjy jumsaýǵa yntasy joq. О́ıtkeni qoldanystaǵy retteýshilik jáne salyqtyq rejimder salanyń áleýetin tolyqqandy iske asyrýǵa múmkindik bermeıdi.
«Iýnıorlar (shaǵyn kompanııalar) naryǵyn damytý úshin qolaıly ortany qalyptastyryp, ashylyp jatqan múmkindikterdi paıdalanyp úlgerýimiz qajet dep sanaımyz», degen qaýymdastyqtyń ókili altyn óndirisin yntalandyrýdyń fıskaldy sharalaryn usyndy.
Máselen, atalǵan tujyrymdamada eger de belgili bir aýmaqtyń rentabeldiligi tómen nemese shyǵyndy ekeni anyqtalsa, sol sekildi basqa kelisimsharttar sheńberinde alynǵan kiristerge qarsy óndirý qoldanylmaıtyn, geologııalyq barlaý shyǵystaryn shegerýge múmkindik beretin erejelerdi engizý usynyldy. Sonymen qosa geologııalyq barlaý shyǵyndaryn keıinge shegerýge jáne mundaı shyǵystarǵa talap qoıý merziminiń qoldanylmaýyn kózdeıtin baptar Salyq kodeksinde qarastyrylsa artyq bolmaıdy dedi baǵaly metall óndirýshileri. Budan bólek Ǵylymı-zertteý jáne tájirıbelik-konstrýktorlyq jumystar boıynsha shyǵystardy naqty oryn alǵan kezeńde shegertip, Ǵylymı-zertteý jáne tájirıbelik-konstrýktorlyq jumystar negizinde týyndaǵan shyǵystardyń nátıjesinde paıda bolatyn shyǵyndarǵa baılanysty talap qoıý merziminiń kúshin joıý usynyldy. Sondaı-aq geologııalyq barlaý kezeńinde salyq tóleýshilerge salyqtyq demalystar beretin, sol sekildi salyq tóleýshilerge qosymsha shyǵystardy shegerimderge, ıaǵnı salany yntalandyrý úshin ústeme shyǵystardy shegerimge jatqyzýǵa múmkindik beretin tetikti engizý usynysy aıtyldy.
Múddeli taraptyń aıtýynsha, usynylǵan fıskaldy bastamalar ekonomıkaǵa aıtarlyqtaı mýltıplıkatıvti áser berýi múmkin. Naqty aıtqanda, aýstralııalyq ádis negizinde eseptesek, taýar ónimin shyǵarýdaǵy tikeleı áseri 139 mlrd teńgeni qurasa, kanadalyq ádis boıynsha bul soma 626 mlrd teńgege kóp. Tıisinshe 1775 jáne 8015 jumys orny ashylady. Halyqtyń tabysy aıtarlyqtaı ósip, salyq túsimderi artady degen senimde salalyq qaýymdastyq.
