Qara shańyraqtyń ıesi kim?
Elimizde jylyna 4 mıllıondaı sot isi júrgizilse, onyń tek 10 paıyzy qylmystyq isterdiń «enshisinde» eken. Al qalǵany – daý-damaıy kóp, urys-kerisi bitpeıtin azamattyq ister. Qaryzyn qaıtarmaı qan qaqsatqan alaıaqtar, týǵan balasyna tıesili alımentti tólemeı jaltarǵan jaýapsyz ákeler men muraǵa talasqan týystar daýy – quqyq qorǵaýshylar jıi betpe-bet keletin keleńsizdikterdiń «úzdik úshtigi» osylar.
Muraǵa talasyp, quqyǵy taptalyp júrgen qarapaıym jurttyń basty kemshiligi bireý, ol – zańdyq saýatsyzdyǵy. О́z quqyn jete bilmegendikten, zańnyń qarapaıym qaǵıdalarynan beıhabar qanshama halyq ýaqyty men qarjysyn sot isine sarp etip, júıkesin juqartyp júr.
Jeke múlik úshin jaýlasyp, qyryq pyshaq bolatyn et jaqyndardyń isimen aınalysyp júrgen birneshe zańgermen arnaıy sóılesken edik. Sondaǵy túıgenimiz – dúnıe úshin sottasýǵa deıin baratyndardyń basym bóligi kezinde qazaqylyqqa salynyp, murasyn zańdastyrmaǵan, qujattaryn túgendemegen, mura alýdyń qarapaıym sharttarynan beıhabar.
Qara shańyraq – qazaq úshin kıeli uǵym. Ata-babasy tútin tútetken úı urpaqtan-urpaqqa muragerlik jolmen saqtalatyn. San ǵasyrdan beri qalyptasqan dástúr boıynsha bir ákeden taraǵan aǵaıyndar óz aldyna otaý tigip, bólek úı bolǵanda enshilerin alyp ketedi. Al qara shańyraqqa kenje ul ıe bolyp qalatyn. Ákesi ólse de bul shańyraqtyń qadiri túspeıtin. Túptep kelgende, qara shańyraqtyń qadir-qasıeti úlken úıden de joǵary edi.
Bir áýlettiń túp-tamyry sanalatyn qara shańyraqqa qazir kim ıe? Shańyraqtyń qadiri nege tómendep ketti? Kezinde bóliske túspeıtin kıeli otaý úshin otbasynda qyryq pyshaq bolý nege azaımaı tur? Qazaqy qaımaǵy buzylmaǵan Shymkent qalasynda bolǵan tómendegi oqıǵa týraly estigende osy suraqtarǵa jaýap tappaı dal boldyq.
«Úıge talasqan qyzdary men kúıeý balalary keıýanany uryp-soǵyp, qolyn eki jerden syndyrǵan». Jurttyń jaǵasyn ustatqan bul oqıǵa jóninde zańger Erkin Qaharov áleýmettik jelige jarııalaǵaly beri san pikir aıtylyp, talaı syn da jazyldy. Biri jasy jetpisten asqan qarııaǵa janashyrlyq bildirse, endi biri odan týǵan qyzdardyń qatygezdigine qaıran qaldy, taǵy biri dúnıe úshin jaýlasqan otbasynyń bereketsizdigin betterine basty.
Qoǵamda úlken daý týdyryp, qyzý talqyǵa túsken osy oqıǵanyń mán-jaıyn tolyǵyraq zańgerdiń ózinen suraǵanymyzda Erkin Qaharov sózin: «Qazirgi qoǵam dástúr degendi umytty ǵoı. Ásirese, qara shańyraqtyń qadiri ketti», degen ókpe-nazben bastady. Qysqasha qaıyrsaq, Shymkenttegi daýdyń basy sol qara shańyraqqa talastan bastalǵan...
Jasy jetpisten asqan Altyngúl áje – jeti balany dúnıege ákelip, ósirip-jetildirgen ana. Taǵdyrdyń jazýymen eki qyzy men bir ulyn jer qoınyna bergen. Qarty da erte qaıtqan. Ulyn uıaǵa, qyzyn qııaǵa qondyrǵan keıýana jalǵyz ulynyń qolynda da turyp kóredi. Alaıda bir shańyraqtyń astynda ene men kelinniń basy pispeıdi. Aqyr sońy jalǵyz uly bólek ketip, qara kempir shaly ekeýi turǵyzǵan qara shańyraqta ózi jalǵyz tórt jyl ómir súredi. Jalǵyzdyq janyna batqan soń kenje qyzy Darıǵaǵa qolqa salyp, birge turýǵa usynys bildiredi. Eki balasy bar qyzy men kúıeý balasy kelisip, qara shańyraqqa kóship keledi. Aýrýshań qyzy men janar-jaǵarmaı quıý stansasynda mardymsyz aqsha úshin júrgen kúıeý balasy úshin keıýanamen birge turý úlken kómek edi. Basynda barlyǵy tatý-tátti ómir keship jatady. Ýaqyt óte qyzy men kúıeý balasy anasyna: «Úıge kúrdeli jóndeý jumystaryn jasaımyz, ishi-syrtyn jańartamyz. Bul shańyraqty bizge qaldyryńyz, notarıýske baryp, zańdy túrde atymyzǵa aýdaryp berińiz», dep usynys jasaıdy. Anasy kelisedi. Tipti budan buryn «ólsem, osy úı jalǵyz ulyma qalady» degen ósıetiniń kúshin joıyp, baspanany qyzynyń atyna aýdaryp beredi.
Altyngúl ájeıdiń advokatynyń aıtýynsha, anasy qyzyna úıdi syıǵa bergenmen, notarıýste satý-satyp alý kelisimsharty jasalǵan. Eki jaqtyń kelisimimen kelisimshartta úıdiń qunyn shartty túrde 10 mıllıon teńge dep kórsetken.
Taǵdyrdyń tálkegin kórmeısiz be? Shart jasalǵannan dál on kúnnen keıin aýrý qyzy qaıtys bolady. Qyzynyń qyrqy óter-ótpesten kúıeý balasy enesine «Úıdi bosat ne aqshamdy qaıtar!» dep qoqan-loqy kórsete bastaıdy. Al bir aıdan keıin qarııany sotqa beredi. «Shalym da osy úıden ketken, meniń de súıegim osy shańyraqtan shyǵady» dep shyryldaǵan áje sharasyzdyqtan ne isterin bilmeı, ózine advokat izdeıdi.
Ájeıdiń birinshi advokaty «sotta jeńip beremin» dep, qyzmeti úshin bir mıllıon 700 myń teńge suraǵan. Qarııa sol úshin bankten nesıe alyp, suraǵan aqshasyn qolyna ustatqanymen, sottyń eki ınstansııasynda da jeńiledi. Al ekinshi advokattyń arany tipti ashylyp ketken eken. Qyzmetin 3 mıllıonǵa baǵalaǵan ol «Joǵary sotta isti sizdiń paıdańyzǵa sheshtirip beremin» dep qurǵaq ýádeni úıip-tógip, bir mıllıon teńgeni qaltasyna basqan. «Shyndap kelgende bul is 50 myń teńge de turmaıdy, sebebi kelisimshart zańdy túrde jasalǵandyqtan, sottyń qandaı sheshim shyǵaratyny aıdan anyq edi», degen zańger Erkin Qaharov qazirgi tańda bul isti tolyǵymen tegin júrgizip jatqanyn aıtyp qaldy.
«Osy istiń basy-qasynda júrip túsingenim, eki qyz ben qaıtys bolǵan qyzynyń kúıeýi bári birigip úıdi satyp, túsken qarjyny teńdeı bólip almaqshy bolǵan. Qart anasy qarsylyq bildirgen soń eki qyzy kúıeýlerimen kelip urys shyǵaryp, daýdyń sońy tóbeleske ulasqan. Janjal kezinde kempirdiń qoly synǵan. Qazir bul jaıt boıynsha Qylmystyq kodekstiń 107-baby boıynsha bólek is qozǵaldy», dedi advokat. «Jalǵyz uly bar emes pe?» degen suraǵymyzǵa zańger: «Jalǵyz uly «maǵan úıdiń keregi joq» dep ózimen-ózi otyr», dedi. Soǵan qaraǵanda, jalǵyz ulǵa jalǵyz sheshe de kerek emes sııaqty.
Sonda bul perzentin tar qursaǵyna syıdyrsa da keń qushaǵyna syıdyra almaǵan ananyń qasireti me? Álde ana meıirimi men mahabbatyn qý dúnıemen taptaı salǵan ul-qyzdyń qasıetsizdigi me? Múmkin amanatqa adaldyq tanyta almaǵan búgingi urpaqtyń uıatsyzdyǵy bolar...
Qujatqa salaqtyq sabaq bolmaı júr
«Muraǵa talastyń kóbeıýine zańnyń qatysy joq», dep sanaıdy belgili advokat Abzal Quspan. «Sebebi, Azamattyq kodekstiń muragerlikke qatysty normasyna sońǵy ret 2007 jyly ózgertýler engizildi. Onda da ol kúrdeli ózgertýler emes», degen quqyq qorǵaýshy muragerlik daýdyń jıilep ketýiniń eń basty eki sebebine erekshe toqtaldy.
Birinshisi – halyqtyń aýyldan qalaǵa jappaı kóshe bastaýy. Iаǵnı ýrbanızasııa prosesiniń áseri. Aýyldyq jerlerdegi úıler anaý aıtqandaı qundy bolǵan joq. Al qalada baspananyń baǵasy sharyqtaı túspese, arzandaǵan emes. Eger muraǵa úı emes, bıznes qalsa, is odan saıyn kúrdelene túsedi. О́ıtkeni qazirgi tańda bıznes ortada qazaqtildilerdiń de úles salmaǵy orasan zor.
Baspana men jerge, bıznes pen jyljymaıtyn múlikke talastyń «kórigin qyzdyryp» turǵan ekinshi másele – ajyrasý. Túptep kelgende, muraǵa talasý ajyrasýmen tikeleı baılanysty. Al el ishinde zańdy nekesin buzyp jatqandar óte kóp. Ekeýi eki jaqqa ketse de ortaǵa balany salyp, áke men atadan qalǵan dúnıeden qarmap qalýǵa tyrysatyndar, ókinishke qaraı, az emes.
«О́sıet jazyp qaldyrý muraǵa talasty sheshe ala ma?» degen suraǵymyzǵa kásibı zańger: «Qazaqtyń jalpaq tilimen aıtqanda, ósıet – bir japyraq qaǵaz ǵana. Alaıda sol bir japyraq qaǵaz erteń búkil bir áýlettiń dúnıe daýyn rettep bere alady. Iаǵnı ósıet – muraǵa qatysty daý-damaıdy sheshýdiń tóte joly. Alaıda qazaq yrymshyl halyq qoı. Kózi tirisinde artynda qalar urpaǵyna dúnıesin amanattap qaldyryp, bólip berýdi jamanat shaqyrýmen teń kóredi. Biraq búgingi qoǵamnyń talaby basqa, zamannyń aǵymy ózgergendikten, bul máseleni eki jaq – úlkeni men kishisi ortaq kelisimge kele otyryp sheshýge ábden bolady», dep jaýap berdi.
Muragerlikke qatysty isterdegi eń basty kedergi – qujatqa salaqtyq. Muny tis qaqqan zańgerlerdiń bári moıyndaıdy. «Máselen, ósıet te qujat. Biz sol qujatty da ýaqytyly toltyryp, aldyn ala zańdastyryp qoıýǵa júrdim-bardym qaraımyz. Keı adamdar jeke múlikteriniń kimniń atyna zańdastyrylǵanynan da beıhabar júre beredi. Sosyn ýaqytsha bolsa da kez kelgen tanysynyń atyna jazyp bere salatyn salǵyrttyqtyń sońy erteń bitpes daýǵa aınalýy ábden múmkin. Advokattyq qyzmette qujatqa salaqtyqtyń saldarynan sotta sabylyp júrgenderdiń talaıyna kýá bolyp júrmiz», dedi Abzal Quspan.
Eń bastysy – jeke múlikke qatysty qujattyń barlyǵy durys, tolyq bolýy shart. Jáne de qujattardyń barlyǵy óz atyńyzda bolǵany abzal. Zańgerdiń myna sózimen kelispeske amal joq. «Adam aldynda ne kútip turǵanyn bilmeıdi. Ajaldyń qashan keletinin eshkim de dóp basyp boljaı almaıdy. О́mirden jastaı ketetininen ne qarttyq jeńip kóz jumarynan eshkim habarsyz. Sondyqtan qazirden bastap qujattaryńyzǵa muqııat qarańyz. Qajet dep tapsańyz, tipti bar dúnıe-múlkińizdi ul-qyzyńyzǵa teńdeı bólip, muraǵa qaldyryp, ósıet jazyp qoıyńyz. Bolmasa, urpaǵyńyzdy qazaqy qalpymen, tatý-tátti ǵumyr keshetindeı tárbıeleı bilińiz», dedi ol. Ras, yrys-berekeniń qunyn biletin bala daý qýmaıdy, al «daý baqqan yrys baqpaıdy».
Mura alýdyń qarapaıym sharttary qandaı?
Mura alýdyń qarapaıym eki-aq sharty bar. Azamattyq kodekstiń erekshe bóliminde kórsetilgendeı birinshisi – zań boıynsha, ekinshisi – ósıet boıynsha. Zań boıynsha osy kodekstiń 1061-1064-baptarynda kózdelgen kezek tártibimen murager bola alady.
Jalpy murager bolýdyń basty úsh kezegi bar. Birinshi kezekte mura qaldyrýshynyń ul-qyzdary, zańdy jubaıy men ata-anasy tikeleı murageri bolyp sanalady. Eger birinshi kezektegi muragerler bolmasa, zań boıynsha murager bolý quqyǵyn ekinshi kezekte mura qaldyrýshynyń bir áke, bir shesheden týǵan jáne ákesi nemese sheshesi bólek aǵa-inileri men apa-qaryndastary, sińlileri, sondaı-aq onyń ákesi jaǵynan da, anasy jaǵynan da atasy men ájesi ala alady. Al úshinshi kezekte 1063-bapqa sáıkes, mura qaldyrýshynyń ákesimen birge týǵan aǵalary men apalary, naǵashy aǵalary men naǵashy apalary teń úlespen alady. Bul bap birinshi jáne ekinshi kezektegi muragerler bolmaǵan jaǵdaıda ǵana júzege asyrylady. Zań boıynsha murager bolý quqyǵy osylaısha jetinshi kezektegi muragerlerge deıin jalǵasa beredi.
Ras, muragerlikke qatysty san ǵasyrlyq tarıhpen úndesip jatqan saltymyz ben dástúrimiz bar. Ýaqyt pen halyqtyń synynan iriktelip, rýhanı qazynamyzǵa aınalǵan jazylmaǵan zańdarymyz da jeterlik. Qalaı desek te, qazir zań basqa, zaman bólek. Sol sebepti erteń muraǵa talastyń taýqymetin tartpas úshin qazirden qamdanǵannyń esh sókettigi joq.
