KEMBRIDJ. Ekonomıkalyq damý jyl saıyn kóbeıetin jumys kúshi úshin ónimdi jumys ornyn qurýǵa negizdelgen. Ádette, mundaı qadam kedeı elderde ındýstrııalandyrýǵa serpin beredi. Zaýyttarda jumys isteý keremet bolmaýy múmkin, biraq bul fermerlerdiń jumysshyǵa aınalýyna jol ashady. Osylaısha, ekonomıka men qoǵam da ózgeredi.
Afrıkadaǵy jáne álemniń basqa túkpirindegi tabysy tómen kóptegen el bolashaqta osyndaı jolmen júrýden úmittenedi. Eshkim olardan Qytaıdyń nemese Shyǵys Azııa «jolbarystarynyń» jetistigin qaıtalaýdy kútpeıdi. Biraq álemdik deńgeıge saı ındýstrııalandyrý men ıntegrasııa arqyly jedel ekonomıkalyq ósýge qol jetkizý kerek. Sondaı-aq koronavırýs pandemııasynan keıingi jaǵdaıdy qalpyna keltirýi qajet. Budan bólek, Afrıkadaǵy jastarǵa arnalǵan jumys oryndaryn kóptep ashý da mańyzǵa ıe.
Pandemııaǵa deıin Afrıka elderi ındýstrııalandyrý boıynsha biraz jetistikke jetti. Efıopııa qytaılyq jáne eýropalyq ınvestorlardyń kómegimen eksportqa baǵyttalǵan tigin jáne aıaq kıim sektoryn qurdy. Tanzanııa ishki jáne aımaqtyq naryqtarǵa qyzmet etýge baǵyttalǵan resýrstardy kóp qajet etetin óndiris salasyn jandandyrdy. Jaqynda júrgizilgen zertteýlerge súıensek, qurlyqtaǵy ındýs-
trııalandyrýdy erte toqtatý aımaqtaǵy ekonomıkany 2000 jyldardaǵy deńgeıge túsirýi nemese turalatýy múmkin.
Degenmen, Afrıkadaǵy óndiristi jandandyrýda birqatar qıyndyq bar. Indýstrııalandyrýdyń tamyry tereńge ketse de, zamanaýı ónimge negizdelgen óndiristik salalarda qurylǵan jumys oryndary az.
Rasynda, resmı túrde ashylǵan jańa jumys oryndarynyń sany toqtap tur. О́ıtkeni jumyspen qamtý negizinen shaǵyn, beıresmı kásipkerler esebinen ósti. Bul jaǵdaıdyń Shyǵys Azııadaǵy Taıvan (1960-1970 jyldary) nemese Vetnam (jaqynda) sekildi jedel ındýstrııalanǵan elderden aıyrmashylyǵy óte úlken. Sebebi atalǵan memleketterde óndiristik saladaǵy jumys oryndary resmı kásiporyndar esebinen kóbeıgen-di.
Derekterdi sóıletsek, mundaı paradoks arta túsedi. Tafts ýnıversıtetiniń zertteýshisi Margaret Makmıllan, Halyqaralyq azyq-túlik saıasatyn zertteý ınstıtýtynyń qyzmetkerleri Sınshen Dıao men Mıa Ellıspen birlesip júrgizgen zertteýimizde úlken jáne shaǵyn kásiporyndar jumysynda tańǵalarlyq dıhotomııaǵa keziktik. Efıopııada da, Tanzanııada da iri fırmalardaǵy ónimdilik óte joǵary. Biraq ondaǵy jumys oryndary aıtarlyqtaı keńeıtile bermeıdi. Al shaǵyn bıznes kásipkerleri kóp adamǵa jumys bergenimen, olarda ónimdiliktiń artqany baıqalmaıdy. Nátıjesinde, jumys oryndary kóptep ashylsa da, ónimdilik, negizinen, óndiristiń az salasyna júktelgen.
Ádette bul dıhotomııany eshkim eskere bermeıdi. Jumys oryndarynyń az qurylýy bızneske qolaısyz jaǵdaımen túsindirilýi múmkin. Biraq kásiporyndardaǵy ónimdiliktiń kóbeıýi sebebin kórsete almaıdy. Ádette, Afrıkada ónimdilikke shaqqanda jalaqy joǵary dep sanalady. Biraq Tanzanııada da, Efıopııada da jalaqy qorlarynyń jalpy kólemi taýarǵa qosylǵan baǵanyń úlesinen edáýir tómen ekenin baıqaımyz. Endeshe, eńbek shyǵyndarynyń shekteýli bolýy múmkin emes. Sonymen qatar kásiporyndardyń qurylý, kúıreý, keńeıý prosesiniń baıaý júrýi ekonomıkaǵa aralasýdyń baǵasy qymbat ekenimen tikeleı baılanysty.
Bul paradoksty túsinýge myna erekshelik kómektesedi. Iri óndiristik fırmalar kóp kapıtaldy qajet etedi. Efıopııa men Tanzanııa sekildi tabysy tómen elderde jumysshylar kóp. Al kapıtal (mashınalar men jabdyqtar) az, demek qymbat. Standartty ekonomıkalyq teorııa mundaı jaǵdaıda óndiris kóp eńbekti qajet etetin ádisterge qaraı aýysady dep boljaıdy.
Biliktiligi tómen jumysshylar kóptep sanalatyn (buǵan bilikti jumys kúshin qosyńyz) memleketterde kásiporyndardyń kapıtaldy artyǵymen paıdalanýy qısynsyz kórinýi múmkin. Biraq olardyń tańdaý múmkindigi qanshalyqty ekeni belgisiz. О́ndiris tehnologııalary ýaqyt ótken saıyn birtindep tozyp, sheberlikti qajet etedi. Osylaısha, ekonomıkasy damyǵan eldermen básekelesý qıyndaı túsedi. 1950 nemese 1960 jyldardaǵy tehnologııalar kóp jumysshyny qajet etýi múmkin. Degenmen, afrıkalyq kásiporyndardyń álemdik naryqta básekeles atanýyna kómektese almaıdy. Búginde álemde qoldanylyp júrgen ozyq tehnologııalar biliksiz jumysshylar úshin tıimdi emes.
Bul Afrıka ekonomıkasyn ekiudaı jaǵdaıda qaldyrady. Qurlyqtaǵy óndiristik kásiporyndar neǵurlym ónimdi jáne básekege qabiletti bolýyna múmkindik mol. Ekinshi jaǵynan, jumys ornyn kóptep ashýǵa jaǵdaı da jasalǵan. Alaıda ekeýin de bir ýaqytta qamtyp, jasaý óte qıyn. Tipti múmkin emes sııaqty kórinedi.
Danı RODRIK,
Garvard ýnıversıteti Djon Kennedı atyndaǵy memlekettik basqarý mektebiniń halyqaralyq saıası ekonomıka professory
Copyright: Project Syndicate, 2021.
www.project-syndicate.org
