Kollajdy jasaǵan Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
Alǵashqy ondyqqa kiredi
Resmı málimetterge júginsek, elimiz paıdaly qazbalardyń kóptegen túriniń rastalǵan qorynyń kólemi jaǵynan úzdik memleketterdiń alǵashqy ondyǵyna kiredi. Aıtalyq, volframnyń álemdik úlesiniń 63%-y, hromnyń 48%-y, ýrannyń 12%-y, kúmistiń 6%-y, sondaı-aq mystyń 4%-y Qazaqstanǵa tıesili. Dúnıejúzilik banktiń Doing Business reıtıngine sáıkes, búginde elimiz bıznes júrgizýdiń qolaılylyǵy jaǵynan 3 jyl ishinde 41-orynnan 25-orynǵa kóterildi. 2018 jyly respýblıkada jer qoınaýyn ıgerý baǵytynda reforma júrgizilip, «Jer qoınaýy jáne jer qoınaýyn paıdalaný týraly» jańa kodeks qabyldandy. Nátıjesinde Freızer ınstıtýtynyń ınvestısııalyq tartymdylyq reıtınginde elimiz 73-orynnan 24-orynǵa kóterilýge múmkindik aldy. Ekologııa, geologııa jáne tabıǵı resýrstar mınıstrliginiń deregine sáıkes, 2000-2018 jyldar aralyǵynda 600 nysanǵa jer qoınaýyn paıdalaný quqyǵy berilse, jańa kodeks kúshine engen soń 3 jylǵa jýyq ýaqyt ishinde jer paıdalanýshylar 1 107 lısenzııaǵa ıe boldy.
Zerttelmegen ken oryndary jetkilikti
«Elimizdiń jer qoınaýy áli tolyq zerttelgen joq. Bul baǵytta áli de izdenýge týra keledi. Qýantarlyǵy, bul salada aıtarlyqtaı perspektıvalyq jobalar bar. Mysaly, kómirsýtek shıkizatyna baılanysty geologter shamamen 76 mlrd tonna balama otyn resýrsty quraıtyn 15 shógindi basseındi anyqtady. Olardyń zerttelý dárejesi ártúrli, atap aıtqanda, 5-eýi damyǵan bolsa, taǵy 5-eýi az zerttelgen jáne sońǵy 5-niń bolashaǵy joq dep baǵalandy. Búginde munaı-gaz óndirisi 5 ıgerilgen basseınde jolǵa qoıylǵan. Onyń eń irisi – Kaspıı aımaǵynda ornalasqan, oǵan elimizdegi resýrstyq bazanyń shamamen 80%-y tıesili», dedi Ekologııa, geologııa jáne tabıǵı resýrstar vıse-mınıstri Serikqalı Brekeshev.
Jaýapty vedomstvo ókilderiniń aıtýynsha, memlekettik bıýdjet esebinen Soltústik Torǵaı, Ertis mańy, Aral jáne Syrdarııa, sondaı-aq Shý-Sarysý sekildi az zerttelgen basseınderde zertteý jumystaryn júrgizý josparlanýda. Qazir óńirlik geologııalyq zertteýlerdiń nátıjesinde paıdaly qazbalardyń alýan túri, naqty aıtqanda, qara, tústi, asyl metaldardyń, kendi emes jáne kómirsýtek shıkizaty ken oryndarynyń perspektıvaly kózderi anyqtalsa kerek. Monoshaharlardyń mıneraldyq-shıkizat bazasyn nyǵaıtý maqsatynda 25 nysanǵa qatysty boljamdy resýrstardyń áleýetin naqtylaý úshin 2025 jylǵa deıin geologııalyq zertteýlerdi iske asyrý kózdelmek.
Sırek kezdesetin metalǵa basymdyq beriledi
Geologııa salasyn 2030 jylǵa deıingi damytý tujyrymdamasyna sáıkes, mıneraldyq-shıkizat bazasyn turaqty toltyryp, básekelestikti damytý arqyly salany jandandyrý josparlanyp otyr. Quzyrly organ habarlaǵandaı, joǵarydaǵy az zerttelgen aýmaqtarǵa baılanysty Qyzylorda, Qostanaı, Túrkistan jáne Pavlodar oblystarynyń resýrstyq bazasyn keńeıtýge baǵyttalǵan is-sharalar kesheni ázirlendi. Máselen, Aqmola jáne Qostanaı oblystarynda, sondaı-aq elimizdiń ortalyq, shyǵys jáne ońtústik óńirlerinde jańa altyn ken oryndarynyń perspektıvaly kózderin ashý qarastyrylýda. Buǵan qosa jańa qorǵasyn-myrysh ken oryndary ortalyq, shyǵys jáne ońtústik óńirlerde, sol sekildi shekara mańyndaǵy aýmaqtarda ashylýy múmkin. Sonymen qatar volframnyń, molıbdenniń, alıýmınııdiń, qalaıynyń jáne basqa da sırek kezdesetin mıneraldardyń ken oryndaryn ashý josparda bar. Sońǵy jyldary álemdik naryqtaǵy zamanaýı úrdister sırek kezdesetin metaldarǵa, onyń ishinde lıtııge degen suranystyń artqanyn kórsetip, shıkizattyń osy túrin barlaýǵa erekshe nazar aýdarylyp otyr. Atap aıtqanda, respýblıkalyq bıýdjet qarajaty esebinen Shyǵys Qazaqstandaǵy Ahmer ýchaskesinde izdestirý-baǵalaý jumystary júrgizilip, bul ashyq ádispen paıdaly qazbalardy óndirýge tıimdi bolady deıdi sala mamandary.
Ulttyq derekter banki tyń serpin ákelmek
«Álbette, 2030 jylǵa deıingi geologııalyq salany damytý tujyrymdamasy aıasynda alǵa qoıylǵan mindetterdi júzege asyrý birinshi kezektegi másele. Bıyl 70 nysanǵa jer qoınaýyna memlekettik geologııalyq zertteýdi, resýrstardy izdeý jáne baǵalaý júrgizýdi josparlap otyrmyz. 2022-2025 jyldar kezeńinde salalyq ınfraqurylymdy qurý kózdelip, ol zerthanalar men kern qoımalaryn daıyndaýdy qamtyp otyr. Qazir mınıstrlik «Qazgeologııa» AQ-pen birlesip, «Qazaqstan Respýblıkasynyń mıneraldyq resýrstardyń ulttyq derekter banki «Aqparattyq júıesin qurý jáne engizý» jobasyn iske asyryp keledi. Onyń maqsaty – elimizdegi geologııalyq zertteý men barlaý jumystaryn ulǵaıtyp, salaǵa ınvestısııalar tartý. Bul baǵytta qajetti quqyqtyq baza daıyndaldy. Ulttyq derekter banki júıesiniń engizilýimen ótinish berýshilerge «Birinshi ótinim» qaǵıdaty arqyly barlyq aýmaq qamtylǵan ınteraktıvti kartadan ýchaskelerdi tańdaý quqyǵy men jer qoınaýyn paıdalanýǵa lısenzııa alý múmkindigi beriledi», dedi S.Brekeshev.
Atalǵan júıe paperfree tujyrymdamasyna negizdeletinin aıta ketken oryndy. Demek, memlekettik derekter bazasymen biriktirilip, zamanaýı aqparattyq quraldardy qoldaný arqyly qujattardy qaǵaz túrinde usyný qajetsiz bolady.
Jańa portal iske qosylǵannan keıin jer qoınaýyn paıdalanýdyń negizgi 21 prosesi avtomattandyrylady dep alǵa tartty joba avtorlary. Qanatqaqty joba bıyl qoldanysqa engiziledi dep josparlanǵan.
