Astanada jeńildikpen beriletin qoljetimdi baspanalardyń sany jyl saıyn artqanymen, jaldamaly jataqhanalarǵa degen suranys azaıǵan emes. Sebebi – qarapaıym. Qara halyqta úı alýǵa qarjy tapshy. Sondyqtan da aýyldan qalaǵa aǵylǵan aǵaıynnyń deni apatty bolsa da eski-qusqy jataqhanalardy jaǵalaýǵa májbúr. Baraq úlgisinde salynǵan jataqhana qojaıyndarynyń kóbi bólmelerin zańsyz jalǵa beredi. Jalǵa alýshymen tıisti kelisimshart jasalmaıdy. Sáıkesinshe, qajetti salyq ta tólenbeıdi. Iаǵnı «kóleńkeli ekonomıkanyń» kórigin qyzdyryp jatyr degen sóz. Elorda jataqhanalarynyń jaǵdaıyn bilý úshin M. Jumabaev kóshesindegi bir-ekeýine bas suǵyp kórseńiz de jetkilikti.
Jumabaevtyń jataqhanalary
Aqyn Maǵjan Jumabaev atyndaǵy kóshemen ótken saıyn syrty jamaý-jamaý, esik-terezesi ańǵal-sańǵal, qabyrǵalary qaqyrap jatqan 2 qabatty jataqhana eriksiz kózge túsedi. Janynan ótip bara jatyp, únemi dəl joldyń jıeginde alańsyz oınap júrgen balalardy kóresiń. О́ıtkeni, jataqhananyń mańynda oıyn alańy turmaq, bos jatqan alaqandaı alańqaı da joq. Al Jumabaev kóshesinde kólik aǵyny bir sət tolastaǵan emes...
«Ońtústik-Shyǵys», qarapaıym halyqtyń arasynda «Iýgo-Vostok» degen ataýmen belgili bul aýdanda mundaı tıptegi jataqhanalar jetip artylady. Bir ǵana M.Jumabaev kóshesiniń boıynda onshaqtysy bar. Əý basta keıbiriniń 2-3 qabatty ǵımarat, qaısybiriniń kottedj úlgisinde salynǵanyn syrtqy nobaıynan-aq ańǵarýǵa bolady. Biraq deni uzyn-sonar dəliziniń qos qaptaly shaǵyn bólmelerge toly jataqhanalar. Mundaı jataqhanalardyń kireberis esigi ómiri jabylmaıdy, qashan kórseń arsıyp ashyq jatady. О́lmestiń kúnin keship júrgen kóp qazaqtyń baspanasy da osy – «Jumabaevtyń jataqhanalary». Jaqynda 2-3 jataqhanaǵa arnaıy kirdik. «Bir tanysym osy aýdannan bólme izdep júr edi» degen syltaýmen bir jataqhananyń qojaıyny, endi biriniń komendanty, úshinshisiniń turǵyndaryn sózge tartyp kórdik.
«Ol jaqta qabaǵan ıt bar!»
Bas suqqan alǵashqy jataqhana – bir kólik kelip tumsyǵyn tireı qalsa qulaıyn dep turǵan qos qabatty úı. Ishke kire bergenim sol edi nəjis pen sasyǵan kóktiń be, borsyǵan sýdyń ba qolqany jarǵan ıisine shydaı almaı keri buryldym. Kireberis qabyrǵa men baspaldaqtyń lastyǵy sonsha, battasqan kirin jýyp emes, qyryp alýǵa bolady. Syrtqa bettegende alqam-salqamy shyǵyp, aıqara ashyq turǵan syrtqy esiktegi «Esikti jaýyp júrińizder!» degen jazba men bir habarlandyrýǵa kózim tústi. «Jataqhana bólmeleri jalǵa beriledi» dep telefon nómirleri jazylǵan bir japyraq qaǵazdyń jalbyraǵan jyrtyndylarynan dym qalmapty. Soǵan qaraǵanda mundaı jerlerge de suranys bolar dep túıdim...
Esiktiń aldynda úsh er bala jaqyn mańdaǵy dúkenniń qoqysynda jatqan bos qorappen syrǵanap oınap júr. Eń kishisiniń qolynda – qurt, butynda –juqa shalbar, úsheýi de juqaltań kıingen. Jataqhanaǵa japsarlas salynǵan úsh esikti taǵy bir tapal úı bar eken. Eki ortany jalǵap turǵany – kir jaıýǵa dep kerip qoıǵan aıqysh-uıqysh jipter ǵana. Ary óte bergenimde əlgi balalardyń biri: «Ol jaqqa barmańyz! Qabaǵan ıt bar!», dep aıqaı saldy. Sol kezde ǵana uzyndaý shynjyrda baılaýly turǵan ıtti baıqadym. Abalap aldymnan shyǵa keldi. «Bul jerge nege ıt baılap qoıǵan?», dedim sasqanymnan. Oıyn balalarynyń ishindegi es toqtatqany:
«Ana úıde «obshaganyń» bastyǵy turady. Balalar úıge kirip ketpesin dep ıtin osylaı baılap qoıady», dedi. Osy sətte jataqhanadan qolynda qundaqtaýly səbıi bar jas kelinshek shyqty...
– Siz osynda turasyz ba?
– Turam. Turǵanda... anam osynda turady. Soǵan kelgem... (nege ekeni senimsizdeý jaýap berdi).
– Jataqhanada bos bólmeler bar ma, siz bilmeısiz be?
– Bar sııaqty. Mynda telefondar tur ǵoı, soǵan habarlasyńyz (ıegimen qulaıyn dep turǵan esikti meńzedi).
– Baǵalary qansha eken, sony bileıin dep edim...
– Ərtúrli. Bir bólmeliler kólemderine qaraı 25 myńnan bastalady, 40-45 myńdyqtar da bar. Al eki bólmeliler 60 myńnan.
– Jýynatyn bólmeleri, dərethanalary bar ma?
– Ər bólmede dərethana bar. Biraq «dýshy» joq. Sebebi munda ystyq sý joq.
– Sonda ystyq sýsyz qalaı...
– Ana jaqta osy «obshaganyń» qojaıyny turady. Solar apta saıyn monsha jaǵady. Soǵan barýǵa bolady.
– Sizder eki bólmesinde turasyzdar ma?
– Joq, bir bólmede, 30 myńdyqta turamyz. Turǵanda... anam turady...
Jas kelinshek ary qaraı əńgimelesýge qulyq tanyta qoımady. Men de qolqalamadym. Qolyndaǵy shaqalaqty taza aýaǵa alyp shyqqany kórinip tur. Alaıda, ary-beri aǵylǵan kólik pen jaqyn mańdaǵy jer úılerdiń murjasynan shyqqan kók tútinnen qaıda qashyp qutylaryn bilmegendeı jol jıeginde ary-beri júrdi de qoıdy. Bel jazyp otyratyn oryndyq ta joq. Birinshi qabaty shashtaraz, dúken men atele, tipti, kólik dóńgelekterin jóndeıtin orynmen tolyp qalǵan kelesi jataqhana Jumabaev pen Obaǵan kósheleriniń qıylysynda edi...
«Áıelder komendant bolyp jarytpaıdy...»
Úsh qabatty bul jataqhana aldyńǵysyna qaraǵanda taza, jaryq, eńselileý eken. О́zin osy jataqhananyń komendantymyn dep tanystyrǵan Erjan esimdi tolyq deneli jigit aǵasy quddy bir aýyldyń əkimi sekildi shirenip tur. Sózinen túsingenim, ózi de osynda turady eken. «Ədette komendanttar əıelder bolýshy edi...» degen mysqyl astarlas sózimdi jaqtyrmaı qalǵan ol: «Mundaı jerge əıelder komendant bolyp jarytpaıdy. О́zderi-aq shydamaı qashyp ketedi», – dedi shalqaıa túsip. Oryssha-qazaqsha aralastyryp, asyǵys aıtqan sózinen túsingenim – jataqhanada 15 sharshy metrlik shaǵyn bólmeler 35 myń teńgeden bastalyp, kólemine qaraı baǵa 40, 45, 50-ge deıin ósedi. Eki bólmeli «pəteri» – 60 myńnan joǵary. Jaryqqa jaqqandaryna qaraı ər bólme turǵyndary bólek tóleıdi. Dərethana men jýynatyn bólmeleri ər qabatta ornalasqan. Erler men əıelderdiki bólek. Ystyq, sýyq sýy bar. Tazalyqqa jaýap beretin jeke qyzmetkeri de bar bolyp shyqty.
– Siz ózińizge izdep júrsiz be?
– Bir tanysym ótinish aıtyp edi... Jýynatyn bólmelerińizdi kórýge bola ma?
– Onyń nesin kóresiz?! Kədimgi «dýshevoı»... «kabınkalarǵa» bólingen. Negizi turatyn adam ózi kelip kórgeni durys qoı. Sizge unaǵan oǵan unamaýy múmkin...
– Bos bólmelerińiz bar ǵoı sonda?
– Bar. Eki bólmelikten bireý, bir bólmelikten ekeý bar.
Ər nərseni təptishtep suraǵanymnan jalyǵyp ketti me, əlde, bólmede turatyn ózim bolmaǵandyqtan jaqtyra qoımady ma, komendant qalǵan suraqtaryma júre jaýap berdi de, bólmesine kirip ketti. Tómengi qabatqa qolynda bir dorba qoqysy bar əıelmen birge tústim. Osy jataqhananyń turǵyny ekeni jeleń kıe salǵan kıiminen-aq kórinip tur. Syr tartyp kórip edim, saldyrlap bərin ózi-aq jaıyp saldy.
«Bizdiń jataqhana basqalaryna qaraǵanda qudaıǵa shúkir ǵoı. Ana qýystaǵy úılerge baryp kórdiń be?! Turý múmkin emes. Túnge qalsań qorqynyshty, qarańǵy. Myna jer rahat! Joldyń boıy. Avtobýstan túse qaldyń da, kire salasyń. О́zim 47-avtobýsta kondýktor bolyp jumys isteımin. Tańerteń jumysqa osy jaqtan shyǵa salamyn. Dúkenniń qaı túri kerek, bəri jaqyn. Eki ulym osy mańdaǵy mektepke barady. О́zderi baryp, ózderi keledi. Olardy jetektep júrýge ýaqyt ta joq. Tańnan keshke deıin jumystamyz... Bólme izdep júrsiń be? Bos turǵan bólmeler bar...». Ary qaraı komendant aıtqan baǵalardy tizbeleı bastady.
– Sizderdiń munda turǵandaryńyzǵa kóp boldy ma?
– Ony nesine suradyń?
– Jaı, jalpy jataqhana tynysh pa degenim ǵoı...
– Úsh jyldan asyp barady. Tynysh qoı. Jurt munda qonýǵa ǵana keledi. Bəri jumysta. Shýlasa sol bala-shaǵa shyǵar... Endi oınaıtyn jer joq, olarǵa ne deısiń?! Osy úsh qabattyń ishinde bir-birin qýyp oınaıdy da. Jolǵa shyǵyp ketpese boldy ǵoı...
Qolynda bir dorba qoqysy bar qazaq əıeliniń sózi men kózinen bir nərseni anyq ańǵarýǵa bolar edi. Ol – osyndaı kúıki tirlikke kónteri kónbistik. Kúnkóristi kúıttegen kelinshektiń júzi solyńqy kórindi. Biraq... kúıkentaıdyń kúrkesindeı tar bólmede kúneltip jatqan adamnyń eńsesi qaıdan kóterilsin?!
Jurttyń kúıttegeni – kúnkóris
Elordada jyl saıyn «Ýchaske» jedel aldyn alý is-sharasy ótedi. Astananyń ər aýdanyn qamtıtyn shara sheńberinde elordalyq ýchaskelik polısııa ınspektorlary 80 myńnan astam pəter men 10 myńnan astam jeke úıdi aralap shyǵady. Dəl osy operasııa barysynda páterlerin zańsyz jalǵa beretinder de anyqtalyp jatady. Tıisti qujatsyz úıin jalǵa berip, nəpaqa taýyp júrgenderdiń qatarynda Jumabaev jataqhanalarynyń qojaıyndary da bar. «Ońtústik-Shyǵys» aýdanyna jaýapty tórt ýchaskelik polısııa ınspektory bar. Dál biz sóz etken kóshege bekitilgen polısııa qyzmetkeri Azamat Kokyshevten «Jumabaev jataqhanalaryndaǵy» qylmystyq ahýal týraly surastyrǵanymyzda, polısııa kapıtany mundaǵy jataqhanalarda tirkeletin quqyq buzýshylyqtardyń deni otbasylyq-turmystyq kıkiljińnen týyndaıtynyn aıtty. «Kórshilerdiń bir-birimen kelispeı qalýy, mas bolyp, turǵyndardyń mazasyn alý, janjal shyǵarý, tazalyq úshin bet jyrtysý – mine, bizge kelip túsetin aryz-shaǵymdardyń deni osyndaı. Esikteri ashyq-shashyq qalatyn bólmelerge ury da túsip jatady. Jataqhanalardyń kóbinde beınebaqylaý kameralary ornatylmaǵandyqtan urlyqtardy əshkereleý ońaı emes», deıdi polısııa kapıtany.
Jol jıegin oıyn alańyna aınaldyrǵan balalar qaýipsizdigin alǵa tartqanymyzda ýchaskelik ınspektor: «Jataqhana mańyn qorshaýdy, oıyn alańdaryn saldyrýdy talap etý – bizdiń quzyrymyzǵa jatpaıdy. Ras, jataqhanalardyń eshqaısysynda balalar oınaıtyn arnaıy jer joq. Biraq ózińiz de bilip tursyz ǵoı... Jataqhanada turatyndardyń 100 paıyzy bólme jaldap kúneltip júrgen aýyldan kelgen qarapaıym halyq. Jarymjan jalaqysymen otbasyn asyrap otyrǵan jumysshy jurttyń kúıttegeni – jeke qaýipsizdikten buryn, kúnkóris qamy. Bizdiń maqsatymyz – ózimizge tıesili ýchaskede kimder turady, qaıdan keldi, buryn sottalǵan ba, qarýlary bar ma, bolsa tirkelgen be – osyndaı məselelerdi nazarda ustaý, turǵyndarmen profılaktıkalyq suhbattar júrgizý, qandaı da bir quqyq buzýshylyq, qylmys tirkelse, aq-qarasyn anyqtaý», dedi.
SО́Z SOŃY. Nur-Sultan qalasy Polısııa departamentiniń məlimdeýinshe, bir ǵana «Ońtústik-Shyǵys» aýdanynda 369 jataqhana bar eken. Edeni syz tartyp, qabyrǵasyna qyraý qatqan jataqhanada eshkimniń jetiskennen turmaıtyny aqıqat. Səni men saltanaty jarasqan elordanyń sol jaǵalaýyndaı emes, bul jataqhanalarda ómir súrýdiń óz zańy men jazylmaǵan erejesi bar. Munda kelseńiz azýyn aıǵa bilegen elordanyń basqa bir əlemine engendeı bolasyz...
