Saılaý aldy saýaldamaǵa súıensek, bul jolǵy saıası naýqanda úsh partııanyń shoqtyǵy bıik. Olar – «Solshyl respýblıkashylar» (Esquerra Republicana), «Bárimiz Katalonııa úshin» (Junts per Catalunya) jáne sosıalıster. Saýaldama nátıjesi atalǵan partııalardyń shamamen 20 paıyzdan daýys jınaıtynyn kórsetip otyr.
Osy oraıda Katalonııa parlamenti týraly az-kem aıta ketken jón. Avtonomııalyq aımaqtyń zań shyǵarýshy organy sonaý 1932 jyly qurylǵan. Parlamentte 135 mandat bar. Úkimet quryp, palatany basqarý úshin partııalar elý paıyzdyq mejeden asýy tıis. Alda-jalda eshqandaı partııa bul nátıjege qol jetkize almasa, koalısııa qurýyna ruqsat beriledi.
2017 jyly ótkizilgen parlamenttik saılaýda týra sondaı jaǵdaı bolǵan edi. Daýys berý qorytyndysy boıynsha «Azamattar partııasy» (Ciutadans) kópshilik daýys jınady (25 paıyz). Biraq «Solshyl respýblıkashylar» men «Bárimiz Katalonııa úshin» partııalarymen koalısııa quryp, mejeli mandatty ıelendi. Bul eki partııa da azattyqty qoldaıtyny beseneden belgili. Koalısııanyń nátıjesinde palata spıkerin saılaý men Úkimetti jasaqtaý quqyǵy «Solshyl respýblıkashylar» men «Bárimiz Katalonııa úshin» partııalaryna berildi.
Joǵaryda saýaldama qorytyndysy boıynsha úsh partııanyń shamamen 20 paıyzdan daýys jınaýy múmkin ekenin aıttyq. Solardyń biri – sosıalıster Ispanııadan bólinýdi múldem qoldamaıdy. Endeshe, Katalonııanyń táýelsizdigine umtylatyn partııalar jaqtastar sanyn arttyrýy qajet. Saýaldamaǵa súıensek, taǵy bir azattyq ańsaǵan partııa – «Ulttyq birlik kandıdatýrasy» shamamen 7 paıyz daýys jınaýy múmkin.
Táýelsizdikke qumar partııalardyń mundaı koalısııasy da 50 paıyzdyq mejeden aspaýy yqtımal. Biraq sarapshylardyń paıymdaýynsha, parlamenttegi oryndy bólý kezinde olardyń shoqtyǵy bıik turýy múmkin. О́ıtkeni parlamentke ótýge qajetti mejeli 3 paıyz daýys jınamaǵan partııalardyń mandaty basqalarǵa bólip beriledi. Osylaısha egemendikti qoldaıtyn koalısııa op-ońaı palatada basym oryn ıelenedi.
Aıta keterligi, Katalonııanyń Ispanııadan bólinýin qoldaıtyn partııalar ózara memorandýmǵa qol qoıdy. Osy qujatqa sáıkes, olardyń eshqaısysy sosıalıstik partııamen koalısııa qurmaýy tıis. Iаǵnı, úkimetti de, palata tóraǵasyn da ózderi saılamaq.
Saılaýda jeńiske jetý jetkiliksiz. О́ıtkeni odan keıingi jaǵdaı múldem basqa másele. Sebebi egemendikti qoldaıtyn koalısııa ózara tatý emes. Ásirese Katalonııanyń táýelsizdigin alý prosesine kelgende pikir ekige jarylady. Sarapshylardyń boljamyna súıensek, mundaı kereǵarlyq Katalonııanyń jańa parlamentine ońaıǵa tımeıdi.
«Solshyl respýblıkashylardyń» basshysy, qazirgi tańda Úkimet prezıdenti mindetin atqaratyn Pere Aragonestiń paıymdaýynsha, Katalonııa azattyq alý úshin Shotlandııanyń tásiline júginýi qajet. Iаǵnı, resmı Madrıdke saıası turǵyda qysym jasaı otyryp, táýelsizdik jónindegi referendýmdy ótkizýge kóndirýdi qoldaıdy. Taıaýda ǵana Financial Times gazetine bergen suhbatynda bul pikirin taǵy bir qaıtalady.
«Eger úlgi alatyn model bar bolsa, onda bul – shotlandııalyq model. Tıimdi jáne jańashyl úkimet. Ulybrıtanııa moıyndaǵan referendýmǵa kelissózder nátıjesinde qol jetkizildi», dedi ol.
«Bárimiz Katalonııa úshin» partııasynyń basshysy Karles Pýchdemon mundaı jumsaq saıasatty qoldamaıdy. Onyń aıtýynsha, Katalonııa táýelsizdikti birjaqty túrde jarııalaýy qajet. Alda-jalda jeksenbidegi saılaýdyń qorytyndysy boıynsha jeńiske jete qalsa, partııa egemendik týraly qujatty qabyldaýǵa ázir.
Osy oraıda Katalonııada buǵan deıin bir márte táýelsizdik jóninde referendým ótkizilgenin aıta ketken jón. Referendýmǵa qatysýshylardyń basym bóligi azattyqty qoldap shyqqan-dy. Sol kezde úkimet basqaryp otyrǵan Karles Pýchdemon kóp uzamaı Katalonııanyń egemendigin jarııalady. Biraq Ispanııa bıligi referendýmdy zańsyz dep tanyp, ony uıymdastyrǵandardy qýdalady. Tyqyr taıanǵanyn sezgen Karles Pýchdemon Belgııaǵa qashyp ketti.
Egemendik alýdy jaqtaıtyn taǵy bir partııa – «Ulttyq birlik kandıdatýrasy» eki taraptyń da ustanymyn qoldamaıdy. Olar «Solshyl respýblıkashylardy» Madrıdpen aýyz jalasqan dep aıyptaıdy. Al Pýchdemonnyń saılaýda jeńiske jete sala táýelsizdik jarııalaýy burynǵydaı nátıje bermeıdi dep esepteıdi. Endeshe, jańa koalısııa qurý qıynǵa aınalaıyn dep tur.
Jalpy, Katalonııanyń táýelsizdikke umtylýyna ekonomıkalyq, saıası jáne tarıhı oqıǵalar áser etip otyr. Soltústiginde Fransııamen shektesip, shyǵysyn Jerorta teńiziniń sýy shaıyp jatqan mýnısıpalıtet azattyqty kúni keshe maıshammen izdeı bastaǵan joq, onyń tarıhı tamyry tereńde jatyr.
Katalonııa – Ispanııanyń soltústik shyǵysynda ornalasqan avtonomııalyq aımaq. Halqynyń sany 6,5 mıllıonnan asady. Talaı qanquıly basshynyń tepkisine tózgen aýmaq XV ǵasyrda jeke patshalyq bolyp jarııalandy. Jerine kóz alartqan jaýlarynyń ortasynda qalǵan Katalonııa patshalyǵy 1714 jyly tarıh sahnasynan ketip, Ispanııanyń bir bóligine aınaldy. Sodan beri azattyqtyń tátti dámin tatqan katalondar táýelsizdikke talpynysyn toqtatqan joq.
General Franko bılikten ketken soń, Ispanııa jańa damý baǵytyn ustanǵan-tuǵyn. Katalonııa osy sátti utymdy paıdalanyp, 1977 jyly avtonomııa mártebesine qol jetkizdi. Aımaq 2006 jyly avtonomııa mártebesin taǵy da bekitip aldy. Biraq 2010 jyly Ispanııa bıligi Katalonııanyń birqatar avtonomııalyq quqyǵyn shektep, bar «baqytynan» aıyrdy.
Táýelsizdikke umtylýdyń kelesi bir parasy – eldegi ekonomıkalyq jaǵdaımen tikeleı baılanysty. Katalonııa – Ispanııadaǵy eń aýqatty jáne ındýstrııasy damyǵan aımaq sanalady. Sonymen qatar Barselona – týrıster aǵylatyn súıikti mekenge aınalǵaly qashan! Shaharǵa bıznes ókilderi kóptep kelip, memlekettegi úlken bankter ornalasa bastady. Euronews arnasynyń málimeti boıynsha, Katalonııanyń bir ózi eldegi ishki jalpy ónimniń 20 paıyzǵa jýyǵyn qamtamasyz etip otyr. Ispanııada esh oblys mundaı jetistigimen maqtana almaıdy. Áıtse de, úkimetten aımaqqa bólinetin qarajat úlesi IJО́ kólemine saı emes.
The Telegraph basylymynyń esepteýine sáıkes, alda-jalda Katalonııa egemendigin alsa, onda «sý jańa eldiń» IJО́ mólsheri 314 mıllıard dollarǵa teń bolyp, álem boıynsha 34-orynǵa turaqtaıdy. Salystyrmaly túrde qarasaq, Katalonııanyń IJО́ kólemi Portýgalııa men Izraılden kóp. Jan basyna shaqqandaǵy IJО́ de kóbeıip, 35 myń dollardy quraıdy. Iаǵnı, Katalonııa ekonomıkalyq turǵyda utpasa, utylmaq emes.
Til máselesi de katalondyqtardyń azattyqqa umtylýynyń bir sebebine aınalǵan. Ispanııada katalonsha resmı mártebesi bar kastılııa tilimen qatar qoldanylady. Biraq Katalonııadan basqa aımaqta ol tilde sóıleıtinder shamaly. Iаǵnı, qaǵaz júzinde quqyǵy bolsa da, ana tili Katalonııa halqynan basqa eshkimge kerek emes.
Osyndaı sebeptiń bári Katalonııanyń Ispanııadan bólinýge umtylýyna túrtki bolyp otyr. Qazirgi tańda táýelsizdikti qoldaıtyndar kóp. Buǵan egemendikti jaqtaıtyn partııanyń birneshe jyldan beri parlamentte kópshilik daýysty ıelenip kele jatqany dálel. Bıyl da bul úrdistiń ózgere qoıýy ekitalaı. Alaıda saılaý nátıjesinen keıin partııalardyń koalısııa quryp, ortaq mámilege kelýi qıynǵa aınalyp tur.
Qoryta aıtqanda, jeksenbidegi saılaýdan keıin Katalonııada saıası doda aıaqtalmaıdy, kerisinshe báseke qyza túsetin tárizdi.
