Qazaqstan Repýblıkasynyń Prezıdenti Nursultan Nazarbaevtyń Koreıa Respýblıkasyna sapary aıryqsha tabysty bolyp, eki eldiń barlyq saladaǵy baılanystarynda jańa kezeńdi bastap berdi.
TAŃǴY ShYQ ELINDE
Qazaqstan-Koreıa qarym-qatynastary strategııalyq áriptestik deńgeıine shyǵaryldy
Jolyń túskeli turǵan el týraly o jer, bu jerden málimet súze bastaıtyn jýrnalıstik daǵdy boıynsha osy jaqqa júrerde “Narody mıra” degen kitapqa kóz salǵanymyz bar. Koreıler jaıynda bile tússek deımiz ǵoı baıaǵy. Keıingi kezde koreılerdiń túbi osy jaqtan eken degen áńgime jıirek aıtylatyn bolyp júr. Altaıdan shyqqan dep te jatamyz. Jany bar sóz. “Ochevıdno, v formırovanıı koreısev prınımalı ýchastıe 3 grýppy plemen: paleoazıatskaıa, altaıskaıa ı avstronezııskaıa, vedýshaıa rol prınadlejala proaltaıskım plemenam” – akademık Iý.V.Bromleıdiń bas redaktorlyǵymen shyqqan jańaǵy anyqtamalyq (M., “Sovetskaıa ensıklopedııa”, 1988, 229-bet) osylaı deıdi. Til degen, din degen zamana jelimen, tarıh tezimen birneshe ǵasyrdyń ishinde-aq ózgere berýi múmkin, al túr degen, turpat degen kem qoıǵanda myńjyldyqtarda bolmasa qubyla qoımaıtyn qubylystar qataryna qosylady. Osy turǵydan qaraǵanda koreılerdiń antropologııalyq jaǵynan qalyptasýynda altaılyq qannyń úlesi úlken ekeni kózge badyraıyp kórinip tur. Keı koreıdi, ásirese qyzdaryn bir kórgende qazaqtan ajyrata almaı qalatynymyz da bar ǵoı. Ana jyly Taılandqa barǵanymyzda olardyń da túbimiz Altaıdan taraǵan deıtinin estigenbiz, kezinde gazetke jazǵanbyz. Al japondardyń qazirgi qonystanǵan araldaryna Ońtústik Koreıadan barǵany barshaǵa belgili. Olarǵa deıin araldyń negizgi halqy aındar bolǵan. Seksen jylǵa jýyq ýaqyt buryn Qazaqstanǵa alǵash taban tıgizgen koreılerdiń bizdiń ultpen sonshalyqty etene aralasyp ketýinde de osyndaı bir syr jatqan sııaqty.
Lı Mıon Baktyń ótken jyldyń mamyrynda Qazaqstanǵa úsh kúndik memlekettik saparmen kelgeni esimizde. Kezdesýler kezinde memleketter basshylary eki eldiń qashanda bir-birine qoldaý kórsetip jatqanyn razylyqpen atap ótken bolatyn. Sapar qorytyndysynda Nursultan Nazarbaev pen Lı Mıon Bak eki memlekettiń Birlesken málimdemesine qol qoıǵan. Bara jatqan elimizdiń basshysy biz jaıynda ne aıtqan eken dep saıttardy aqtaryp ótkenimizde Koreıa Respýblıkasynyń Prezıdenti Lı Mıon Baktyń “Habar” arnasynyń bıylǵy jańa jylǵy toptamasyna salynǵan: “Koreıa Qazaqstanmen keń aýqymdy yntymaqtastyqty keńeıtýge ázir. Sizderdiń elderińiz Ortalyq Azııadaǵy beldi memleket bolyp tabylady, al Nursultan Nazarbaevty men álemdik deńgeıdegi kóshbasshy dep bilemin. Onyń basshylyǵymen Qazaqstan damýdyń qaıran qalarlyq bıigine kóterildi. Sizder tipti álemdik kúızelis jaǵdaıynda da ósýdi jalǵastyryp, búkil dúnıege jaqsy úlgi kórsetip otyrsyzdar. Qazaqstannyń daǵdarysqa qarsy baǵdarlamasy óte joǵary baǵaǵa laıyqty dep sanaımyn” degen sózin oqydyq. Bul – bıik baǵa. Jalpy, baǵalaý – salystyrmaly kategorııa. Bar másele baǵany kimniń berýinde. Bireýdiń “keremet” degeninen bireýdiń “jaman emes” degeni baǵalyraq bolýy da múmkin. Sondyqtan daǵdarystan shyǵýdyń qıyn joldaryn taýyp jatqan álemdegi az eldiń biri sanalatyn Koreıadaı damyǵan eldiń basshysynyń aýzymen aıtylǵanda bul sóz tipti bólekshe salmaqty estiledi. “Taýyp jatqan” degendi saqsynyp sóılep turmyz, áıtpese, Ekonomıkalyq yntymaqtastyq pen damý uıymynyń baǵalaýy boıynsha, Ońtústik Koreıa osy uıym elderi arasynan daǵdarystan shyqqan alǵashqy memleket sanalady. Bul uıymǵa álemdegi menmin degen eń áleýetti qyryq shaqty el (arasynda AQSh, Germanııa, Japonııa, Kanada, Brazılııa sııaqty myqtylardyń bári bar) kiretinin eske sala keteıik. Solardyń arasynan sýyrylyp shyǵyp otyrǵan el osy Koreıa. Ońaı is emes. Daǵdarystyń aýyrtpashylyǵyn sezinbesek myna biz sezine qoıǵan joqpyz. “Daewoo”, “Samsung”, “LG”, “Hyundai” degendeı brendterimen álemge áıgili bolǵan Ońtústik Koreıańyzdyń ózin táltirektetip jibere jazdaǵan bul daǵdarysyńyz. Eldiń ishki jalpy ónimi 2008 jylǵy 929,2 mıllıard dollardan 2009 jyly 902 mıllıard dollarǵa kemip, IJО́-niń jan basyna shaqqandaǵy mólsheri 2007 jylǵy 20 myń dollardan 2008 jyly 18,3 myń dollarǵa, al ótken jyly 16,5 myń dollarǵa túsip ketken. Osyndaı tyǵyryqtan shyqqandaryna qýanyp, bıylǵy birinshi toqsannyń qorytyndysy boıynsha IJО́ byltyrǵy osy merzimmen salystyrǵanda 1,2 paıyzǵa ósetininiń ózine shúkirshilik etip otyr bul aǵaıyndar. Biz myna málimetterdi ózimizdegi bardy baǵalaı bilý qajettigi turǵysynan aıtyp jatyrmyz.
Sársenbiniń sátinde bastalǵan sapardyń birinshi kúninde biz Astanadan tańerteń erte ushyp shyqqanymyzben, áýedegi alty saǵattyq ýaqyt bar, úsh saǵattyq aıyrmashylyq bar, Elbasy ushaǵy Seýldiń “Sonnam” avıabazasyna kelip qonǵanda keshki alty bolyp qalǵan edi. Qonaqúıge ornalasyp úlgermeı jatyp, Hoam óner ortalyǵyna tike tarttyq. Prezıdentter ol kúni Qazaqstannyń Koreıadaǵy jylynyń ashylý saltanatyna qatysyp, Qazaqstan óner sheberleriniń konsertin tamashalady. Seýlde osy kúnderi Mádenıet mınıstri Muhtar Qul-Muhammed bastap kelgen qomaqty shyǵarmashylyq toptyń quramynda gazet bas redaktorynyń orynbasary Jumagúl Qýanyshbekqyzy júrgendikten myna reportajda ol konserttiń jaı-japsaryn jazýdan shektele turmaqpyz. Áıtse de, qazaqstandyqtardyń tamasha óneri dástúrli mádenıetke de, klassıkalyq muraǵa da birdeı bıik talǵammen qaraıtyn koreılikterdi tánti etkenin aýyzǵa almaı taǵy tura almaımyz.
Saltanat kezinde aldymen Elbasymyz sóz sóıledi. Nursultan Ábishulynyń sózinde Qazaqstan men Koreıanyń tarıhı baılanystarynyń tamyry tereńde jatqany, qazaq jáne koreı halyqtarynyń arǵy tegi olardyń ortaq túpotanyna – Altaı men Ortalyq Eýrazııaǵa baryp tireletini aıtyldy. “Stalındik jolsyz jaza jyldarynda qazaq jeri myńdaǵan jer aýdarylǵan koreılikterdi qabyl aldy. Olardyń otbasylary sol bir qıyn kezeńde qazaq halqynyń, Qazaqstandy meken etken ózge de jurttardyń qoldaýy men kómeginiń arqasynda aman qaldy. Búginde táýelsiz Qazaqstanda koreı ultynyń ókilderi júz qyryq etnospen birge bir úıdiń balasyndaı, bir qoldyń salasyndaı tatý ómir súrip jatyr. Olar qazaqstandyq bızneste, bilim berý, medısına men mádenıette berik oryn ıemdengen”, dedi Elbasymyz. Mańdaıǵa basqan bes-alty mıllıarderimizdiń biriniń Kım ekenin de bilesiz, onyń kim ekenin de bilesiz. Prezıdentimiz Qazaqstandaǵy koreı qaýymynyń eki eldiń arasyndaǵy dostyq pen yntymaqtastyqty nyǵaıtýǵa qosyp otyrǵan úlesin joǵary baǵalady. Qazaqstan jyly Koreıa Respýblıkasynyń barlyq azamattaryna bizdiń elimizdiń mádenıetimen, ónerimen, tarıhymen jáne qazirgi ómirimen tanysýǵa múmkindik berý arqyly qyzǵylyqty da paıdaly bolatynyna senim mol. Koreıa Respýblıkasynyń Prezıdenti Lı Mıon Baktyń sózi de áserli shyqty. “Biz Qazaqstan Prezıdentimen týysqan-baýyr bolyp alǵan sııaqtymyz. Prezıdent Nazarbaevtyń bul jóninde ne oılaıtynyn men bilmeımin, áıteýir ózim solaı oılaımyn”, degen Lı Mıon Bak zaldaǵy Elbasymyzdyń raılana kúlip, bas ızegenin kórgen soń orysshalap “Spasıbo” dedi de sózin ári qaraı jalǵap ketti. Koreıa basshysy koreı men qazaq tilderiniń bir tildik topqa – ýral-altaı tobyna jatatynyn eske salyp, sahna tórinde otyrǵan “Otyrar sazy” orkestri ónerpazdarynyń ulttyq kostıýmderiniń ádemiligin de laıyqty baǵalap ótti. “Qazaqstannyń Koreıadaǵy jyly eki memleket qarym-qatynastarynyń tarıhyndaǵy eń jarqyn oqıǵaǵa jatady. Kelesi jyl Koreıanyń Qazaqstandaǵy jyly bolmaqshy. Bizdiń elderimiz týysqan memleketterge aınalýda”, dedi Lı Mıon Bak.
Konsertten keıin Nursultan Nazarbaev pen Lı Mıon Bak beıresmı keshki qonaqasy kezinde taǵy kezdesip, birqatar máselelerdi talqylady. Maqalanyń basynda aıtqanymyzdaı, eki el basshylary ótken jyldyń mamyr aıynda ǵana kezdesse de, sol sapar barysynda isker toptar ókilderi santúrli máselelerdi talqylasa da, odan bergi bir jyldaı ýaqyttyń ózinde qarastyratyn taqyryptar qordalanyp qalypty. Ońtústik Koreıa – Qazaqstannyń syrtqy ekonomıkalyq basymdyqtar júıesinde kórnekti oryn alatyn memleket. 2009 jyly Qazaqstan men Koreıanyń arasyndaǵy saýda aınalymy 505,6 mıllıon dollardy quraǵan. Kóp pe, az ba? Az da emes sııaqty. Al 2008 jyly osy kórsetkish 754,1 mıllıon dollar bolǵanyn eskerseńiz, oılanatyn jaılar bar. Árıne, bul aradaǵy negizgi sebep daǵdarysqa baılanysty. Syrtqa shyǵarylatyn shıkizattyń azaıýyna baılanysty eksporttyń da, ımporttyń da kemigenin kórip otyrmyz. Bir elge ǵana shyǵarylǵan eksporttyń kólemi osynshaǵa azaıǵanyn oqyrmanǵa ádeıi basyn ashyp aıtýdy artyq kórmedik. Eksporttyq túsimder munsha quldyrap ketkende de elimizde halyqtyń ál-aýqaty syr bermegenin, syr bermegeni bylaı tursyn – jalaqy da, zeınetaqy da, shákirtaqy da daǵdarysqa deıin mólsherlengen deńgeıde ósirilgenin, daǵdarystan keıingi damýdyń negizi qalanyp jatqanyn biz árqaısymyz este ustaýǵa tıispiz. Al alǵashqy toqsannyń qorytyndysy boıynsha elimizdegi ishki jalpy ónimniń ósimi 6,5 paıyz bolǵanyn biz osy jaqqa júretin kúni shyqqan nómirde jazǵanbyz.
Qazaqstan eksportynyń negizgi bóligi shıkizat materıaldary – ýran, ferroqorytpa, qospasyz bolat pen temir prokaty, altyn, mys. Bulardan biz negizinen elektronıka, qural-jabdyq, máshıne jasaý ónimderin alyp jatyrmyz. Qazaqstan Ulttyq banki bergen málimet boıynsha, 1993-2009 jyldar aralyǵynda bizge quıylǵan tikeleı ınvestısııalardyń jalpy kólemi 3,4 mıllıard dollarǵa jetken eken. Qazaqstanda koreı kapıtaly qatysatyn 300-den astam birlesken kásiporyndar jumys isteıdi. Osynyń aldynda ǵana, 23-26 naýryz kúnderi Seýlge Premer-Mınıstrdiń orynbasary – Indýstrııa jáne jańa tehnologııalar mınıstri Áset Isekeshev kelip ketken, Koreıa Respýblıkasynyń Bilim ekonomıkasy mınıstrimen, birqatar kompanııalardyń basshylarymen kelissózder júrgizgen. Koreıa isker elıtasynyń ókilderi ekijaqty kezdesýler kezinde koreı kapıtalyn Qazaqstanda belsendirek ete túsýge múmkindik bar ekendigine kóptegen mysaldar keltirdi. “Iýson metal” kompanııasy men Jambyl oblystyq ákimshiligi arasynda kremnıı kenishin ıgerý jónindegi kelisimge qol qoıylǵaly eki jyldan astam ýaqyt ótken eken. “Iýson metal” Qazaqstanda bir jylda óndiriletin kádýilgi sılıkatty 800 myń tonnadan 1 mıllıon tonnaǵa, metall sılıkatty 80 myń tonnadan 100 myń tonnaǵa jetkizýdi kózdep otyr. Atom energııasynyń beıbit maqsatta paıdalaný salasyndaǵy yntymaqtastyq jónindegi úkimetaralyq kelisimniń de kókjıegi keń. Onyń ústine Elbasymyzdyń jaqynda Vashıngtonda ótken jahandyq sammıtte Qazaqstannyń beıbit atomdy ıgerýi jóninde búkil álemge aıtqany taǵy bar.
Keshe tańerteń Koreıanyń isker elıtasy ókilderimen bıznes-forým uıymdastyryldy. Túske deıin Prezıdent Koreı eliniń eń iri ónerkásip alpaýyttarynyń basshylarymen kezdesti. “Samsýng S T” kompanııasynyń prezıdenti Chı Sang Ha, “POSKO” bolat balqytý kompanııasynyń prezıdenti Chýng Djýn Iаng, “Es-Tı-Eks grýpp” kóp salaly konserniniń prezıdenti Kang Dok Sý, “Pýngsan Korporeıshn” keń aýqymdy maqsattaǵy metall óndirisi jónindegi kompanııa basqarmasynyń tóraǵasy Djın Rıý, “Seýl Semıkondaktor” jaryq dıody kompanııasynyń prezıdenti Lı Chang Hýnmen kezdesti.
Koreıa Respýblıkasynyń Premer-Mınıstri Chon Ýn Chanmen jumys babyndaǵy túski dám kezinde de elder ekonomıkasyna, atap aıtqanda, jańa ınvestısııalyq jobalardy iske asyrýǵa qatysty kóptegen jaılar áńgime etildi.
Keshe tústen keıin Nursultan Nazarbaev Koreıa Prezıdentiniń “Chongvade” rezıdensııasynda el basshysy Lı Mıon Bakpen az adamdyq aıada kezdesti. Kelissózder kezinde ekijaqty qarym-qatynastardyń quqyqtyq negizi Qazaqstan Prezıdenti Nursultan Nazarbaevtyń Koreıa Respýblıkasyna 1995 jylǵy mamyr aıyndaǵy memlekettik sapary barysynda qol qoıylǵan О́zara qarym-qatynastar men yntymaqtastyqtyń negizgi qaǵıdattary týraly deklarasııa bolǵany razylyqpen atap ótildi.
Kelissózder barysynda eki jaqty yntymaqtastyq máseleleriniń keń kólemdi aýqymy talqylanyp, eki el arasyndaǵy strategııalyq áriptestikti bekite túsýge baǵyttalǵan sharalar anyqtaldy.
Qazaqstan men Ońtústik Koreıany erteden kele jatqan dostyq, áriptestik qatynastar baılanystyrady. Joǵary deńgeıdegi qarqyndy únqatysý jalǵasyn tabýda.
Eki eldiń saýda-ekonomıkalyq yntymaqtastyǵynyń damýy jedel qarqyn alyp otyr. Qazirgi kezde Qazaqstanda koreılik kapıtaldyń qatysýymen 300 birlesken kásiporyn jumys isteıdi. Ońtústik Koreıanyń Qazaqstan ekonomıkasyna salǵan tikeleı ınvestısııasynyń jalpy kólemi 3,4 mıllıard dollardy quraıdy.
Eki el arasyndaǵy parlamenttik yntymaqtastyq ta oıdaǵydaı damyp keledi. Qazaqstan Parlamentinde Ońtústik Koreıamen yntymaqtastyq jóninde top qurylsa, Koreıa Respýblıkasynyń Ulttyq Assambleıasynda Qazaqstanmen dostyq qaýymdastyǵy qurylǵan. Sondaı-aq Úkimet, mınıstrlikter men vedomstvolar, iskerlik toptar deńgeıindegi kelisimder oıdaǵydaı júzege asý ústinde. Jaqynda ǵana bul elge memleketimizdiń kóshbasshy partııasy “Nur Otan” Tóraǵasynyń birinshi orynbasary Nurlan Nyǵmatýlın bastaǵan delegasııa kelip qaıtqanynan oqyrman qaýym habardar.
Qazaqstan men Koreıa memleket basshylarynyń qatysýymen birqatar eki jaqty qujattarǵa – Qazaqstan Respýblıkasynyń Úkimeti men Koreıa Úkimeti arasynda Koreıa dıplomatııalyq ókildikteriniń ǵımarattary úshin Astana qalasynda jer telimderin berý jónindegi kelisimge Qazaqstan jaǵynan elimizdiń Memlekettik hatshysy – Syrtqy ister mınıstri Qanat Saýdabaev, Koreıa jaǵynan Syrtqy ister jáne saýda mınıstri Iý Mıon Hvan, Qazaqstan Respýblıkasynyń Indýstrııa jáne jańa tehnologııalar mınıstrligi men Koreıanyń Bilim ekonomıkasy mınıstrligi arasyndaǵy ózara túsinistik pen yntymaqtastyq jaıyndaǵy memorandýmǵa Qazaqstan jaǵynan Premer-Mınıstrdiń orynbasary – Indýstrııa jáne jańa tehnologııalar mınıstri Áset Isekeshev, Koreıa jaǵynan Bilim ekonomıkasy mınıstri Choı Kıan Hva, “Qazatomprom” men “Korea Resources Corporation” jáne “Korea Elektrik Power” arasyndaǵy yntymaqtastyqqa qatysty ózara túsinistik týraly memorandýmǵa Qazaqstan jaǵynan “Qazatomprom” prezıdenti Vladımır Shkolnık, Koreıa jaǵynan “KEPCO” prezıdenti Kım San Sý qol qoıǵannan keıin, elder basshylary jýrnalıster úshin baspasóz máslıhatyn ótkizdi. О́z sóziniń basynda: “Biz bir birimizge kerek áriptestermiz” degen Lı Mıon Bak: “Qazaqstannyń qarymy qaıran qaldyrady, ana jyldary elderińizdiń IJО́-niń jyl saıynǵy 9-10 paıyzdyq ósimine qol jetkizgenderińizdi bilemiz”, dep atap aıtty. Baspasóz máslıhaty kezindegi sózinde Qazaqstan Prezıdenti Nursultan Nazarbaev Koreıa basshysymen bul kezdesýi sońǵy eki jyldyń ishindegi úshinshi kezdesýi ekenin, óz saparynyń basty maqsaty elder arasyndaǵy saýda-ekonomıkalyq yntymaqtastyqty keńeıtip, tereńdete túsý bolyp tabylatynyn atap aıtty. Bıyl Qazaqstan údemeli ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damýdyń memlekettik baǵdarlamasyn júzege asyrýǵa kirisedi, ol josparlardy oryndaý barysynda biz koreılik áriptesterimizben keń kólemdi yntymaqtastyqqa úmit artamyz jáne soǵan daıynbyz, dedi Elbasymyz. Nursultan Nazarbaev qol qoıylǵan iskerlik kelisimderdiń arasynan munaı-gaz jáne munaı-hımııa ónerkásibi, máshıne jasaý, atom energetıkasy men ýran óndirý salalaryndaǵy ózara is-qımyl jónindegi ýaǵdalastyqtardyń asa mańyzdy ekenin eskertip ótti. Prezıdent sózinen Koreıaǵa qazaqstandyq 2 mıllıon tonna astyq eksporttalatynyn, aýyl sharýashylyǵynyń basqa da salalarynda yntymaqtastyq arta túsetinin estip, ishimiz jylyp qaldy. Keıingi jyldarda mol óndirilgen bıdaıdyń bazary qýsyrylyńqyrap turǵanyn bárimiz de bilemiz.
Kelissózder barysynda Qazaqstan men Koreıa Respýblıkasynyń halyqaralyq arenadaǵy ózara is-qımyly máseleleri de keńinen talqylanypty. Biz óńirlik saıasattyń túıindi máselelerin – Koreıa túbegi men Ortalyq Azııadaǵy jaǵdaıdy, ıadrolyq qarýsyzdandyrý men taratpaý problemalaryn, Aýǵanstan taqyrybyn qarastyrdyq, dedi Nursultan Nazarbaev. Aıtqandaı, baspasóz máslıhatynda Ońtústik Koreıa basshysy sózdiń retin paıdalanyp, Soltústik Koreıanyń ıadrolyq problemasy kelissóz jolymen sheshilýge tıis dep sanaıtynyn da ańǵarta ketti. Jalpy, keshegi Vashıngton sammıtinen keıin Nursultan Nazarbaevty búkil álemde qarýsyzdaný úderisiniń asa kórnekti qaıratkeri dep baǵalaý birjola ornyqqanyn qazir anyq kórip otyrmyz. О́ńirlik problemalardy sheshýge úılestirilgen kózqaras eki eldiń múddelerine sáıkes keledi. Munyń ózi Qazaqstannyń EQYU-daǵy tóraǵalyǵyn, Qazaqstan men Koreıanyń AО́SShK jáne basqa da halyqaralyq uıymdar aıasynda tyǵyz yntymaqtastyǵyn eskere kelgende óte mańyzdy. El basshylarynyń jahandyq qarjylyq-ekonomıkalyq daǵdarystyń saldarlaryn eńserý jáne daǵdarystan keıingi damýdyń negizin qalaý jónindegi kózqarastary da bir arnada toǵysqany baspasóz máslıhatynda anyq baıqalyp turdy.
Eń mańyzdysy – Qazaqstan Prezıdenti ekijaqty kelissózder bizdiń memleketterimizdiń qarym-qatynastaryn jańa deńgeıge – strategııalyq áriptestik deńgeıine shyǵaryp bergenin qadap aıtty. Tańǵy shyq elindegi eki kúndik sapardyń basty qorytyndysy da mine, osy.
Saýytbek ABDRAHMANOV “Egemen Qazaqstan” – Seýlden.
Jolyń túskeli turǵan el týraly o jer, bu jerden málimet súze bastaıtyn jýrnalıstik daǵdy boıynsha osy jaqqa júrerde “Narody mıra” degen kitapqa kóz salǵanymyz bar. Koreıler jaıynda bile tússek deımiz ǵoı baıaǵy. Keıingi kezde koreılerdiń túbi osy jaqtan eken degen áńgime jıirek aıtylatyn bolyp júr. Altaıdan shyqqan dep te jatamyz. Jany bar sóz. “Ochevıdno, v formırovanıı koreısev prınımalı ýchastıe 3 grýppy plemen: paleoazıatskaıa, altaıskaıa ı avstronezııskaıa, vedýshaıa rol prınadlejala proaltaıskım plemenam” – akademık Iý.V.Bromleıdiń bas redaktorlyǵymen shyqqan jańaǵy anyqtamalyq (M., “Sovetskaıa ensıklopedııa”, 1988, 229-bet) osylaı deıdi. Til degen, din degen zamana jelimen, tarıh tezimen birneshe ǵasyrdyń ishinde-aq ózgere berýi múmkin, al túr degen, turpat degen kem qoıǵanda myńjyldyqtarda bolmasa qubyla qoımaıtyn qubylystar qataryna qosylady. Osy turǵydan qaraǵanda koreılerdiń antropologııalyq jaǵynan qalyptasýynda altaılyq qannyń úlesi úlken ekeni kózge badyraıyp kórinip tur. Keı koreıdi, ásirese qyzdaryn bir kórgende qazaqtan ajyrata almaı qalatynymyz da bar ǵoı. Ana jyly Taılandqa barǵanymyzda olardyń da túbimiz Altaıdan taraǵan deıtinin estigenbiz, kezinde gazetke jazǵanbyz. Al japondardyń qazirgi qonystanǵan araldaryna Ońtústik Koreıadan barǵany barshaǵa belgili. Olarǵa deıin araldyń negizgi halqy aındar bolǵan. Seksen jylǵa jýyq ýaqyt buryn Qazaqstanǵa alǵash taban tıgizgen koreılerdiń bizdiń ultpen sonshalyqty etene aralasyp ketýinde de osyndaı bir syr jatqan sııaqty.
Lı Mıon Baktyń ótken jyldyń mamyrynda Qazaqstanǵa úsh kúndik memlekettik saparmen kelgeni esimizde. Kezdesýler kezinde memleketter basshylary eki eldiń qashanda bir-birine qoldaý kórsetip jatqanyn razylyqpen atap ótken bolatyn. Sapar qorytyndysynda Nursultan Nazarbaev pen Lı Mıon Bak eki memlekettiń Birlesken málimdemesine qol qoıǵan. Bara jatqan elimizdiń basshysy biz jaıynda ne aıtqan eken dep saıttardy aqtaryp ótkenimizde Koreıa Respýblıkasynyń Prezıdenti Lı Mıon Baktyń “Habar” arnasynyń bıylǵy jańa jylǵy toptamasyna salynǵan: “Koreıa Qazaqstanmen keń aýqymdy yntymaqtastyqty keńeıtýge ázir. Sizderdiń elderińiz Ortalyq Azııadaǵy beldi memleket bolyp tabylady, al Nursultan Nazarbaevty men álemdik deńgeıdegi kóshbasshy dep bilemin. Onyń basshylyǵymen Qazaqstan damýdyń qaıran qalarlyq bıigine kóterildi. Sizder tipti álemdik kúızelis jaǵdaıynda da ósýdi jalǵastyryp, búkil dúnıege jaqsy úlgi kórsetip otyrsyzdar. Qazaqstannyń daǵdarysqa qarsy baǵdarlamasy óte joǵary baǵaǵa laıyqty dep sanaımyn” degen sózin oqydyq. Bul – bıik baǵa. Jalpy, baǵalaý – salystyrmaly kategorııa. Bar másele baǵany kimniń berýinde. Bireýdiń “keremet” degeninen bireýdiń “jaman emes” degeni baǵalyraq bolýy da múmkin. Sondyqtan daǵdarystan shyǵýdyń qıyn joldaryn taýyp jatqan álemdegi az eldiń biri sanalatyn Koreıadaı damyǵan eldiń basshysynyń aýzymen aıtylǵanda bul sóz tipti bólekshe salmaqty estiledi. “Taýyp jatqan” degendi saqsynyp sóılep turmyz, áıtpese, Ekonomıkalyq yntymaqtastyq pen damý uıymynyń baǵalaýy boıynsha, Ońtústik Koreıa osy uıym elderi arasynan daǵdarystan shyqqan alǵashqy memleket sanalady. Bul uıymǵa álemdegi menmin degen eń áleýetti qyryq shaqty el (arasynda AQSh, Germanııa, Japonııa, Kanada, Brazılııa sııaqty myqtylardyń bári bar) kiretinin eske sala keteıik. Solardyń arasynan sýyrylyp shyǵyp otyrǵan el osy Koreıa. Ońaı is emes. Daǵdarystyń aýyrtpashylyǵyn sezinbesek myna biz sezine qoıǵan joqpyz. “Daewoo”, “Samsung”, “LG”, “Hyundai” degendeı brendterimen álemge áıgili bolǵan Ońtústik Koreıańyzdyń ózin táltirektetip jibere jazdaǵan bul daǵdarysyńyz. Eldiń ishki jalpy ónimi 2008 jylǵy 929,2 mıllıard dollardan 2009 jyly 902 mıllıard dollarǵa kemip, IJО́-niń jan basyna shaqqandaǵy mólsheri 2007 jylǵy 20 myń dollardan 2008 jyly 18,3 myń dollarǵa, al ótken jyly 16,5 myń dollarǵa túsip ketken. Osyndaı tyǵyryqtan shyqqandaryna qýanyp, bıylǵy birinshi toqsannyń qorytyndysy boıynsha IJО́ byltyrǵy osy merzimmen salystyrǵanda 1,2 paıyzǵa ósetininiń ózine shúkirshilik etip otyr bul aǵaıyndar. Biz myna málimetterdi ózimizdegi bardy baǵalaı bilý qajettigi turǵysynan aıtyp jatyrmyz.
Sársenbiniń sátinde bastalǵan sapardyń birinshi kúninde biz Astanadan tańerteń erte ushyp shyqqanymyzben, áýedegi alty saǵattyq ýaqyt bar, úsh saǵattyq aıyrmashylyq bar, Elbasy ushaǵy Seýldiń “Sonnam” avıabazasyna kelip qonǵanda keshki alty bolyp qalǵan edi. Qonaqúıge ornalasyp úlgermeı jatyp, Hoam óner ortalyǵyna tike tarttyq. Prezıdentter ol kúni Qazaqstannyń Koreıadaǵy jylynyń ashylý saltanatyna qatysyp, Qazaqstan óner sheberleriniń konsertin tamashalady. Seýlde osy kúnderi Mádenıet mınıstri Muhtar Qul-Muhammed bastap kelgen qomaqty shyǵarmashylyq toptyń quramynda gazet bas redaktorynyń orynbasary Jumagúl Qýanyshbekqyzy júrgendikten myna reportajda ol konserttiń jaı-japsaryn jazýdan shektele turmaqpyz. Áıtse de, qazaqstandyqtardyń tamasha óneri dástúrli mádenıetke de, klassıkalyq muraǵa da birdeı bıik talǵammen qaraıtyn koreılikterdi tánti etkenin aýyzǵa almaı taǵy tura almaımyz.
Saltanat kezinde aldymen Elbasymyz sóz sóıledi. Nursultan Ábishulynyń sózinde Qazaqstan men Koreıanyń tarıhı baılanystarynyń tamyry tereńde jatqany, qazaq jáne koreı halyqtarynyń arǵy tegi olardyń ortaq túpotanyna – Altaı men Ortalyq Eýrazııaǵa baryp tireletini aıtyldy. “Stalındik jolsyz jaza jyldarynda qazaq jeri myńdaǵan jer aýdarylǵan koreılikterdi qabyl aldy. Olardyń otbasylary sol bir qıyn kezeńde qazaq halqynyń, Qazaqstandy meken etken ózge de jurttardyń qoldaýy men kómeginiń arqasynda aman qaldy. Búginde táýelsiz Qazaqstanda koreı ultynyń ókilderi júz qyryq etnospen birge bir úıdiń balasyndaı, bir qoldyń salasyndaı tatý ómir súrip jatyr. Olar qazaqstandyq bızneste, bilim berý, medısına men mádenıette berik oryn ıemdengen”, dedi Elbasymyz. Mańdaıǵa basqan bes-alty mıllıarderimizdiń biriniń Kım ekenin de bilesiz, onyń kim ekenin de bilesiz. Prezıdentimiz Qazaqstandaǵy koreı qaýymynyń eki eldiń arasyndaǵy dostyq pen yntymaqtastyqty nyǵaıtýǵa qosyp otyrǵan úlesin joǵary baǵalady. Qazaqstan jyly Koreıa Respýblıkasynyń barlyq azamattaryna bizdiń elimizdiń mádenıetimen, ónerimen, tarıhymen jáne qazirgi ómirimen tanysýǵa múmkindik berý arqyly qyzǵylyqty da paıdaly bolatynyna senim mol. Koreıa Respýblıkasynyń Prezıdenti Lı Mıon Baktyń sózi de áserli shyqty. “Biz Qazaqstan Prezıdentimen týysqan-baýyr bolyp alǵan sııaqtymyz. Prezıdent Nazarbaevtyń bul jóninde ne oılaıtynyn men bilmeımin, áıteýir ózim solaı oılaımyn”, degen Lı Mıon Bak zaldaǵy Elbasymyzdyń raılana kúlip, bas ızegenin kórgen soń orysshalap “Spasıbo” dedi de sózin ári qaraı jalǵap ketti. Koreıa basshysy koreı men qazaq tilderiniń bir tildik topqa – ýral-altaı tobyna jatatynyn eske salyp, sahna tórinde otyrǵan “Otyrar sazy” orkestri ónerpazdarynyń ulttyq kostıýmderiniń ádemiligin de laıyqty baǵalap ótti. “Qazaqstannyń Koreıadaǵy jyly eki memleket qarym-qatynastarynyń tarıhyndaǵy eń jarqyn oqıǵaǵa jatady. Kelesi jyl Koreıanyń Qazaqstandaǵy jyly bolmaqshy. Bizdiń elderimiz týysqan memleketterge aınalýda”, dedi Lı Mıon Bak.
Konsertten keıin Nursultan Nazarbaev pen Lı Mıon Bak beıresmı keshki qonaqasy kezinde taǵy kezdesip, birqatar máselelerdi talqylady. Maqalanyń basynda aıtqanymyzdaı, eki el basshylary ótken jyldyń mamyr aıynda ǵana kezdesse de, sol sapar barysynda isker toptar ókilderi santúrli máselelerdi talqylasa da, odan bergi bir jyldaı ýaqyttyń ózinde qarastyratyn taqyryptar qordalanyp qalypty. Ońtústik Koreıa – Qazaqstannyń syrtqy ekonomıkalyq basymdyqtar júıesinde kórnekti oryn alatyn memleket. 2009 jyly Qazaqstan men Koreıanyń arasyndaǵy saýda aınalymy 505,6 mıllıon dollardy quraǵan. Kóp pe, az ba? Az da emes sııaqty. Al 2008 jyly osy kórsetkish 754,1 mıllıon dollar bolǵanyn eskerseńiz, oılanatyn jaılar bar. Árıne, bul aradaǵy negizgi sebep daǵdarysqa baılanysty. Syrtqa shyǵarylatyn shıkizattyń azaıýyna baılanysty eksporttyń da, ımporttyń da kemigenin kórip otyrmyz. Bir elge ǵana shyǵarylǵan eksporttyń kólemi osynshaǵa azaıǵanyn oqyrmanǵa ádeıi basyn ashyp aıtýdy artyq kórmedik. Eksporttyq túsimder munsha quldyrap ketkende de elimizde halyqtyń ál-aýqaty syr bermegenin, syr bermegeni bylaı tursyn – jalaqy da, zeınetaqy da, shákirtaqy da daǵdarysqa deıin mólsherlengen deńgeıde ósirilgenin, daǵdarystan keıingi damýdyń negizi qalanyp jatqanyn biz árqaısymyz este ustaýǵa tıispiz. Al alǵashqy toqsannyń qorytyndysy boıynsha elimizdegi ishki jalpy ónimniń ósimi 6,5 paıyz bolǵanyn biz osy jaqqa júretin kúni shyqqan nómirde jazǵanbyz.
Qazaqstan eksportynyń negizgi bóligi shıkizat materıaldary – ýran, ferroqorytpa, qospasyz bolat pen temir prokaty, altyn, mys. Bulardan biz negizinen elektronıka, qural-jabdyq, máshıne jasaý ónimderin alyp jatyrmyz. Qazaqstan Ulttyq banki bergen málimet boıynsha, 1993-2009 jyldar aralyǵynda bizge quıylǵan tikeleı ınvestısııalardyń jalpy kólemi 3,4 mıllıard dollarǵa jetken eken. Qazaqstanda koreı kapıtaly qatysatyn 300-den astam birlesken kásiporyndar jumys isteıdi. Osynyń aldynda ǵana, 23-26 naýryz kúnderi Seýlge Premer-Mınıstrdiń orynbasary – Indýstrııa jáne jańa tehnologııalar mınıstri Áset Isekeshev kelip ketken, Koreıa Respýblıkasynyń Bilim ekonomıkasy mınıstrimen, birqatar kompanııalardyń basshylarymen kelissózder júrgizgen. Koreıa isker elıtasynyń ókilderi ekijaqty kezdesýler kezinde koreı kapıtalyn Qazaqstanda belsendirek ete túsýge múmkindik bar ekendigine kóptegen mysaldar keltirdi. “Iýson metal” kompanııasy men Jambyl oblystyq ákimshiligi arasynda kremnıı kenishin ıgerý jónindegi kelisimge qol qoıylǵaly eki jyldan astam ýaqyt ótken eken. “Iýson metal” Qazaqstanda bir jylda óndiriletin kádýilgi sılıkatty 800 myń tonnadan 1 mıllıon tonnaǵa, metall sılıkatty 80 myń tonnadan 100 myń tonnaǵa jetkizýdi kózdep otyr. Atom energııasynyń beıbit maqsatta paıdalaný salasyndaǵy yntymaqtastyq jónindegi úkimetaralyq kelisimniń de kókjıegi keń. Onyń ústine Elbasymyzdyń jaqynda Vashıngtonda ótken jahandyq sammıtte Qazaqstannyń beıbit atomdy ıgerýi jóninde búkil álemge aıtqany taǵy bar.
Keshe tańerteń Koreıanyń isker elıtasy ókilderimen bıznes-forým uıymdastyryldy. Túske deıin Prezıdent Koreı eliniń eń iri ónerkásip alpaýyttarynyń basshylarymen kezdesti. “Samsýng S T” kompanııasynyń prezıdenti Chı Sang Ha, “POSKO” bolat balqytý kompanııasynyń prezıdenti Chýng Djýn Iаng, “Es-Tı-Eks grýpp” kóp salaly konserniniń prezıdenti Kang Dok Sý, “Pýngsan Korporeıshn” keń aýqymdy maqsattaǵy metall óndirisi jónindegi kompanııa basqarmasynyń tóraǵasy Djın Rıý, “Seýl Semıkondaktor” jaryq dıody kompanııasynyń prezıdenti Lı Chang Hýnmen kezdesti.
Koreıa Respýblıkasynyń Premer-Mınıstri Chon Ýn Chanmen jumys babyndaǵy túski dám kezinde de elder ekonomıkasyna, atap aıtqanda, jańa ınvestısııalyq jobalardy iske asyrýǵa qatysty kóptegen jaılar áńgime etildi.
Keshe tústen keıin Nursultan Nazarbaev Koreıa Prezıdentiniń “Chongvade” rezıdensııasynda el basshysy Lı Mıon Bakpen az adamdyq aıada kezdesti. Kelissózder kezinde ekijaqty qarym-qatynastardyń quqyqtyq negizi Qazaqstan Prezıdenti Nursultan Nazarbaevtyń Koreıa Respýblıkasyna 1995 jylǵy mamyr aıyndaǵy memlekettik sapary barysynda qol qoıylǵan О́zara qarym-qatynastar men yntymaqtastyqtyń negizgi qaǵıdattary týraly deklarasııa bolǵany razylyqpen atap ótildi.
Kelissózder barysynda eki jaqty yntymaqtastyq máseleleriniń keń kólemdi aýqymy talqylanyp, eki el arasyndaǵy strategııalyq áriptestikti bekite túsýge baǵyttalǵan sharalar anyqtaldy.
Qazaqstan men Ońtústik Koreıany erteden kele jatqan dostyq, áriptestik qatynastar baılanystyrady. Joǵary deńgeıdegi qarqyndy únqatysý jalǵasyn tabýda.
Eki eldiń saýda-ekonomıkalyq yntymaqtastyǵynyń damýy jedel qarqyn alyp otyr. Qazirgi kezde Qazaqstanda koreılik kapıtaldyń qatysýymen 300 birlesken kásiporyn jumys isteıdi. Ońtústik Koreıanyń Qazaqstan ekonomıkasyna salǵan tikeleı ınvestısııasynyń jalpy kólemi 3,4 mıllıard dollardy quraıdy.
Eki el arasyndaǵy parlamenttik yntymaqtastyq ta oıdaǵydaı damyp keledi. Qazaqstan Parlamentinde Ońtústik Koreıamen yntymaqtastyq jóninde top qurylsa, Koreıa Respýblıkasynyń Ulttyq Assambleıasynda Qazaqstanmen dostyq qaýymdastyǵy qurylǵan. Sondaı-aq Úkimet, mınıstrlikter men vedomstvolar, iskerlik toptar deńgeıindegi kelisimder oıdaǵydaı júzege asý ústinde. Jaqynda ǵana bul elge memleketimizdiń kóshbasshy partııasy “Nur Otan” Tóraǵasynyń birinshi orynbasary Nurlan Nyǵmatýlın bastaǵan delegasııa kelip qaıtqanynan oqyrman qaýym habardar.
Qazaqstan men Koreıa memleket basshylarynyń qatysýymen birqatar eki jaqty qujattarǵa – Qazaqstan Respýblıkasynyń Úkimeti men Koreıa Úkimeti arasynda Koreıa dıplomatııalyq ókildikteriniń ǵımarattary úshin Astana qalasynda jer telimderin berý jónindegi kelisimge Qazaqstan jaǵynan elimizdiń Memlekettik hatshysy – Syrtqy ister mınıstri Qanat Saýdabaev, Koreıa jaǵynan Syrtqy ister jáne saýda mınıstri Iý Mıon Hvan, Qazaqstan Respýblıkasynyń Indýstrııa jáne jańa tehnologııalar mınıstrligi men Koreıanyń Bilim ekonomıkasy mınıstrligi arasyndaǵy ózara túsinistik pen yntymaqtastyq jaıyndaǵy memorandýmǵa Qazaqstan jaǵynan Premer-Mınıstrdiń orynbasary – Indýstrııa jáne jańa tehnologııalar mınıstri Áset Isekeshev, Koreıa jaǵynan Bilim ekonomıkasy mınıstri Choı Kıan Hva, “Qazatomprom” men “Korea Resources Corporation” jáne “Korea Elektrik Power” arasyndaǵy yntymaqtastyqqa qatysty ózara túsinistik týraly memorandýmǵa Qazaqstan jaǵynan “Qazatomprom” prezıdenti Vladımır Shkolnık, Koreıa jaǵynan “KEPCO” prezıdenti Kım San Sý qol qoıǵannan keıin, elder basshylary jýrnalıster úshin baspasóz máslıhatyn ótkizdi. О́z sóziniń basynda: “Biz bir birimizge kerek áriptestermiz” degen Lı Mıon Bak: “Qazaqstannyń qarymy qaıran qaldyrady, ana jyldary elderińizdiń IJО́-niń jyl saıynǵy 9-10 paıyzdyq ósimine qol jetkizgenderińizdi bilemiz”, dep atap aıtty. Baspasóz máslıhaty kezindegi sózinde Qazaqstan Prezıdenti Nursultan Nazarbaev Koreıa basshysymen bul kezdesýi sońǵy eki jyldyń ishindegi úshinshi kezdesýi ekenin, óz saparynyń basty maqsaty elder arasyndaǵy saýda-ekonomıkalyq yntymaqtastyqty keńeıtip, tereńdete túsý bolyp tabylatynyn atap aıtty. Bıyl Qazaqstan údemeli ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damýdyń memlekettik baǵdarlamasyn júzege asyrýǵa kirisedi, ol josparlardy oryndaý barysynda biz koreılik áriptesterimizben keń kólemdi yntymaqtastyqqa úmit artamyz jáne soǵan daıynbyz, dedi Elbasymyz. Nursultan Nazarbaev qol qoıylǵan iskerlik kelisimderdiń arasynan munaı-gaz jáne munaı-hımııa ónerkásibi, máshıne jasaý, atom energetıkasy men ýran óndirý salalaryndaǵy ózara is-qımyl jónindegi ýaǵdalastyqtardyń asa mańyzdy ekenin eskertip ótti. Prezıdent sózinen Koreıaǵa qazaqstandyq 2 mıllıon tonna astyq eksporttalatynyn, aýyl sharýashylyǵynyń basqa da salalarynda yntymaqtastyq arta túsetinin estip, ishimiz jylyp qaldy. Keıingi jyldarda mol óndirilgen bıdaıdyń bazary qýsyrylyńqyrap turǵanyn bárimiz de bilemiz.
Kelissózder barysynda Qazaqstan men Koreıa Respýblıkasynyń halyqaralyq arenadaǵy ózara is-qımyly máseleleri de keńinen talqylanypty. Biz óńirlik saıasattyń túıindi máselelerin – Koreıa túbegi men Ortalyq Azııadaǵy jaǵdaıdy, ıadrolyq qarýsyzdandyrý men taratpaý problemalaryn, Aýǵanstan taqyrybyn qarastyrdyq, dedi Nursultan Nazarbaev. Aıtqandaı, baspasóz máslıhatynda Ońtústik Koreıa basshysy sózdiń retin paıdalanyp, Soltústik Koreıanyń ıadrolyq problemasy kelissóz jolymen sheshilýge tıis dep sanaıtynyn da ańǵarta ketti. Jalpy, keshegi Vashıngton sammıtinen keıin Nursultan Nazarbaevty búkil álemde qarýsyzdaný úderisiniń asa kórnekti qaıratkeri dep baǵalaý birjola ornyqqanyn qazir anyq kórip otyrmyz. О́ńirlik problemalardy sheshýge úılestirilgen kózqaras eki eldiń múddelerine sáıkes keledi. Munyń ózi Qazaqstannyń EQYU-daǵy tóraǵalyǵyn, Qazaqstan men Koreıanyń AО́SShK jáne basqa da halyqaralyq uıymdar aıasynda tyǵyz yntymaqtastyǵyn eskere kelgende óte mańyzdy. El basshylarynyń jahandyq qarjylyq-ekonomıkalyq daǵdarystyń saldarlaryn eńserý jáne daǵdarystan keıingi damýdyń negizin qalaý jónindegi kózqarastary da bir arnada toǵysqany baspasóz máslıhatynda anyq baıqalyp turdy.
Eń mańyzdysy – Qazaqstan Prezıdenti ekijaqty kelissózder bizdiń memleketterimizdiń qarym-qatynastaryn jańa deńgeıge – strategııalyq áriptestik deńgeıine shyǵaryp bergenin qadap aıtty. Tańǵy shyq elindegi eki kúndik sapardyń basty qorytyndysy da mine, osy.
Saýytbek ABDRAHMANOV “Egemen Qazaqstan” – Seýlden.
