Ulytaýǵa bardyń ba, ular etin jediń be?

Shaqyrǵan shyń basynan

ular ma eken,

Ustasam balapanyn,

jylar ma eken?

Halyq óleńi

Tań qylań bere uıasynan jem izdep shyǵady, ushqyrlyǵyna kóz ilespeıtini sonshalyq, bir serpilgende myna jaldan ana jalǵa ótedi. Bozamyq tańda shańqyldaǵan daýysyn estiseńiz, úıirin adastyrmaı bastap bara jatqan ular dep oılańyz. Osy syrǵanap ushqan beti tereń ańǵar, quz jartastaǵy uıasyna baryp birden qonbaıdy, qonaǵynan tómendeý qonyp, uıasyna deıin jaıaýlap barady. Bul suńǵyla ulardyń basqa jyrtqysh qustardan iz jasyrǵany. Ondaı jerdi qazaqtar «Ularqonaq» dep ataýshy edi. Al qorym-qorymnyń arasy, baýqaraǵandy tatyrań jerge uıa salyp, balapan basady.

Keshki as ústinde atam et úgip otyryp áńgime bastaıtyn: «Taýtekelerdiń tebinin qýalap jaıylatyn ularlar búgin shyqylyqtap mal otaryna qaraı eńkeıe jaıylypty. Kóp uzamaı kún raıy buzylady. Maldy qulasynǵa jolatpaı, tepseńge qaraı túsirińder!» dep otyratyn. Sol túngi áńgime tek ular jaıly órbýshi edi. «Kóbik qarda kózi kórmeı qalady eken, baspalap taıaqtastam jerge deıin bardym, tamyljyǵan daýsyn-aı, shirkin, sybyzǵy tartyp otyrǵandaı!» dep súıinedi aǵam. «Qysqy shilde jańa týdy, aq qar, kók muzǵa baýyryn tósep ulardyń aq maı bolyp semiretin der shaǵy endi bastaldy» deıdi qaıta sóz alǵan atamnyń kózi ushqyndanyp. «Jumyrynan shyqqan tasty qaınatyp ishse, qyryq túrli keselge em deıdi ǵoı» dep apam bir shetten áńgimege aralasady. «Ne keremet ekenin, tas terip jeıdi, asqazany tas qorytady, pyshaqtyń ushy batpaıtyn jemsaýynan usaq-usaq qıyrshyq tas shyqqanyn talaı kórdik qoı» dep atam ári qaraı hıkaıasyn jalǵaı beretin...

«Ulytaýǵa bardyń ba, ular etin je­diń be?» degen sózdi dúıim qazaq biledi. Ular­dyń eti kebir keledi, jurtymyz ony kóbinde emdik qasıeti úshin qoldanǵan. Bala kúnimizde atamyzdyń aýzynan tús­peıtin osy Ulytaý bizge Táńirtaý sekildi shyńdary kók tilgen, tipti odan da bıik taý bolyp elesteıtin. Kúnder óte kele Ulytaýǵa da aıaǵymyz tıdi, toqsan taraýly tarıhyna qanyǵa bastadyq. Qazaqtyń el bolyp irgesi bekip, basy birikken, 36 handy aq kıizge kóterip han saılaǵan quıqaly qonysy, qutty mekeni eken... Ulytaýdyń eń bıik jeri – 1134 metr, al ortasha bıiktigi 400-600 metr ǵana. Ular basyn qysy-jazy aq qar, kók muz qursap jatatyn asqar taýlarda mekendeıdi, al Ulytaýda ular joq, jaratylys zańy­na súıenseńiz, bolýy múmkin de emes. En­deshe, ular jaıly sóz bola qalsa aldymen tilge orala ketetin «Ulytaýǵa bardyń ba, ular etin jediń be?» degen támsildiń shyǵý tórkini qalaı?! Boıyna qandaı jumbaq syrdy, eski tarıhty búgip jatyr?!

Osy saýaldyń jaýabyn biz Shyǵys Túrkistan qazaqtarynyń folklorynda saqtalǵan «Esengeldi» batyr jyrynan taptyq. Shamamen, XVIII ǵasyrdyń orta tusynan aýǵan, jońǵarmen sheshýshi qan maıdan, qandy joryq ashylar tus. Abylaı han aq týyn Ulytaýǵa tigip, úsh júzdiń balasyn han keńesine shaqyrady. Keńes aldynda semseriniń júzine janyn túıgen úsh júzdiń oǵlandaryn eldikke shaqyryp, erlik pen birliktiń belgisi dep kók tasqa qashap tańbalaryn salǵyzǵan. Sondaǵy Ábilmámbettiń sózi eken deıdi jyr:

Jáne de Ulytaýdyń ularyn at,

Etin jep, sol ulardyń qylamyz ant.

«Jep pe ediń Ulytaýdan ular etin?»

Degendeı keıingige bolady salt.

Eki shartty oryndap keńes basta,

Úsh júzdiń basshylary, dep aıtty qart. [Babalar sózi: Júz tomdyq. T.29]

 Uly joryqtyń aldynda anttasý kóshpeli jurttyń álimsaqtan jalǵasqan josyny. Anttan attaý ólimnen aýyr, sert bergen jaýyngerdiń jany pıda, ol esh taısalmaı jalańash baryp jaýǵa tıe alady. Ant berýdiń ártúrli jol-joralǵylary bar. Boz bıeniń qanyna qol matyryp anttasyp, asyqty jiliktiń eki basyn teń mujyp, tós qaǵysyp anda bolǵan. «Erte dáýirde erler ant berisip, «anda bolý» rásimin jasaǵanda bas barmaqtarynan qan shyǵaryp, ony ydysqa quıyp, ózara bólisip ishken nemese eki batyr barmaǵynyń ushyn tilip, qan shyǵarǵan soń, biriniń saýsaǵynan biri sorǵan» dep jazady Aqedil Toıshanuly «Ant» atty maqalasynda. «Qandy saýsaq sorysyp, qandas baýyr bolysyp» anttasqannan keıin kimde-kim ony qııanat jolynda buzsa zaýalyn tartady dep sengen. Qazaq uǵymynda qasıetti qus bolyp sanalatyn ulardyń etin jep, qanyna qol matyryp, el taǵdyry synalar uly joryqtyń aldynda ant berý – kıeli sózge, qudaıy iske bátýá baılasý.

«Ant» sózi de osy «o dúnıe, ata-baba, óliler álemi» degen mıftik keltirimmen sabaqtas bolyp shyǵady. Sirá, «ant etkende» batyr, jaýynger eń aldymen ólgen ata-baba rýhy, úreıi atynan ne soǵan arnap sóz bergen, aıtqan sózin belgili bir «kıeli sıpatty» dep eseptelgen suıyq (sý, qan, qymyz ne sút, sharap?) ishýmen bekitken» degen pikir aıtady ǵalym Serikbol Qondybaı. Qaımana qalyń jurt qana emes ata-baba arýaǵy aldynda da qasam ishtiń. Rýhtardyń medet berip, quzyry túsýin, aldaǵy aq jolyńdy ashyq qylyp, shapaǵatyn tógýin suradyń. Endi jaýyngerdiń boıyndaǵy shybyn jan kıeli nurǵa shomdy. Sert bergen istiń muraty jolynda basyn sum ajal jalmasa da ol asqaq ólim bolmaq. Ǵalym Serikbol Qondybaı ant berýdiń shyǵý tórkinin aıta kelip, tamyrynyń tym baǵzyda ekenin, bizdiń zamanymyzǵa deıingi 50-jyldardaǵy hýnnýlar men qytaı arasyndaǵy anttasý rásiminen derek keltiredi. «Táńirqut, onyń ýázirleri jáne qytaı elshi-áskerbasylary Hýan­ný taýyna kóterilip, No ózeniniń shy­ǵys jaǵalaýyna baryp, aqboz atty qur­ban­dyqqa shalady. Táńirqut «joryq qyly­shyn» (hýnnýlar joryq qylyshyn eń qasıetti qylysh dep eseptegen) alyp, onyń ushyn sharapqa maldy. Bul – bir kezde Laýshan táńirqut óltirgen Jyý-jy patshanyń bas súıeginen istelgen tostaǵanǵa quıylǵan «ant sharaby» bolatyn, jınalǵandar kezekpen osy ant sharabyn ishti». Antty kim buzsa, Kóktiń qaharyna ushyrap, urpaqtaryn sol anttyń kıesi atsyn dep sóz baılasady. Tarıhshy Gerodot ta skıfterdiń ant berý rásimi týraly, kıeli dep eseptegen sýsynǵa qarýlaryn matyryp, sońyra uzaq duǵa oqylǵasyn ony iship anttasatynyn jazyp ketkeni málim.

Úsh júzdiń balasy Ulytaýda bas qosyp, ant qabyldaýy tegin emes. Kóshpeli jurt ant etý joralǵysyn ózderi kıeli sanap tabynǵan taýdyń basy, ózenniń boıyna kelip ótkizgen. Árqashan da tabıǵatty jansyz zat retinde qabyldamaǵan. Asqaq taý, alyp ózenderdiń de jany bar ekeni, osy jasaǵan bata, toqtaǵan sheshimge kýá bolaryna sengen. Bul nanymnyń tamyry tym erteden bastaý alǵan. Ǵalym Edige Tursynovtyń neolıt taıpalary, onyń ishinde sahalardyń «meken ıesine jeli arnap syılaý» yrymy týraly keltirgen málimeti dálel. «Yrymnyń maqsaty – qudaılardan, tabıǵat ıelerinen, jyndardan mal tóliniń ósýin, qymyzdyń mol bolýyn ótiný. Ol úshin qýlyq-baıtaldyń sútinen qymyz daıyndap, ony maımen aralas­tyryp, ońasha ósken qaıyńnyń janyna alyp kelip, aq jylqynyń qylyna oraǵan bir shelek qymyzdy aldyna: «Jer-sýymyzdyń ıesine jeli arnap syılaý úshin keldik», dep qoıatyn». Jer-sýǵa arnap qymyz shashý yrymy tabıǵatty jandy qubylys dep tanýdan, ıesi rıza bolsa jelep-jebep júredi dep senýden týyndap otyr. Osy yrymnyń jurnaǵy qazaq dalasynda áli kúnge deıin saqtalǵan. Mysalǵa, alys saparǵa attanar jolaýshynyń atynyń jalyna aq búrkip jatady. Kóktemde alǵash kún kúrkiregende ojaýyn taqyldatyp, úıdiń irgesine, esikke, bosaǵaǵa, mańdaıshaǵa aq jaǵyp, tileý tileıdi.

Búgingi tańdaǵy jetilgen ǵylym, kıbernetıka ǵalymdary bul yrymdardyń jalań totemdik nanym ǵana emes ekenin, tabıǵattyń «jany» bolatynyn bilip aıran-asyr bolyp otyr. Jazýshy Talasbek Ásemqulovtyń «Ańyz jaıyndaǵy ańyz» atty maqalasynda osy tylsym quby­lystyń syry jaıly aıtylady. «Qum, bul dúnıede ne oqıǵa boldy, sonyń barlyǵyn kvanttyq deńgeıde (kvantovaıa pamıat) «esine» saqtaıdy. Shól dala, belgili bir jaǵdaıda, ásirese qatty ystyq bolǵanda, osy kvanttyq sýretterdi syrtqa shyǵarady. Búgingi ǵylym úshin jumbaq qubylysty osyndaı ǵana túsindirýge bolatyn sııaqty. Bir kompıýtershi: kompıý­terdegi chıptyń boıyndaǵy osy kóne zamannan kele jatqan málimet kenetten «iske qosylyp», búgingi programmamen qaqtyǵysyp qalady, sol kezde kompıýter kópke deıin isten shyǵyp «qalqyp» qalady, kópke deıin qosylmaı qoıady dep aıtyp edi». Mine, ilkiden beri saıyn dalany en jaılaǵan kóshpeli jurttyń jumbaǵy endi sheshilip kele jatqan­daı. Ata-babańnyń muǵjızaǵa aınalǵan tanymyna kóziń jetken saıyn ýaqyt kerýeni keri kóship bara jatqandaı sezimge bóle­nesiń.

Abylaı han aq týyn kıeli Ulytaýǵa tigip, úsh júzdiń balasyna saýyn aıtyp, keńeske jınaýynyń rýhanı máni osynda. Ulytaýdaı qasıetti mekende aıtyl­ǵan sert Táńiriniń qulaǵyna shalynyp, ata-baba arýaǵynyń quzyryna túsedi. Tarıhtyń tozańyna aınalyp ketpeý úshin erjúrek Alash balasy andaǵaılap atqa qondy. Hannyń keńesinde kúlli qazaq dalasynan jınalǵan ár rýdyń kósemde­ri bátýá qylǵan sheshimdi buzbaı, boıynan jany ushqansha kúreýsýge ulardyń qanyna qolyn malyp, Ulytaýǵa qarap ant etti. Qanǵa qol matyrǵan ár rý bas­shy­­larynyń qoly sońynan ergen qa­lyń eliniń qoly. Han ordasyndaǵy el taǵ­dyry talqyǵa túsken uly qurma qazaq tarıhyna burylys ákeldi. Alqaly top­tyń keńesin qazaq dalasynyń shartaraby­na jaýshylar taratyp bara jatty. Qazaqty jeńiske bastaǵan osy kúnnen keıin mereıi ósken el aýzynda «Ulytaýǵa bardyń ba, ular etin jediń be?» degen támsil qal­dy. Ágárákı, kimde-kim óz jurtyna opasyz­dyq jasap, jasanyp kelgen jaýǵa berilse «Sen de Ulytaýǵa baryp ediń ǵoı, ular etin jep ediń ǵoı, bergen antyń qaıda?» dep betine túkiretin bolǵan. Búgingi tańda qazaqtyń baǵy asyp, juldyzy janyp jatsa, sol bahadúr babalarymyzdyń antyna adaldyǵy shyǵar...

Ǵaıyptyń qudiretimen saǵymǵa bók­ken Ulytaýdan sary dalanyń tósin dúbir­letip ótken ata-baba elesi at oına­typ shyqsa!... Ulytaý bárine kýá. Ol tósi­ne túsken ár at tuıaǵyna deıin jadyn­da saqtaıdy. Ulytaý aıtpasa da kóz al­dym munarlanyp joryq ústindegi túmen-túmen qol keledi. Sarbazdar naı­za­la­rynyń ushyn aıqastyryp tikken qo­synda ulardyń súıegin otqa jaǵyp, kúlin jaraqatyna seýip otyrady nemese qaýyrsynyn kúıdirip qylysh kesken jaranyń qanyn toqtatý úshin basyp jatady. Endi biri qapshyqtan untaqtalǵan et alyp shyǵady. Árıne, ol – ulardyń keptirgen eti, jaraqattarǵa sebedi, ýdaı ashy, biraq tyrtyq qaldyrmaı jazady. Ulytaýda etin jep, qanyna qol matyrǵan ulardyń súıegi de, qaýyrsyny da joryq jolynda taptyrmas em.

«Ular – keshegi júgen-quryq tımegen arda qazaqtyń bizdi tastap aspan jaqqa kóship ketken rýhy emes pe eken?» deıtin sózi bar edi Esenǵalı Raýshanovtyń. Osy jerde ulardyń jáne bir qasıeti oıǵa oralady. Búrkit, qarshyǵa, lashyn sekildi ózinen áldi qustar qýǵanda qana­tyn qomdap qashady, eger de jemine aına­lyp bara jatsa, ózin tasqa soǵyp ólti­rip jiberedi. Basqanyń jemtigine aınal­ǵannan aq ólimdi artyq kórgeni. Osy­dan keıin qalaısha ulardy qazaqtyń as­pan­ǵa kóship ketken rýhy emes pe eken demeısiń?!

Ǵylymnur KÁDIRBAI,

Turan-Astana ýnıversıtetiniń magıstranty