Jańa jobanyń ereksheligi qandaı?
Batys Qazaqstan oblysynyń ákimi Ǵalı Esqalıev óziniń áleýmettik jelidegi paraǵynda óńirde «Meniń aýlam – meniń baǵym» atty jańa joba qolǵa alynatynyn habarlady. Onyń mánisi endi «Eńbek» baǵdarlamasy aıasynda qaıtarymsyz grant esebinen turǵyndarǵa jemis-jıdek kóshetteri berilmek.
«Memleket jyl saıyn «Eńbek» baǵdarlamasy boıynsha 100-580 myń teńge aralyǵynda qaıtarymsyz granttar bólip keledi. Bıyl Batys Qazaqstan oblysy turǵyndaryna 800 mln teńgege jýyq qarjy berý josparlanǵan. Osy kezge deıin bizdiń turǵyndar bul granttardy kóp jaǵdaıda qus ósirý úshin, tigin mashınalaryn, kondıterlik jabdyqtardy, shashtaraz quraldaryn, t.b. satyp alýǵa alady. Biraq, ókinishke qaraı, ótken jyldary grant alǵandardyń ishinde tek 15-20%-y ǵana óz kásibin júrgizip, turaqty tabys kózin taba alǵan», deıdi Ǵ.Esqalıev.
Oblys ákimdiginiń bastamasymen bıyldan bastap baǵdarlamaǵa grant esebinen jemis-jıdek butalary men aǵashtardyń kóshetterin berý usynysy engizilgen. Bul bastama qaıdan týyndady?
О́ńir basshysynyń aıtýynsha, búgingi tańda jemis-jıdek pen onyń óńdelgen ónimderine suranys artqan. Sondaı-aq óńirde esh kásibi joq, eńbek jasynda bolsa da jumyssyz otyrǵan otbasylar kóp. Osyndaı otbasylarǵa qaıtarymsyz grant esebinen jemis-jıdek kóshetteri berilse, tájirıbeli tálimger jemis aǵashtaryn kútip-baptaý, onyń jemisin ekologııalyq taza óńdeý jóninde ǵylymı keńesin kórsetpek. Sóıtip tabysy az otbasylar óz úıiniń janynan ónim ósirip, tabys tabady. Eń bastysy, bul baqtyń ónimine memlekettik tapsyrys berilip, turǵyndardan satyp alý máselesi jolǵa qoıylmaq. Iаǵnı aýyl turǵyny jemis aǵashyn baptap ósirip, ónimin jınap, tosabyn jasap, naryq baǵasymen memleketke ótkizedi.
«Bizdiń jerlesterimiz osy kásipti úırenip, súıikti tirligine aınaldyra alady. Halyqtan osy bıznesti dóńgeletip áketýge múmkindik beretin sheshimderdi jáne osy jobany odan ári damytýǵa arnalǵan ıdeıalardy kútemiz. Mysaly, mektep aımaǵynda ujymdyq baq uıymdastyrý úshin normatıvtik-quqyqtyq aktilerge ózgerister engizý, mektep pen baqshany jalǵa alýshylar arasyndaǵy múddeler tepe-teńdigin saqtaý sekildi qujattar qajet bolýy múmkin. Bul jobany keńirek dáripteý úshin túrli vebınarlar ótkizip, BAQ betinde keńirek nasıhattaý qajet. Osy kezden bastap ár úıdi aralap, kimniń baý-baqsha ósirgisi keletindigin anyqtap, qandaı kómek keregin anyqtaıtyn volonterler jumysyn uıymdastyrý kerek», deıdi Ǵ.Esqalıev.
Saraptama ne deıdi?
Osy ıdeıany usynar aldynda oblys ákimdigi óńirde qalyptasqan ahýaldy ábden zerttep, túrli saraptama júrgizgen eken. Solardyń keıbirine kóz júgirteıik.
Ádette az qamtylǵan otbasylardyń áleýmettik kórsetkishi – ataýly áleýmettik kómek alýymen, jan basyna shaqqandaǵy tabys mólsherimen, aýlasyndaǵy malymen, aınalysatyn kásibimen ólshenedi. Tipti el ishinde «ataýly áleýmettik kómek alý úshin mal ustamaıtyndar bar» degen túsinik te basym. Alaıda ár aýyldaǵy turmysy tómen otbasylardyń tizimin alyp, olardyń turmystyq-materıaldyq ahýalyna taldaý jasaǵan kezde qyzyq kartına paıda bolǵan.
Sonymen...
Batys Qazaqstan oblysyndaǵy 424 eldi mekenniń jartysynan kóbinde, ıaǵnı 237 aýylda ataýly áleýmettik kómek alatyn birde-bir adam joq eken. Aýylda turatyn 222 919 adamnyń 1 421-i ǵana AÁK alady, bul jalpy aýyl halqynyń 0,64 paıyzy ǵana.
Biraq AÁK almaıtyn halyqtyń jaǵdaıy jaqsy, turmysy joǵary deýge kelmeıdi. Saraptama kórsetkendeı, aýyldarda eńbekke qabiletti 12 414 adam jumyssyz. Syrym aýdanynyń Alǵabas, Buldyrty, Qaztalov aýdanynyń Ájibaı, Terektiniń Shaǵataı sekildi iri eldi mekenderinde jumyssyzdyq kórsetkishi joǵary. Máselen, Syrym aýdany boıynsha Alǵabas aýylynda – 418, Buldyrtyda – 236, Jympıtyda – 218 adam, Qaztalov aýdanynyń Ájibaı aýylynda – 518, Qaraózende – 130, Qaztalovta – 542, Bostandyqta – 103, Jalpaqtalda – 250 adam, Terekti aýdanynyń Shaǵataı aýylynda – 237, Barbastaýda – 108, Ańqatyda – 105, Podstepnoıda – 802, Fedorovkada – 207, Aqjaıyqta – 106 adam, Bókeı ordanyń Bısen aýylynda – 173, Báıterek aýdanynyń Sulýkól aýylynda 115 adam sendelip bos júrgen kórinedi. Ásirese aýdan ortalyqtarynda kásipsiz júrgen kisi kóp. Jańaqala aýdanynyń ortalyǵynda – 438, Qaratóbede – 117, Jánibekte – 341, Tasqalada – 191, Shyńǵyrlaýda 190 adam jumyssyz.
Saraptamada aýyl turǵyndarynyń aýlasyndaǵy mal basy da esepke alynǵan. Bul málimetterge kóz salsańyz, tipti shoshısyz. Aqjaıyq aýdanynda 775 otbasynyń qorasynda «tyshqaq laǵy» da joq eken. Bul degenińiz 2 764 adam et pen sútke muqtaj degen sóz. Qaratóbe aýdanynda 517 otbasy mal ustamaıdy. Syrym aýdany boıynsha 874 shańyraqtyń qorasy bos. Osylaısha ár aýyl, ár otbasynyń turmystyq ahýalyna taldaý jasalǵan.
– Aýyldaǵy naqty kórinisti bilý úshin biz osyndaı zertteý jumysyn júrgizdik. Bizdiń oıymyzsha, babyn taýyp ósirgen baq ıesine jyl saıyn turaqty kiris ákeledi jáne keleshekte 3-8 mln teńge kólemindegi jeńildikpen shaǵyn nesıe alýǵa múmkindik beredi, – deıdi oblys ákiminiń orynbasary Amanjol Alpysbaev.
Dıqandyq pen baý-baqshamen aınalysý úshin eń kerek nárseniń biri – sý. Batys Qazaqstan oblysy sońǵy jyldary sý tapshylyǵynan kóp qıyndyq kórip keledi.
– Biz ony da eskerdik. Bizde jerasty sýy joq emes, bar, tek ashy. Qazir osy sýdyń synamalaryn alyp, Aqtóbedegi arnaıy ǵylymı mekemege jiberdik. Keıbir qospalar arqyly bul sýdy tushytýǵa, baq sýarýǵa jaramdy etýge bolady, – deıdi Amanjol Álıhanuly.
Mamannyń pikiri
Kishkentaıynan ketpen ustap, dıqanshylyq etken ońtústik qazaǵyndaı emes, batysqazaqstandyqtar baqtashylyqqa beıim deımiz. Alaıda mundaı qasań qaǵıda durys emes eken.
Arhıv qujattary 1920-1930 jyldary oblystyń barlyq aýdany eginshilikpen aınalysqanyn aıǵaqtaıdy. Al osydan 200 jyldaı buryn ordasyn qum basyp qalmas úshin Naryn qumyna qaraǵaı ektirgen Jáńgir hannyń toǵaıy búginge deıin jaıqalyp tur. Iаǵnı júıeli, ǵylymı negizde jasalǵan jumys mindetti túrde jemis beredi. «Meniń aýlam – meniń baǵym» jobasyn usynýshylar da bul isti kásibı mamannyń baqylaýymen, qadaǵalaýymen júrgizbek.
Ol mamannyń biri – Qaırat Kárimov. Oral qalasynyń irgesinde S.Isaev atyndaǵy halyqaralyq eksperımentaldyq kolleksııalyq tálimbaqty óz qarjysyna qurǵan baǵban týraly kóp aıtýǵa bolady. Burynǵy 5 gektarlyq alma baǵyn alyp, 2012 jyldan beri baq ósirýmen shuǵyldanyp júrgen Qaırat óz isine jan-tánimen berilgen. Qazir ol áıgili ǵalym-seleksıoner Mıchýrınniń tikeleı shákirti – Sergeı Ivanovıch Isaevtyń isin jalǵastyryp, almanyń 200, júzimniń 175 túrin ósirip otyr. Qaırat baptaǵan eksperımentaldy baqtyń jumysyna búginde dúnıe júziniń, TMD aýmaǵynyń baǵban-ǵalymdary kóz tigip otyr. О́ıtkeni bul baqtaǵydaı tolyq kolleksııa Reseıdiń ózinde joq. Eń keremeti, Qaırat baptaǵan jemis aǵashtary Qazaqstannyń qatań kontınentaldy klımatyna beıimdelgen, aýdandastyrylǵan tuqym sanalady. Qaırat «Meniń aýlam – meniń baǵym» jobasyna qatysýshylarǵa jemis-jıdek butalary men aǵashtarynyń kóshetterin satyp, ony ósirýge ǵylymı qoldaý kórsetýge kelisip otyr. Mundaı tájirıbeli baǵbannyń keńesi baqty baptaý barysynda qatelik jibermeýge jáne kóp ónim alýǵa kómekteseri anyq.
– Jyl ótken saıyn tabıǵaty tozyp, jeri shóleıttenip bara jatqan Qazaqstan jaǵdaıynda jerimizdi kógaldandyrýǵa, aǵash egýge, orman-toǵaı ósirýge erekshe kóńil bólmese bolmaıdy. Jasyl jelek kóbeıse, kóp másele ózinen ózi sheshiledi – jerasty sýlary qaıta oralady, jerdiń qunarly qabaty paıda bolady, qum basý toqtaıdy, aýa raıy ózgeredi. Halqymyz osyny túsinýi tıis, ekologııalyq mádenıet kóterilýi kerek, – deıdi Qaırat Boranbaıuly.
Batys Qazaqstan oblysy
P.S. Qazaqstanda 2005 jyldan beri qolǵa alynǵan «Jasyl el» baǵdarlamasynyń da maqsaty elimizde orman alqabyn ulǵaıtý, jasyl jelekti kóbeıtý ekeni anyq. Biraq qaǵaz júzinde keremet bolǵanymen, kez kelgen jańa bastamany júzege asyrýǵa kóp qajyr-qaırat, eńbek kerek. Baıqaǵanymyz, jańa jobany usynýshylar sanǵa emes, sapaǵa, naqty nətıjege umtylǵysy keledi. Jańa jobaǵa əsirese mektep ujymdary erekshe qyzyǵyp otyr. О́ıtkeni mektep janyndaǵy qosalqy sharýashylyq təjirıbesi kópshilikke burynnan tanys. Degenmen, «Eńbek» baǵdarlamasynda aıtylǵandaı, aýyldaǵy tabysy tómen otbasylar «Meniń aýlam – meniń baǵym» jobasyn qolǵa alyp, tabys taba bastasa, óńirde jańa trend qalyptassa, halyq ta, tabıǵat ta utar edi. Joba avtorlarynyń alystan kózdegeni de osy bolsa kerek.
