AQYL, QAIRAT, JÚREKTI BIRDEI USTA...

Bala kezimizde ata-anamyz ózgelerge renish bildirgende “Taspen urǵandy aspen ur” dep otyratyn. Sonda biz ekiudaı oı jeteginde qalatyn­byz. Nege taspen urǵanǵa as berýi­miz kerek? Onyń laq­tyr­ǵan tasyn ózine nege qaıta atqylamasqa degen oı bala­lyq sezimdi mazalaıtyn. Ber­tin, bilim alyp eseıe kele, jo­ǵarydaǵy uǵymnyń tereń de kúrdeli maǵynasy bar, qoǵam damýynda onyń alatyn pálsapalyq orny erekshe ekenin túsine bastadyq. Adamı qatynastarda baı­sal­dy­lyq, shydamdylyq, sy­paıy­lyq, sabyrlylyq, keshi­rimdilik, qanaǵatshyldyq, kishi­peıildilik, meıirimdilik sezimderi azdy-kóp­ti kemshin bolady. Osy qa­sıet­ter týra­synda ult ulyl­ary qaldyrǵan asyl sózder ushan-teńiz. Kóńil aýdaryp kórelik. Zamanynda jan kúızelisin mol kórgen uly Abaı: “Dosyńa dostyq – qaryz is, dushpanyńa ádil bol. Asyǵys túbi – ókinish, oılanyp almaq – sabyr bol”, – depti. Taǵy birde abyz aqyn birlikti, kishipeıildikti, tatý­lyq­ty, ádiletti ańsap: “Kemdi kún qyzyq dáýren tatý ótkiz, jetpese birińdikin biriń jetkiz! Kúnshildiksiz tatý bol shyn kóńil­men, qııanatshyl bolmaq­ty esten ketkiz!” – deıdi. Al on besinshi ǵasyrda ǵumyr keshken Shalkıiz jyraý: “Sóılegende sózi aýzyna syı­ma­ǵan, erikkende qyzyl tilin tyıma­ǵan. Ǵaqbytly sol ja­man, o-daǵy bir pálege joly­ǵar!”, – dese, Buqar jyraý­dyń: “Aby­laı hannyń qasyn­da, Buqare­keń jyr­laıdy. Jyr­laǵanda ne deıdi, soǵyspa dep jyrlaıdy. О́le­tuǵyn taı úshin, qalatuǵyn saı úshin, qylmańdar janjal-eregis. Bul qylyqty qoımasań, Qudaı­dyń bergenine toımasań, kórer­siń sonan teperish. Baılar uǵly shoralar, bas qosypty desinde, mań-mań basyp júri­­ńiz, baısal­dy úıge túsińiz. Aı­na­la almaı at ólsin, aıyra al­m­aı jat ólsin, jat boıynan tú­ńil­sin, bárińiz bir anadan týǵan­daı boly­ńyz”, – degen ósıet óleńi­ne ómir maǵy­n­a­sy túgel sıyp ket­kendeı ǵoı. “Bir ana­dan týǵan­daı bolyńyz”, – deýi birińe biriń baýyrsyń degeni. Osy qu­dy­retti sóz dál osy kún­ge aıtyl­ǵandaı. Shal aqyn ashý men aqyl jigin, oılanbaı aıtylǵan sóz­diń kesir-zııanyn anyqtap ber­gen: “Ashý – dushpan bolǵanda, nápsi – jaýyń, aqyl turǵan aldyńda asqar taýyń. Júrekke ashý kelip tolǵan shaqta, deneń­­niń bile almassyń aýrý-saýyn. Oılasań myń bir pále tilden tý­­ǵan, she­shen­der top ishinde til­di býǵan. Bir adam qate­likpen sóz sóılese, jaby­lyp myń bir pále sony qýǵan. Jigitter, jaý almaıdy aqyl­dassań, bilgishke kóp biletin jaqyndassań. Qarap júrgen kisige adam tımes, sabyr qyp óz boıyńdy myqty ustasań”. Qazaq eliniń birligin saq­taýdy kóksep ótken kemeńger Asan qaıǵy bylaı degen eken: “Erdiń quny bolsa da, aldyńa kelip qalǵan soń, qol qýsyryp barǵan soń, asa kesh te qoıa ber, burynǵyny qýys pa. Aqyń bolsa bireýde, aıybyn tap ta ala ber, eregisip uryspa, seniki jón bolsa da, atyń shyqpas durysqa. Ashý – dushpan, artynan, túsip ketseń qaı­tesiń, túbi tereń qýysqa!”. Arǵy Asan qaıǵy osylaı dese, bergi Turmaǵambet aqyn da jurt­ty kerisý, tiresýden aýlaq júrý­ge, sabyrlylyq, keńshilik pen qanaǵatshyldyqqa shaqyryp: “Keı dosta kelisýden, kerisý kóp; ósek pen ótirikke erisý kóp; kózge dos, syrtyńnan qas, ishten araz; syltaý qyp sál nárseden jerisý kóp; eseptep birin onǵa, onyn júzge; tir­nektep daý-janjal­dy terisý kóp; aınalyp bas jaǵy – ókpe, art jaǵy – órtke! Sabyr – kún túsirmeıtin saıa, asyǵys – aýnatyp ketetin maıa. “Shúkir­lik” qyp shydaǵan, keń­shi­likti kóp kórer. “Bolmady” – dep – oıdaǵym, – asyǵyp aqy­maq ókpeler”, – dep túıindeıdi. Jalpy “keshirimdilik” uǵy­my danalar aýzynan jıi shyq­qan. Shamasy, mádenıetti, izgi­likti azamat aldymen osy qa­sıet­ke ıelik jasaýy qajet-aý. Bul minez sabyrly, salmaqty , tózimdi bolýǵa shaqyrady. Máse­len, bastalyp kele jatqan janjaldy bir jaǵy sabyr­lylyq tanytyp, keshirimdilik baıqatyp, sheginip jatsa, onda ekinshi jaq, sóz joq, qarsylyq kórmegen soń ózin qarýynan aıyrylǵan baq­sydaı sezinip, jaǵymsyz raıdan qaıtýǵa májbúr bolady. Údep keteıin dep turǵan shý ózinen ózi basylady. Osydan eki jaq ta birdeı jeńiske ıe. “Qorǵaný­shy” ­azamat bıik pa­­­­ra­sattyly­ǵy arqasynda óz basyn qajetsiz mehnattan saq­taıdy. “Sha­býyl­daýshy” da paıdasyz qalmaıdy, se­bebi qar­syla­syp teketires­kende kim de bolsa uty­lys­ta qalatyny anyq. Tarıh qoı­naýyna ketken odaq qara­ma­ǵyn­da Qazaq eli jetpis jyl­­daı ómir súr­di. Osy ke­zeńde ǵasyr­lar boıy órken­degen ulttyq úrdis pen ádet-ǵuryp qaǵajý kórdi. Kóp bala­ly qazaq otbasylary azaıa basta­dy. Zamana talabyna saı urpaqty tárbıeleý baǵyttary da ózgeriske ushyrady. Ol urpaq­tyń qaı tilde oqyp, qandaı tárbıe alǵany ózimizge málim. “Urpaǵym kóbeısin, órkende­sin”, degen babalar tileýi jaılap shettetildi. Otbasynda ózimshil­dik sezim óristedi. Onyń cońy bala men ata-ana arasynda buryn-sońdy bolmaǵan qaıyr­syz­dyqtarǵa ákep soqty. Osy­nyń barlyǵy da qazaqtyń ónegesine, ádet-ǵurpyna qarama- qaıshy edi. Amal ne, bul áleý­mettik syrqatqa qazaqtyń birazy shaldyqty da. Atalǵan kezeńde dúnıege kelgen urpaq babalar úlgisinen beıhabarlaý ósti. О́ıtkeni, sol úlgini kúndelikti eske salyp, aıtyp otyratyn ákeler qaýy­mynyń ózi de ata úrdisinen ke­zin­de jaryp aýyzdana almaǵan edi. Búgin osy urpaq rýhanı qıynshylyq ústinde. Sebebi, jetpis jyl ishindegi tálim-tárbıe ornyn babalar ónegesi áli tolyq basyp, túpkilikti or­ny­ǵa alǵan joq. Al oǵan baýyr­larymyz kináli me? Sol úshin olardy aıyptaýǵa bola ma? Joq, aıyptaýǵa múldem bol­maıdy. О́ıtkeni, ulttyq úlgini kórmegen, bilmegen adam­dy qalaı kinálaı­syń. Biraq qazaq­tyń asyl qaǵıda­laryn úı­rený­ge, uǵynýǵa kele­li bet­burys jasaýdy talap etý oryndy. Umtylǵan aǵa­ıyn­ǵa jaǵdaı jasap, kómektesý barly­­ǵymyz­dyń baýyrlyq boryshy­myz. Demek, bul babalar ónege-úrdisin jetik biletin jáne ol qazynany áli tolyq meńgere almaǵan eki urpaq arasyndaǵy másele. Keshirimdi, shydamdy, parasat­ty bola bilsek, munyń da sheshimi jaqyn. Bir bitimdi, bolymdy, tekti azamat aýyl, óńir nemese qo­ǵam úshin úlken eńbek sińirdi delik. О́mir boıy ol kisi birde-bir jańsaq tirlikke, qatelikke moıyn burmaǵan. Degenmen, sol qatelik aqyry yńǵaıyn taýyp sanańa endi. Qatelik deıtin de emes-aý, bir zý etken mezet­te kóńil men sezim tol­qy­ny erik aldy. Oqys sóz aı­tyl­dy, bolmasa kópshilik kút­pe­gen qımyl jasaldy. Biraq osy oqys sóz ben qımyl áde­ıi, arnaıy, sanaly túrde aı­ty­lyp, jasalǵan joq. Sol mezette azamattyń oıynda bi­reýge qııanat kórseteıin, neme­se sodan paıda tabaıyn degen pendeshilik pıǵyl múldem bol­ǵan da emes. Degenmen, bolar is boldy. О́ıtkeni, ol azamat qanshalyqty qurmetti, bedeldi, bilimdi bolǵanymen, ol da súıek pen etten jaralǵan ǵoı. Endeshe, ómirinde bir jańsaq­tyq­qa boı berýge onyń da “qu­qy” bar edi ǵoı. Olaı bol­sa, bul qubylysqa túsiný­shi­likpen, keńshilikpen, keshirim­dilikpen qaraýǵa ábden bolar edi. Onyń berjaǵynda mundaı jaǵdaı kúnde kezdespeıdi, se­bebi mol bedel men bıik qa­sıet­­ter ekiniń birine qona ber­meıdi de. Jáne bul azamattyń atqar­ǵan qyrýar mol eńbegi men jańaǵy bolmashy jańsaq­tyq­­tyń ara­sy kók pen jerdeı ǵoı. Sondyqtan, oǵan túsinis­tik­­pen qaraýymyz kerek edi. Biraq, biz olaı jasamaımyz. Azamat­tyń sońyna túsip ala­myz. Kún qurǵatpaı qatesin jadyna salamyz da turamyz. Sóıtip, onyń sezimin, sana­syn, júregin jaralaımyz. Munyń túp-túbirinde pendeshi­liktiń nashar keıpi – kóre al­maý­shylyq jatyr. Al osydan ne uttyq? Ut­qan túgimiz de joq. Utyl­ǵanymyz kóp. Jaq­sy adamnyń atqarǵan ıgilikti isteriniń mańy­zyn tómendetip baqtyq. Ol azamattyń aldaǵy ýaqytta keleli eńbek jasaýyna da birshama kedergi qoıdyq. О́zimiz de rýhanı júdeýlikke keziktik, óıtkeni jaqsylyqty, izgilikti qoldamaǵan, pendege osydan ózge nesibe buıyrmasa kerek. Mine, osy tus adamger­shi­liktiń eń bıik túri – keshi­rim­dilikti joǵary kóteretin kez, aǵaıyn! Jaqsy, tekti, bilimdi adamdy kórsek, qyzǵa­nyshty umytyp, qoldaı bile­ıik, oǵan jaqyndap, juǵysyp kómegimizdi aıamaıyq. Shyn­týaı­tynda, bul aldymen ózi­mizge kerek, sóıtkende ǵana izgilene túsemiz. Eki jaqyn adamnyń bir- birimen túsinise almaı ren­jisýi jıi kezdesedi. Munda kópshi­liginde “shabýyl­daý­shy” jaq talaptary ádil bol­masa da des bermeıdi, aqyl­ǵa kónbeıdi. Sebe­bi, ol óziniń burys isin, shy­nymen-aq durys dep sanaı­dy, óıtkeni onyń shamasy, deńgeıi sol ǵana. Ortaq múddeni baısal­dy, ba­ıypty túrde tal­daýǵa onyń aqyl-oıy, para­saty jetiń­ki­­remeıdi. Son­dyqtan “qor­ǵanýshy” jaqtyń túıin máseleniń ádil sheshimin tabýdaǵy izgi yqylasy men jigeri bosqa dalaǵa ketedi, nátıje ber­meıdi. Osy jer­de Tur­maǵambet aqyn­nyń sózderi oıǵa túsedi: “Ba­ǵań­dy bilgen erge basyńdy ber, dúr shashpa, shapshańdatyp terme­gen­ge! Bolǵanmen birge tý­ǵan baýyrlasyń, sóz aıtpa, aqy­­lyńa ermegenge!”. Sol aıt­qan­daı, bul jaǵdaıda “qor­ǵanýshy” jaqtyń tıimdi joly – belsendi qımyldan bas tar­typ, istiń baıybyn shydam­dy­lyqpen kútý, keshirimdilik ja­saý. Azdy-kópti ýaqyt óte kele “shabýyl­daýshy” ózi-aq tereń oılanyp, aqylǵa júginip, qate­li­gin túsi­nip, mámilege kelýi ǵajap emes. Ujym jetekshisiniń basty mindeti áriptes azamattardyń aýyzbirligin saqtap, jaqsy ón­diristik nátıjelerge qol jet­kizý. Mundaıda uıymnyń árbir múshesi de áleýmettik-moral­dyq jaǵynan kemshin qalmaı­dy. Degenmen, ujymda birdi-ekili “belgili” azamattar da kez­desip qalady. Bul adam­dardyń oılaý, sóıleý úrdisteri erekshe, bas­qalarmen til taby­sýy, qarym-qatynas jasaýy da ózge­sheleý. Olar ádette kór­gen-estigen kem­shilik­terdi jınap-terip otyra­dy. Solar­dy jóndi-jónsiz keıipte, qa­jetti-qajetsiz oryn­da, sypa­ıy­lyqpen ja­nas­paı­tyn túrde habardar etedi. Sondyq­tan, bir qaraǵan kózge, olar shyndyqty qorǵaǵan sııaqty bolyp kóri­ne­di de. Osy azamattar keıde ujymǵa paı­dasynan góri zııa­nyn mol áke­le­di. О́ıtkeni, olar, shyntýaı­tynda óz qamyn kúıtteıdi, jeke múdde-maq­sa­tyna jetýde keleń­siz ister­den de taıynbaıdy. Basshylar olar­dan taısaqtaıdy da. Son­daǵysy páleden qashyq, sóz­den aýlaq júreıin degeni. Mu­ny sezgen “batyr” sha­býyl­ǵa shyǵady, basshyny “qy­symǵa” alyp, ujym múddesine qaı­shy keletin pendeshilik maq­sat­taryn oryndaýǵa tyry­sady. Bul, árıne, ujymǵa una­maıdy. Biraq, azamattardyń árqaı­sy­sy bir jaǵy – jańaǵy adam­nan seziktense, ekinshi – bas­shy­dan uıalady. Sóıtip, ujym­daǵy ahýal nasharlaıdy, bas­shy aby­ro­ıy tómendeıdi. Paıda taba­tyn – eshkimnen “qoryqpaı­tyn”, ózgeniń sózin basynan asyrmaıtyn, “kem­shiliksiz” azamat. Eń ókinish­tisi, osydan ujym utylysqa kezigedi. О́ıt­keni, barǵan saıyn kópshi­liktiń pikiri estil­meıtin bolady, azamattardyń usynystary kóbi­nese eskerýsiz qala bastaıdy. Nátıjesinde, ujymnyń kásibı múmkinshilik­teri tolyq iske qo­syl­maı, kóp­shilik renjýli bo­la­dy . Mun­­daıda ne isteý ke­rek? Kóp­­shilikke “tas laqty­ryp” otyrǵan azamatqa “asty” kim be­redi? Mine, osy tusta bas­shy­ǵa úlken jaýapkershilik aýady. Ol óziniń adamı qasıetteri men qyzmettik múmkindikterin tolyǵymen paıdalanyp, jańa­ǵy azamatqa kúrdeli yqpal jasaýy tıis. Biraq, bul ońaı is emes. Ol – bilimdilikti, salmaq­tylyqty, kórgendilikti, shy­­dam­­­dy­lyqty, batyldyqty ta­lap etedi basshydan. Mine, son­da ǵana “belgili” azamat óziniń unamsyz, pendeshilik pıǵyly­men ujym múddesiniń úılese almaıtyn alshaqtyǵyn aıqyn túsinip, qateligin mo­ıyn­daıdy. Biraq, ol azamat­tyń ar-namy­syna nuqsan kelmeýi abzal. Onyń unamsyz isteri men baıyp­syz sózderi­niń túbirinde adam ózgerte almaıtyn tabıǵat bergen mi­nez-qulyq jatyr ǵoı. Son­dyq­tan, ony alabóten kinálaý­­ǵa bolmaıdy, kerisinshe, keshirimdilik jasaý mindetimiz. Basty másele – ortaq múddege basshynyń shyn peıilimen berilýi ıa berilmeýinde. Bul túıin osylaı kópshilik úshin jaıly sheshimin taýyp jatsa, ujymnyń ahýaly jóndeledi, jumysy órge basady. Jetek­shiniń abyroı-bedeli de ósedi. Egerde basshy jańaǵy azamat­tyń yq jaǵyna shyǵyp, bále taýyp basymdy aýyrtpaı-aq qoıaıyn degen oı shyrmaýynda qalyp qoısa, onda basshynyń da, sol basshyǵa kez bolǵan ujym­nyń da halderi maq­tanar­­lyq bolmaıdy. Dúnıe júzi halyqtarynyń barlyǵy derlik ustanatyn ıýdaızm, lamaızm, hrıstıan jáne ıslam dinderi jalpy alǵanda izgi adamı qasıetterdi – ımandylyqty, qaıyrymdy­lyqty, tektilikti, bekzattyq­ty, tazalyqty, jaýǵa da pende retinde qaraýdy, meıirimdilikti ýaǵyzdaıdy eken. Osydan neni ańǵarýǵa bolady? Budan adam balasynyń dúnıege bir-biri­men urysyp-kerisý, shata­syp-talasý soǵysý úshin emes, kerisinshe, aman-saý, qabiletine qaraı tir­lik etip, ózge adam­darmen jaqsy qarym-qaty­nas­ta bolyp, ba­qyt­ty ómir keshý úshin týatynyn baıqaýǵa bolady. “Arýaq razy bolmaı, tiri baıymaıdy”, – deıdi qazaq. Osy qaǵıdany ustanǵandar árkez ata-analaryn eske alyp, duǵa oqytyp, sadaqa berip jatady. Durys ta, oryndy da, ıgi­likti qyzmet. Sóıtip, biz ata-ana arýaǵynyń rızashyly­ǵyn alyp jatamyz. Ata-ana arýaǵymen qosa, qazaqty el etken babalar rýhyna da bas ıip, batasyn suraıyq. Ol úshin babalar kórsetken jolmen júrip, solar qaldyrǵan ónege, úrdis, qaǵıdalardy óz ómirimiz­de myǵym ustaı bileıik. Solaı bolǵanda ǵana atamyz qazaq qaldyrǵan rýhanı qazynanyń saqtaýshysy men ıesine aınalamyz. Rýhanı baılyq qazaq elin­de ǵasyrlar boıy zerdelenip, saralanyp, ýaqyt tarazysy­nan ótken qundylyqtar. Mun­da zamannyń ólshemdi bir bóligine ǵana qajet merzimdilik atymen joq. Bul olardyń tarıhta máńgilik qajettilikte, túpkilikti qoldanysta bola­­ty­nynyń aıqyn dáleli. Babalar qaldyrǵan qaı sóz, qandaı uǵym bolmasyn, barlyǵynda da osy ulttyń uly armany saırap jatyr. Bul qundy qazyna kazir el ıgiligine qalaı paıdala­nylýda? Atadan jet­ken asyl sózdi biz búgin kún­delikti tirligimizde erkin qol­dana alyp júrmiz be? Sol mura­nyń qudyretti quralyn jas urpaqtyń qolyna myqtap ustata aldyq pa? Bolmasa ata­dan jetken asyl mura maman­dar men ǵalymdar ıgiliginde ǵana qalyp qoıdy ma? Máselen, “Jeti ǵasyr jyr­­laıdy” atty mura 5000 danamen jaryq kóripti. Osy baǵaly dúnıeni zerdelep oqy­ǵan azamat ómirdiń ártúrli tusy­na qatysy bar adamger­shi­lik, dostyq, adaldyq, ata-anaǵa qurmet, adamnyń dúnıe­de alatyn orny, eńbek jáne eńbekqorlyq, basqa da izgi qasıetter jóninde maǵlumat alyp, odan ózine qajet baǵyt-baǵdar alady. О́te jaqsy, ıgilikti qubylys. Biraq, osy kitap qalyń buqaraǵa qajetin­she jete me?! Jetpeıdi. Al adam balasyna qajet tárbıe uǵymdary men usta­nymdary, joǵary da jańa aıtqanymdaı, kitapta tunyp jatyr. Bala kezimizde aýyl aq­saqa­­lynyń úıine jyraý túse­tin-di. Qutty qonaq dám­­­-tuz tatqan, soń keshke qaraı sol úıge búkil aýyl adamdary jı­nalatyn. Balalar da atasy­nyń, ákesiniń tizelerine basyn qoıyp jyr tyńdaıtyn. Tań bozara qıssa aıaqtalar edi. Jy­raýdyń áserli qońyr úni, qulaqtan kirip, sanamyzǵa qorǵasyndaı qorý­shy edi. Son­daı bir keshte estigen ónegeniń áseri áli kúni qulaqtan ketpeı­di. Qazirgi jasqa atalmysh kitap oqyp berý arqyly qulaǵyna qazaq jyrynyń qudyretin sińirýge bolady. Aqyndar men jyraýlar­dyń tirshilik týrasyndaǵy oılary baǵa jetpes mura. О́ıtkeni, olar qaldyrǵan injý-marjan sózder men naqyl uǵymdar túbi halyq arasynan shyqqan, el ishinde aıtylyp júrgen áńgimelerden bastaý alǵan desek, shyndyqtan alys kete almaspyz. Al halyqtyń qatelespeıtini anyq. Bizdiń maqsat – osy asa qundy bilim­di qalyń buqaraǵa jetkizý. Solaı bolǵanda árbir azamat kóneden jetken uǵymdardy óz sanasyna quıyp, odan tereń sýsyndaıdy. Sonyń negizinde onyń rýhanı ózegi qoıýlanyp, ómirlik kózqarastarynyń ıman­júzdi, salıqaly, ynsapty jolǵa túse bastaǵanyn ózi de baıqamaı qalýy múmkin. San ǵas­yrlar boıy jınalyp, sara­­lanyp, ekshelinip bizge jetken qudyretti oı men sana­nyń kúshi qashanda bólek. Tek ony baǵalaı bilýimiz kerek. Men joǵarydaǵy oı baı­lamdarymdy jastar tárbıesi­men aınalysyp júrgende ishteı juptap júretin edim. О́mirdegi ustanymyma halqy­myz­dyń ushan-teńiz rýhanı qundy­lyq­tary da erekshe áser etkenin aıtý paryzym. Mamandyǵym tehnıka salasy bolǵanymen, “Bes ǵasyr jyr­laıdy” atty kóptomdyq kitap­ty qolym bosaı qalsa, jata-jastana oqıtyn edim. Sony­men qatar, Syr óńiriniń sha­ıyr­lary Shoraıaqtyń Omary, Turmaǵam­bet aqyn, Bazar jyraý jaýhar­lary kóńilimniń tórinen árkez oryn alyp, endi mine, sol uly­lardyń asyl sózin arqa tutyp, ulttyq tár­bıe, adaldyq, adam­dyq týraly óz tujyrym­darym­dy usynyp otyrmyn. Jalpy, qandaı mamandyqtyń ıesi bolsa da, halqymyzdyń baı qazyna­laryn árkez jany­nan shyǵar­maı, soǵan arqa súıep otyrsa, týra joldan kóz jaz­baı­tynyna meniń ımanym kámil. Serikbaı QOShQAROV, professor.