Balyq sharýashylyǵynyń «baǵy» jana ma?

Taýarly balyqtyń kólemi artady

Memleket basshysy byltyrǵy ha­lyqqa arnaǵan Joldaýynda elimizde ba­lyq sharýashylyǵyn damytýdyń mańyz­dylyǵyna toqtalyp, Úkimetke naqty tapsyrma júktegen edi.

Sarapshylardyń aıtýynsha, res­pý­b­lıkanyń aýmaǵyndaǵy sý qoımalarynda jylyna 600 myń tonnaǵa deıin balyq ósirýge bolady. Áıtse de bul mejeli kórsetkishke qol jetkizý adam oılaǵandaı ońaı emes. Sebebi Qazaqstandaǵy 8 sý basseıniniń 7-eýi transshekaralyq sýǵa jatatynyn aıta ketken oryndy. Demek, barlyq sý kóleminiń jartysy respýb­lıka aýmaǵynda qalyptassa, qalǵan transshekaralyq sý syrttan keledi. Onyń ústine jyl sanap, Jaıyq, Oıyl jáne Embi ózenderiniń qarqyndy túrde tartylyp bara jatqanyn eskergen jón. Mine, osyndaı jaǵdaıda balyq ónerkásibi men akvamádenıetti órkendetý týraly aıtýdyń ózi qıyn. Desek te elimizde 2030 jylǵa deıingi balyq sharýashylyǵyn damytýǵa arnalǵan baǵdarlama daıyndalyp, Ekologııa, geologııa jáne tabıǵı resýrstar mınıstrligi janynan Balyq sharýashylyǵy komıteti quryldy. Osyǵan baılanysty jańa komıtettiń tóraǵasy Narıman Júnisovti áńgimege tartyp, saladaǵy qordalanǵan máseleler men perspektıvalyq jobalar jaıyna qanyqtyq. Vedomstvo basshysynyń aıtýynsha, osy baǵdarlamany ázirleı otyryp, birinshi kezekte halyqty sapaly jáne qoljetimdi balyq ónimderimen qamtamasyz etýge, sondaı-aq balyq sharýashylyǵyn damytýǵa qolaıly jaǵdaı jasaýǵa maqsat qoıylyp otyr.

«Alǵashqyda Premer-Mınıstrdiń tapsyrmasyna sáıkes, oblys ákimderimen bir­lesip, balyq sharýashylyǵyn damytýdyń óńirlik baǵdar­lama­lary daıyndaldy. So­nyń negizinde 2030 jylǵa deıin­gi salalyq baǵdarlamany ázir­leýge múmkindik aldyq. Soǵan sáıkes, jylyna 270 myń tonna taýarly balyq ósirý  jospar­lanyp otyr. Sondaı-aq ba­lyq ónimderiniń ishki tutyný kólemin jyldyq 67 tonnadan 134 myń tonnaǵa deıin arttyrý kózdelýde, osylaısha eli­miz­diń ár turǵyny 2030 jylǵa qaraı jylyna 8 kıloǵa deıin balyq tutynatyn bolady. 2019 jyly balyq ónimderin tutyný kólemine júrgizilgen taldaý nátıjesi 1 adam jylyna shamamen 4 kılo teńiz ónimderin tuty­natynyn kórsetti», dedi N.Júnisov.

 Demek, ishki naryqta balyq óndirisi men onyń satý kólemin arttyra otyryp elimizdiń eks­port­tyq áleýetin damytýǵa ba­sym­dyq beriledi. 2030 jylǵa qaraı balyq ónimderiniń eksporty jylyna qazirgi 30 myń tonnadan 181 myń tonnaǵa deıin ulǵaıtylady. Sáıkesinshe, eksporttyq túsim jylyna 430 mln dollarǵa deıin ósedi dep bol­janýda. Baǵdarlamada jańa ju­mys oryndaryn qurýǵa erekshe nazar aýdarylǵanyn aıta ket­ken oryndy.

Tabıǵı popýlıasııany saqtaý mańyzdy

Balyq sharýashylyǵy komı­teti taıaýda ǵana qurylǵany bel­gili. Osyǵan deıin atalǵan ve­domstvo Aýyl sharýashylyǵy mı­nıstrliginiń quramynda bolyp, 2014 jyly taratylǵan edi. Sodan beri balyq resýrs­taryn qorǵaý, ósimin molaıtý jáne utymdy paıdalaný sala­syn­daǵy memlekettik saıasatty Eko­logııa mınıstrliginiń Or­man sharýashylyǵy jáne janýar­lar dúnıesi komıteti iske asyryp keldi. Alaıda bul saladaǵy qyzmetter atal­ǵan komıtet pen jergilikti at­qarý­shy organdar jáne balyq sharýa­shylyǵy sýbektileriniń ózin-ózi basqarý uıymdary arasynda bytyrańqy kúıde aýysyp júr­di. Endi qaıta qurylǵan ko­mı­tettiń aldynda shatqaıaqtap tur­ǵan sharýashylyqty qal­py­na keltirip, óndiristik kór­set­kish­terdi qarqyndatý mindeti tur.

«Vedomstvo Ekologııa mı­nıstr­ligine qaraıtynyn eskersek, bizdiń mindetimiz – elimiz­degi balyq resýrstarynyń al­ýan túrliligi men tabıǵı popý­lıa­sııasyn saqtaý. Bul jańǵyr­tylǵan sala ekenin túsinip, sondaı-aq elimizdegi sý resýrs­taryn eskere otyryp, balyq sharýashylyǵyn, ıaǵnı salalyq bıznesti damytýǵa qolaıly jaǵdaı jasaýdy kózdep otyrmyz. Joǵaryda aıtqanymyzdaı, halyqty joǵary sapaly ba­lyq ónimderimen qamta­masyz etýimiz kerek. Osy tur­ǵy­dan alǵanda, salany damytý­dyń 2030 jylǵa deıingi baǵdar­la­ma­synda qamtylǵan negizgi ındıkatorlarǵa qol jetkizý mańyzdy bolyp tur», dedi komıtettiń tóraǵasy.

Búginde taýarly balyq ósirý­men aınalysatyn kásipker­lerge memlekettik qoldaýdyń shara­lary qarastyrylǵan. Atap aıt­qanda, oǵan bekire, albyrt jáne tuqy balyq túrlerin ósirý barysynda balyq azyǵyna jumsalatyn shyǵyndardy 30%-ǵa deıin, sol sekildi balyq sharýashylyqtarynyń tehnıka men jabdyqtar satyp alýǵa baılanysty ınvestısııalyq salymnyń shyǵystaryn 25%-ǵa deıin óteý kiredi. Sonymen birge qosymsha sýbsıdııalaý te­tig­imen qoldanystaǵy memle­ket­tik qoldaý keńeıtilip otyr. Buǵan qosa, balyq ósirýge ar­nalǵan materıaldy satyp alýǵa, baǵaly balyq túrleriniń ana­lyq tabyndaryn satyp alý men kútip-ustaýǵa jumsalatyn shyǵyndardy jáne azyq qunyn 30%-ǵa deıin sýbsıdııa­laý úshin balyq túr­leri­niń tizbesin keńeıtý qaras­ty­rylady. Investı­sııa­lyq sýbsıdııalaýdyń da múmkin­dik­terin ulǵaıtý kózdelmek. Bul sharbaqty balyq sharýa­shy­lyǵyn, sýmen qamtý júıeleri­ne baılanysty tuıyq sıkldi balyq sharýashylyǵyn, toǵan sharýashylyǵyn, sondaı-aq azyq óndirý men qaıta óń­deý keshenderin qurýǵa jáne keńeı­týge jumsalatyn shyǵyn­dardyń bir bóligin 25%-dan 30%-ǵa deıin óteýdi qamtıdy. Jabdyqtar men tehnıkanyń jekelegen túrlerine qatysty sýbsıdııalaý ózgerissiz qalady, dedi N.Júnisov.

Kelisimshart 49 jylǵa belgilendi

Salalyq komıtettiń aqpa­ratyna súıensek, Salyq ko­deksine ózgerister engizil­gennen keıin balyq resýrstaryn paı­dalanýǵa arnalǵan jyldyq tólem­niń ornyna toqsandyq tó­lem júıesi engizildi. Bul bız­­nes­ke qarjylyq júktemeni azaı­týǵa septigin tıgizýi tıis. Osy­ǵan deıin balyq resýrstaryn paı­­dalanýshylar ruqsat alý úshin aldymen bıoresýrstarǵa ar­nal­ǵan tólemdi aýdara­tyn. Endi birqatar rásim aıaqtal­ǵan soń, balyqshylar aldyn ala tó­lemsiz ruqsat alyp, kásip­teri­men erkin aınalysa beredi, dedi vedomstvo ókilderi. Sol sekildi tıisti sharýashylyqqa arnal­ǵan sý aıdyndarynyń mártebe­sin «balyq aýlaýdan» «balyq sha­rýashylyǵyna» aýystyrý erejesi bekitildi. О́ıtkeni bu­ǵan deıingi otandyq balyq ónerkásibine qatysty zańnama men onyń baǵytynda balyq aýlaýǵa basymdyq berilgen edi. Son­dyqtan barlyq sý ny­san­da­ry tabıǵı popýlıasııany aý­laý­ǵa ǵana arnaldy. Taǵy bir aı­ta keterligi, balyq ósir­ý­ge ar­nalǵan kelisimshart beki­ti­­lip, onyń naqty merzimi 49 jyl­­ǵa belgilendi. Bul bızneske ba­lyq sharýashylyǵyna senimdi túr­de ınvestısııa salyp, uzaq mer­zimdi josparlar qurýǵa múm­kindik beredi.

36 el otandyq ónimdi tutynady

Resmı derekke sáıkes, Qazaq­­stanǵa jylyna 45 myń tonna balyq ónimderi ımport­­talady. Bul negizinen muhıt­ta mekendeıtin balyqtar (maısha­baq, skýmbrııa, asshaıandar jáne teńiz ónimderi). Importtyń edáýir úlesi Norvegııa, Reseı, Is­lan­dııa, Qytaı jáne Baltyq elderine tıesili. Al Qazaqstan jyl saıyn shamamen 60 mln dol­lar qarajatqa 30 myń tonna balyq ónimin alys-jaqyn 36 memleketke eksporttaıdy. Elimiz balyqtyń súbesin, sol sekildi qaqtalyp, ystalǵan ónim­­der men muzdatylǵan ba­lyq ónimderin syrtqy naryq­qa satyp keledi. Mysaly, kók­ser­keniń súbesi Eýropalyq odaq elderinde, atap aıtqanda, Ger­manııa men Nıderlandyda qazaq­standyq brend sanalady. Qaqtalyp, ystalǵan ónimder Reseıge, Ýkraınaǵa, Lıtvaǵa, Qytaıǵa jáne basqa da elderge shyǵarylady.

Drondar brakonerlerdi qadaǵalaıdy

Bul baǵyttaǵy taǵy bir qor­da­lanǵan problema − brakoner­likpen kúrestiń álsizdigi. Osy­ǵan baılanysty qazir atal­ǵan máselege basymdyq berilip, erekshe nazar aýdarylyp otyr. Birinshiden, tyıym salynǵan aýlaý quraldaryn daıyndaý, paıdalaný, satý jáne saqtaýǵa qatysty brakonerlik týraly jaýapkershilikti kúsheıtip, tıisti zańdy qatańdatý josparlanyp otyr. Ekinshiden, bra­konerlikpen tıimdi kúre­sý úshin aýmaqtyq balyq sharýa­shylyǵy ınspeksııalary materıaldyq-tehnıkalyq jaraqtandyrýmen, onyń ishinde ınspektorlar arnaıy kameralarmen, ushqyshsyz basqarylatyn ushý apparattarymen qamtylatyn bolady. Bul maqsatqa arnalǵan qara­jat balyq sharýashylyǵyn damytý baǵdarlamasy aıasynda qaras­ty­rylady. Sonymen qatar Sıfr­lyq damý, ınnovasııalar jáne aeroǵarysh ónerkásibi mı­nıstrligimen birlesip, aqparat­tandyrýdyń servıstik mo­deli arqyly balyq jáne balyq ónim­derin qadaǵalaýdyń aqpa­rat­tyq júıesin qurý máselesi pysyqtalyp jatyr.