ShAŃQAI TÚS

Opera ánshisi, Memlekettik syılyqtyń laýreaty Shahımardan ÁBILOV týraly syr-tolǵanys Shahımardan ánshi ámbege aıan Kereký óńiriniń Arbaıgen aýylynda dúnıege ke­lip­ti, balalyq shaǵy dúıim qazaqqa máshhúr Qan­jyǵaly Bógenbaı eli Ereı­men­taýda ótip­ti. Estaı ánimen aýyzdanyp, Aqan seri “baı-baılap” ańyratqan Qulagerdeı py­raq­tyń qusaly ańyzymen aıalanypty. Bir­jan sal ániniń kóz jetpes burmalaryna boılap­ty. Iman­júsiptiń joldasqa sulý qyzdan ol­ja sal­ǵan qyzyqtaryna qanyp­ty. Bir jaǵy Qarqaraly, bir jaǵy Baıan taýdyń kúmiskó­meı qaıyrmaly lúpilin tyńdapty. Kúmbir­le­gen Kókshetaýdyń dabysy qyr astynan yntyqtyra estilip turypty. Osy jaılardyń zańdy jalǵasyn­daı, ultymyzǵa qatysty qalt etken jaqsy jańalyqty ilip áketetin sol kún­derdegi “Lenın­shil jasta”: “Mektep oqý­­shy­lary­nyń taıaýda ótken respýblıkalyq baı­qaýy­­nyń qorytyndysy boıynsha Aqmo­la ob­ly­sy Ereımentaý orta mek­tebiniń onyn­­­­shy klass oqýshysy Sh.Ábilov Qur­man­ǵazy atyn­daǵy konserva­torııaǵa emtıhansyz qabyl­dandy” degen qysqa habar jarııa­lanǵan. Áıtkenmen, taǵdyr uıǵarymy olaı bolmapty. О́nerdegi jeńil joldy, arzan ataqty, lap etip tez tutanyp janyp ketýdi Shahı jas ózi áýelden qalamapty. Álbette, tap sol kezde ol uly ánshi Enrıke Karýzo­nyń “Kim erte bastasa, sol erte aıaqtaıdy” degen támsilin estimegen de shyǵar. Biraq qalaı bolǵanda da, konservatorııaǵa túsý tabandatqan tórt jylǵa shegerilip, tórt jyldyq taǵat pen tolǵanystan keıin, tórt jyldyq sarylys pen saǵynyshtan keıin, Taıbýryldyń qyryq úsh kún kemdigindeı, Shahımardannyń shabyt mýzasy da tórt jyl keshigip jetken edi. Sodan beri uzyn yrǵasy qyryq jyl ýaqyt ótken eken. Atam qazaq “Jolaýshynyń keshikkeninen súıin” deıdi ǵoı. Sol aıtqandaı, búginde onyń esimi án súıetin, óner súıetin qaýym­ǵa, oıly tyńdaý­shyǵa óz elimizden shet jerlerde de keńinen málim. Qazaqstan Res­pýb­l­ıkasynyń eńbek sińirgen ártisi, Mem­leket­tik syı­lyqtyń laýreaty, Abaı atyn­daǵy opera jáne balet teatrynyń ánshisi, Qurmanǵazy atyn­daǵy Ult­tyq konserva­torııa­nyń professory, Más­­keý halyqara­lyq shyǵarmashylyq aka­de­­mııa­synyń akademıgi Shahımardan Ábilov qazaq­tyń mýzyka mádenıetindegi birtýar tulǵa, betke ustar biregeı bedelderiniń biri degen salıqaly tujyrymǵa qaýym toqtaǵaly qashan. Olaı bolsa, áıgili ánshi jaıyndaǵy álqıssamyzdyń birinshi sheginisin osy tusta jasaýymyz kerek tárizdi. Sonaý jetpisinshi-sekseninshi jyldarda ataqty, ataqsyz ánshilerimiz saltanatty jıyn­darda, ásirese, resmı konsertterde Eýropa, orys romanstaryn oryndaýshy edi. Al qazaq romanstary men ánderine klassı­ka retinde den qoımaıtyn. Qazaqta romans joqtaı, romans mektebi, klassıka­lyq óre­degi án mektebi qalyptaspaǵandaı kóre­tin, álemge máshhúr arııalarmen para-par, bir mysqal kem emes, teńdessiz, injý-marjan halyq ánderimiz ben Segiz Seri, Sal Birjan, Aqan seri bastaǵan halyq kom­pozıtor­lary­nyń tereń sezimdi keremet týyndy­laryn, talaı-talaı tamasha tól romans­tary­­myzdy klassıka retinde usynýǵa uıal­shaq­taıtynbyz. Baıaǵy namyssyzdyq! Bul jaǵdaıatty Shahımardan sezinbeı qalǵan joq. Sol sebepten óziniń qanat qaqqan, endi eńbek etip júrgen Qurmanǵazy konservatorııasynda bergen alǵashqy klas­sıkalyq, ustazdyq, professıonaldyq jeke konsertine daıyndyq barysynda kóp izden­di, tyń da batyl qadamdar jasady. Ermek, Bıbigúl, Roza Jamanovalardyń shetelge bar­ǵanda rásim úshin aıtatyn qazaq ánderiniń klassıka dep emes, folklor dep qa­byl­­­danyp júrgenin de bir sát kúıine eske alyp, júregi aýyryp, muńaıdy. Solardyń bárin eskere kelgende óziniń osy ilki kon­sertin Qazaqstan kompozıtorlarynyń romans­tary men qazaqtyń halyq ánderinen mon­shaqtaı tizip, ánsúıer qaýymǵa án klassıkasy retin­de usyndy. Konserttik baǵdar­lamasynyń tájine Birjan, Aqan seri, Muhıt, Abaı, Es­taı ánderin bir-bir gaýhar tastaı jarqy­rata qadap, ásemdeı aıshyqtady. Mundaǵy oıy – bizdiń qazaqta da keremet án klassıkasy bar ekendigin kórs­etý, sony bir júıege salyp, ózindik tóltýma mektep jasaý edi. Netken izgilikti maqsat deseńizshi! Shahımardannyń paıymdaýynsha, qa­zaq­­tyń án mektebiniń atasy – eń birin­shi, Bir­jan, ıaǵnı án ónerindegi Abaıymyz – Bir­­jan. Osy án mektebinen eń birinshi úlgi al­ǵan, taǵylymyn tanyǵan – Abaı. Abaı – ǵula­ma, danalyq hakimi, al án tara­by­­na kel­gende, Birjannyń shákirti. Birjan dás­túri­nen úırenip, ony syrshyl da oıly sazben il­geri damytqan Abaı kele-kele óziniń ózge­she án mektebin qalyptastyrdy. Abaıdyń án mektebiniń mádenıeti bıik, danalyq shal­qary­nan nárlengen, oı men sezimdi ushtas­tyra ǵajaıyp úılesimdilikke jetken, álem­dik rýhanı qazynalarmen úndestik, jarasym tapqan. Aqyl-parasaty telegeı-teńiz Abaı qazaqta birinshi bolyp romans janrynyń ne­gi­­zin qalady. Gete, Pýshkın, Lermontov­tar­dyń rýhanı órisine shyqqan Abaı qazaq­tyń án mádenıetin jańa únmen, jańa sáý­leli sazben, “syldyraǵan kelisimmen” baıytty. “Abaıdyń án mektebi” demekshi, álemde talaı-talaı tamasha án mektepteri bar. Italıan án mektebi, orystardyń, nemis­terdiń án mektebi... On toǵyzynshy ǵasyr­dyń ózinde-aq kemel professıonalızm­ge jetken qazaq án mektebi osylardan kem be eken? Qazaq ániniń tamyljytyp aıtar tarıhynyń ózi qandaı?! Tek aıdaı álemge áli tanyta almaı, kórsete almaı júrgenimiz bolmasa?! Shahımardan ylǵı osyńdaı bir túıtkildi oılar­ǵa qalyp, beımaza kúı keshetin. Oıpyr­maı deımiz-aý, keıde, qaı jerde júrse de, Más­keýde, áıtpese, basqa bir shetelde án aıt­qanda, “Sursha qyzdy” nemese “Syrymbetti” úzildirip shyrqaǵanda, bilgir professorlar kelip: “Mynaý ne degen ǵalamat arııa! Muny shyǵarǵan kompozıtor kim? Mynaý keremet klassıka ǵoı!” dep qaıran qalysatyn. Júrekte bir sáýle boldy ma, júrek, shirkin, ımperııanyń qulaıtynyn sezdi me, áıteýir, birinshi konsertin tabysty ótkizgennen keıin erekshe tolǵanysqa bólendi, boıynda bir jiger, serpilis, senim paıda bolyp, jańadan sony izdenisterge jeteleıtińdeı. Oıynyń qazyǵy – qazaqtyń klassıkalyq án mektebin qalaı, qaı sıpatta kórsetý kerek? Shahımardan sońda, osy suraqtyń jaýabyn izdegende uly Abaıǵa kelip tirelip edi. Iá, Abaı – uly aqyn, fılosof qana emes, ol sonymen qatar uly kompozıtor. Jıyrma shaqty án, romanstar shyǵarǵan. Shahımardan solardy túgendep jıyp-terýge kiristi. Sondaı-aq, sonaý Sydyq Muhamed­janov­tan bastap Qazaqstannyń kúlli kom­po­zıt­orlary Abaı óleńderine ánder men romanstar jazǵan. Abaı sózine án jazý da ońaı emes. Ol úshin úlken talant, bilimdilik, Abaı álemine úńilip, boılamaq kerek. Búkil álemde solaı. Uly aqyndardyń muralaryna myqty kompozıtorlar ǵana mýzyka shyǵara­dy. Pýshkın óleńderine Glınka, Chaıkov­skıı, Mýsorgskııler áýen-saz jazǵan. Qazaq kompozıtorlary da Abaı taqyrybyna, Abaı ólenderine notaly mýzykanyń sıqyrly soqpaǵyn tartqanda osy bıik murat, úlken jaýapkershilik turǵysynan qarady, óz mýzykalary arqyly ózderi de Abaıdyń deńgeıine, óresine jetýge talpyndy. Mine, osyndaı shyǵarmalardy tirnektep, yjdahat­tap izdestirip qarasa, Abaı óleńderine arnalyp jazylǵan júzden asa ánder men romanstar bar eken. Demek, budan shyǵatyn qorytyndy, Qazaqstanda, qazaqtyń ulttyq topy­ra­ǵynda romans jáne klassıkalyq án mek­tebi qury­lyp, qalyptasyp bolǵan. Qazaqtyń án mek­tebi, onyń mádenıeti eshkimnen kem emes, deń­­geıi bir, maqtan etýge turarlyq, tipten, artyqshylyqtary da kóp. Shahımardannyń endigi aldyna qoıǵan maqsaty – osy ǵaja­ıyp­ty, asyl qazynany Qazaqstanǵa ǵana emes, dúıim dúnıege, kúlli álemge pash etip kórsetý edi. Osylaısha, ulttyq án klassıkasymen qatar, Abaıdyń án álemine boılaý bastaldy. Abaı­dyń óleńdegi armany men Shahımar­dannyń ónerdegi maqsaty osylaısha jara­syp, bir arnada toǵysty. Áýelden-aq armany uly aqynǵa degen mahabbatpen búr jaryp, Abaı­dy ónerdegi piri sanaǵan Shahımar­dannyń konservatorııa bitirgendegi dıplom jumysy­nyń ózi Ahmet Jubanov pen Latıf Hamı­dıdiń “Abaı” operasyndaǵy Abaı partııasy bolatyn. Búginderi Shákeń: “Alla-aý, ózim sol kezde qandaı batyl bolǵan­myn?!” dep tań­dana, mıyǵynan kúlip qoıady. Al, sol 1977 jy­ly Abaıdy ańyra­typ eren júrek­pen shyrqaǵan syrbaz stý­dent­ke mem­lekettik emtıhan komıssııasynyń múshesi Latıf aǵa: “Bul bala bıik matýr, obsýj­denııý ne podle­jıt” dep bes qoıǵyzyp edi-aý. Qazirgi shaqta Bıbigúl ­– bulbul Tóle­genova bolsa, Shahımar­dannyń Abaı partııa­syndaǵy jan dúnıesinen, bitim-bolmysynan, baısal qalpynan, tipti, grımdelgen kezdegi kelbet-ajarynan da Abaıǵa degen mol-mol uqsastyqtar taýyp, súısine qaıran qalyp otyrady. Latıf aǵa da “besti” beker emes, bilip-aq qoıǵan eken! 1986 jylǵy Jeltoqsan oqıǵasy ár qazaq azamatyna oı salǵany belgili. Shahımardan sol ýaqyttarda Abaı óleńderine jazylǵan romanstardan konsert daıyndap júrgen. Túrtinektep qarap júrip, kompozıtor Erke­ǵalı Rahmadıevtiń “Qalyń elim, qaza­ǵym, qaı­ran jurtym” romansyna ushyrasty. Súıi­­nishti oljaǵa jolyqqandaı kenelip, kóńili birtúrli búrlenip qaldy. Birqydyrý ýaqyttan keıin Qazaqstan Kompozıtorlary odaǵynyń plenýmy boldy. Sonda Shahı­mardan ádeıi osy romansty tańdap, sahnaǵa shyǵyp shyr­qady. Kópshiliktiń ishindegi qatparly býyr­qanys, qalyń sher shyqty. Romansty oryn­dap bolǵannan keıin qarasa, eki-úsh apaıy­nyń kózderi jasqa shylanypty. Bir qyzyǵy, bul romansty Rahmadıev erterekte, otyz jas shamasynda jazǵan eken. Sodan áý basta eshkim qyzyǵýshylyq tany­typ, ynta bildirip oryndaı qoımaǵasyn, eleýsiz qalyp, umytylyp ketken shyǵarma kórinedi. Áýeli, sondaı bir shyǵarma jazǵany kompozıtordyń óziniń de esinen shyǵyp ketken. Bul jáıt oǵan da oqys jańalyq, to­syn syılyq boldy. Romans ulttyq qasiretti, qazaq muratyn kúńirentip tur. Jeltoqsan oqıǵasynan keıin mundaı shyǵarmany oryn­daýǵa da erlik kerek edi. Áý degende sazger aǵanyń da júregi “osy qalaı bolar eken?” degendeı lúpildegenimen, pafosy keremet, álemdik deńgeıdegi, áleýeti kúshti romansy­nyń jarııa bolyp, jaryqqa shyqqanyna keýde­sin qýanysh kernedi. Sol qýanyshpen tynysy ashylyp, osynyń baıǵazysyna dep, Shahımardandaı izetti inisine arnap Abaı sózderine taǵy da alty romans jazyp berdi. Tólegen Muhamedjanov izin sýytpaı tórt romans shyǵaryp syılady. Sóıtip, repertýar molaıa berdi. Abaı kon­sertteriniń tórt qubylasy teńelip, mańdaıy jarqyrap, joly ashylyp, Abaıdyń án darııasynyń tıegi osylaı aǵytyldy. Dana hakimniń óz ánderi men óleńderine jazylǵan romanstardan quralǵan alǵashqy Abaı konsertterin kóppen birge aqıyq ánshi, el­diń súıiktisi, Júsipbek Elebekovtiń shákirti Jánibek Kármenov te tyńdaǵan bolatyn. О́zi de Shyńǵystaýdyń bel balasy, Abaı áýleti­nen derlik Jánibek Abaı álemin tereń túısinip túsinetin, ásirese, uly atasynyń án-mýzyka murasynyń bilgiri, qamqor jana­shyry, nasıhatshysy edi. Jáni­bektiń tal­ǵa­mynan tabylyp unaı qoıý da qıynnyń qıy­ny. Shahımardannyń Abaı án­derin klassı­kalyq mánerde aıtýy Jáni­bekke unady. Jarqyldaı kúlip kelip qolyn alyp: “Sháke, qutty bolsyn, endi Abaıdyń kelesi konsert­terin ekeýmiz birge ótkizip, men júrgizýshisi bolaıyn” dep usynys jasady. Qara tildiń suńǵyla shesheni edi ǵoı aıaýly Jánibek, ári Abaı ánin, fıloso­fııa­syn uǵyp, bilip turǵan soń nesin aıansyn, eki dos alǵashqysyn Jam­byl fılarmonııa­­synda “Ándi súıseń, menshe súı” jáne ekin­shisin “Kóńil qusy quı­qyl­jyr shartarapqa” dep atap, kópshilik­tiń kóńilinen shyǵa bir serpiltip, eki leksııa-konsertti berip te tastady. Jurt siltideı tynyp uıyp tyńdap otyrdy. Jánibektiń áńgimesi, Shahımardan áni dombyranyń qos ishegindeı úılesip, tyńdaǵan jurtty tánti etti. Abaıdyń uly júreginiń muńlyq mahabbatyn, kúrsinis-kúńirenisin, muń-sherin, oı-tolǵanysyn, ar­mandaryn tógildire jyrlap, shyrqap, túsin­dirip baqty. Abaı danalyǵy halyqqa osy­laısha alǵash ret sanaly túrde án arqyly bir júıege túsirilip jetkizile bastady. Shahımardan traktovkasyndaǵy Abaı ánderi múldem basqasha túrlenip sala bergen. Baısal da muńdy, sulý da symbatty, kúıli de oıly. Qas sheber yzǵan gaýhar tastaı minsiz... Eki dostyń Abaıǵa baılanysty ar­man-josparlary kóp edi. Jánibekten qapy­da kóz jazyp qalǵannan keıin Shahımardan bir jyldaı án aıta almaı júrdi. Sodan soń Abaı atasy men Jánibek dosynyń rýhyna arnap “О́leń – sózdiń patshasy, sóz sarasy” atty konsertin ishteı muńaıa júrip, tereńnen tebirene júrip jalǵyz berip edi. Uly aqynnyń 150 jyldyǵy qarsańynda Shahımardan ánshi baıtaq Qazaqstandy ara­lap, elýden astam konsert qoıdy. Abaı án­derin álem jurtshylyǵyna tyńdatyp, mo­ıyn­datty. Abaı án­deri onyń ónernama­synyń úlken bir arnasy ǵana. Mýzyka mádenıetimizdegi ornyn oıyp turyp alǵan Shahımardan Qaıdaruly sheber oryndaýshylyǵy arqyly dúnıejúzilik klassıkany jetik meńgergen, árbir konserti tyńdarman júregine jol taýyp jatady. Onyń repertýarynan Chaıkovskıı, Rahma­nınov, Shýbert, Brams, Verdı, Mosart sııaq­ty kompozıtorlardyń ánderi men romans­tary keń oryn alǵan. Sondaı-aq, Abaı atyn­daǵy opera jáne balet teatrynyń solısi retinde álemdik aıtýly operalardyń bas qaharmańdarynyń beınelerin de sátti somdap keledi. Partııalarynyń atyna qarap-aq ańǵar­­saq: Abaı, Rıgoletta, Jermon, Amo­nas­ro, Eskamılo, Grıaznoı, Tomskıı, Janbota, Skarpııa. Keıin bul tizimge Memlekettik syılyqtyń laýreaty atandyrǵan ult uranshysy Buqar jyraý partııasy kirdi. Konservatorııa ustazy, professor Ábilov qyryqtan astam ánshi tárbıeledi, olardyń arasynda halyqaralyq jáne respýblıkalyq konkýrstardyń laýreattary A.Ibraev, D.Ýashev, M.Toıkenov, T.Musa­baev, D.Ham­zı­na, J.Ǵabdýllına sııaqty daryńdar bar. Ánshi, sonymen qatar, qoǵam­dyq qyzmetke jáne Qazaqstan men sheteldegi túrli dástúrli konkýrstardyń jıýrı múshesi retindegi paryzdy jumysqa da kóp mán beredi. Atap aıtar bolsaq, olardyń ishinde Fınlıandııa, Italııa, Avstrııa men Shvesııa­daǵy “HHI ǵasyr óneri”, Máskeýdegi “Halyq­aralyq orys romansıadasy”, Qazandaǵy R.Iаhın atyndaǵy, Ýfa men Kıevtegi ánshiler konkýrstary bar. Sheteldiń ánsúıer qaýymy Shahımar­dan­dy sońǵy on jyl kóleminde bek tanyp, qat­ty qadirleıdi. Ol Londonnyń áıgili Barbı­kan ortalyǵynda Ulybrıtanııanyń kamera­lyq orkestrimen, Parıjdiń eń myqty Pleıel zalynda, Máskeýdegi Kom­pozıtorlar odaǵynyń zalynda, Chaıkovskıı atyndaǵy konservatorııanyń kishi zalynda án shyrqa­dy. Baýyrlas memleket – Túrkııa­nyń buryn­ǵy prezıdenti S.Demıreldiń qamqorlyǵymen qoıylǵan “Ararat týraly ańyz” operasyn­daǵy Ahmet rólin túrikshe oryndaǵan tuńǵysh qazaq. Shákeńniń gastrolde saparlap júrer qalalary: London, Parıj, Tel-Avıv, Helsınkı, Stokgolm, Berlın, Moskva, Ystambul, Ankara, Kıev, Vılnıýs, Tallınn, Tashkent, Ýfa, Baký, Qazan bop ary qaraı jalǵasyp jatsa, ol da qazaǵynyń mereıi. Birikken Ulttar Uıymynyń “Beıbit­shilik kúreskeri” syılyǵynyń laýreaty, ataqty aqyn Osman Týrkaı Shahımar­dan­nyń ónerin: “Bul – Qazaqstannyń ulttyq jáne ınter­nasıonaldyq qundylyqtaryn sheksiz súıe, rııasyz ýaǵyzdaý” dep baǵalady. Al endi belgi­li ıtalıan jýrnalısi Sılvıo Ippo­lıtı: “Eger Shahımardan Abaı partııa­syn, Verdı­diń Rıgolettasyn Mılandaǵy “La-Skala” teatrynda oryndaıtyn bolsa, men ony kúnde kelip tyńdaýdan jalyqpas edim” dep erekshe iltıpat bildirýi bizdiń qolymyz­daǵy altyn­nyń qadirin odan saıyn arttyra túskendeı. Osy aıtylǵandardan Shákeńniń el men el arasyndaǵy dostyq dánekeri, aq nıetti óner qarlyǵashy ekenin ańǵarar edik. Soǵan oraı qaıratker ánshiniń ár kúni aıshyqty oqıǵa, aıtýly jáıttermen ór­nek­telgen. Mysaly, ótken naýryz aıynyń 10-ynda oǵan Máskeý qalasynda halyq­aralyq shyǵarmashylyq akademııasynyń aka­demıgi ataǵyn osynaý már­te­beli uıym­nyń prezı­denti, akademık, Sosıa­lıstik Eńbek Eri G.Gladyshev óz qoly­nan tabys etti. Mundaı qurmetke ıe bolǵan­dar ishinde Irına Arhıpova, Shyńǵys Aıt­matov­tar bolǵan­dyǵyn eskersek, Shahımar­dan tulǵasy da shyńdaǵy shynardaı bıikteı túspek. Shahımardan sáýirdiń basynda ánshi shákirtterin ertip, Eýropadaǵy óner sa­paryna attanyp ketken bolatyn. Venada da, Italııanyń Vınchessa qalasyn­da da Elbasy ashyp bergen óner joly oljaly boldy. 15 memlekettiń ishinen oza shapty. Stýdentter arasynda Emıl Saqaýov qazaqtyń halyq áni – “Aq qýraı” men Abaıdyń – “Esińde bar ma jas kúniń” romansyn aıtyp birinshi júl­deni ıemdense, kásibı ánshiler arasynda Qostanaı fılarmonııasynyń ánshisi Gúlmıra Úmbetova Gran-Prıdi jeńip alǵan. On bes kúndik sapardan Shahımardan ustaz buǵan asa qýanyshty bop oraldy elge. Iá, án qýanyshy janǵa mııat, án maǵy­na­­synyń aıtary kóp. Qorǵanbek AMANJOL.