Kollajdy jasaǵan Amangeldi Qııas, «EQ»
Halqymyzdyń erteden kele jatqan dástúrli sharýashylyǵy – jaıylymdy mal sharýashylyǵy. О́kinishke qaraı, jaıylymdardyń búgingi hal-ahýaly qıyn jaǵdaıda. Qazaqstan álemde jaıylymdyq jer resýrstarynyń kólemi jóninen Aýstralııa, Reseı Federasııasy, QHR, AQSh jáne Kanada elderinen keıingi 5-orynǵa ıe. Mal sharýashylyǵyn damytýda elimizdiń jer qorynyń 70 paıyzyn qurap otyrǵan jaıylymdyq jerlerdi, onyń ishinde shalǵaıdaǵy jaıylym alqaptaryn qoldanysqa engizý búginniń talaby. Osyǵan baılanysty Parlament depýtattarynyń bastamashylyǵymen 2017 jyldyń aqpan aıynda «Jaıylymdar týraly» Qazaqstan Respýblıkasynyń zańy qabyldandy. Sondaı-aq 2020 jyldyń aqpanynda Senat qabyrǵasynda ótken depýtattyq tyńdaý barysynda «Jaıylymdar týraly» zań praktıkalyq turǵyda júzege asyrylmaı jatqanyn atap ótip, Úkimetke beriletin qorytyndy-usynymda osy baǵytta atqarylar maqsatty jumystar júrgizý belgilendi jáne naýryz aıynda osy zańnyń atqarylýy týraly Úkimetke depýtattyq saýal joldandy.
Degenmen, zańdy oryndaý boıynsha ýákiletti organ – Aýyl sharýashylyǵy mınıstrliginiń jáne jergilikti atqarýshy organdardyń tarapynan zańnyń normalaryn oryndaý formaldy sıpatqa aınalǵan. Al jaıylymdyq jerlerdiń jetispeýshiligi týraly buqaralyq aqparat quraldarynda jazylyp, aýyl turǵyndary tarapynan narazylyq jıi aıtylady.
2019 jyldyń 14 qarashasynda Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev Aqmola oblysyna jumys sapary kezinde Úkimet múshelerine jáne aımaq aktıvterine arnaǵan sózinde «Biz, adal, eńbekqor fermerler men sharýalardyń jumys isteýge, mal jaıýǵa jeri joq kúıin kóretin kúnge jettik» dep atqarýshy organdardy ótkir synǵa aldy.
Depýtattardyń óńirlerde saılaýshylarmen kezdesý nátıjeleri, aýyl turǵyndary jergilikti ózin ózi basqarý sýbektisi retinde óziniń atalǵan zańnan týyndaıtyn quqyqtary men múmkindikteri týraly bilmeıtindigin kórsetedi. Onyń sebebi, búginge deıin zańnamanyń normalaryn iske asyrý boıynsha halyq arasynda tıisti ádistemelik, konsýltatıvtik is-sharalar jáne zańdy túsindirý jumystary óz deńgeıinde júrgizilmeýine baılanysty bolyp otyr. Bul ýákiletti jáne jergilikti atqarýshy organ jaýapty qyzmetkerleriniń nemquraılyǵynan dep oılaımyn. Osy oraıda «Jaıylymdar týraly» zań mal basynyń ósýine, ózindik quny arzan ári ekologııalyq taza mal sharýashylyǵy ónimderiniń óndirisin arttyrýǵa, aýyl sharýashylyǵyna arnalǵan jerlerdiń tozýyn toqtatýǵa, eń bastysy, elimizdiń baılyǵy bolyp sanalatyn 184,3 mln gektar jaıylymdyq jerlerdi utymdy paıdalanýǵa baǵyttalǵanyna qaramastan, onyń tolyq oryndalmaı otyrǵany alańdatady. Sondyqtan jaýapty organdar zańda bekitilgen mindetterin tıisti deńgeıde oryndaýmen qatar, óz jaýapkershiligin arttyra otyryp, «Jaıylymdar týraly» zańnyń ornyqty júzege asyrylýy qamtamasyz etilýi kerek dep oılaımyz.
Aýyl sharýashylyǵy mınıstrliginiń málimeti boıynsha, Qazaqstanda jaıylym kólemi 184,3 mln ga quraıdy. Qoldanystaǵy 96,4 mln ga jaıylymnyń 75,6 mln ga aýylsharýashylyq taýar óndirýshilerine (AShTО́), sharýa qojalyqtaryna (ShQ) jáne 20,8 mln ga eldi mekenderdiń jaıylymdary bolyp bekitilgen. Statıstıka jónindegi ulttyq bıýro men Jer resýrstaryn basqarý komıtetiniń derekteri boıynsha, AShTО́, ShQ-daǵy qolda bar 5,4 mln shartty bas aýyl sharýashylyǵy maly úshin 43,2 mln ga jaıylym qajet, rezerv 32,4 mln ga quraıdy. Eldi mekenderdiń jaıylym alqaptary bar bolǵany 20,8 mln ga, halyqta bar 6,2 mln bas shartty aýyl sharýashylyǵy malyna 50 mln ga jaıylym qajet, tapshylyq 29,2 mln ga jýyq.
Barlyq oblystar boıynsha jaıylym tapshylyǵynyń ornyn bosalqy jer (71,9 mln ga) jáne AShTО́-niń jaıylymdyq alqaptary rezervi esebinen tolyqtyrýǵa bolady (rezerv 32,4 mln ga). Qazaqstanda jaıylym belgilengen normamen 30 mln mal basyna tolyq jetkilikti. Bul bir qaraǵanda qarapaıym arıfmetıkalyq sıfrlar bolyp kórinýi múmkin. Alaıda maldyń kóbi qystaq pen jaılaýdan góri aýyl mańynda jaıylady. Sondyqtan aýyl mańaıyndaǵy 15-20 shaqyrymǵa deıingi jerler azyp-tozyp, tabıǵı ónimdiligi jyl saıyn tómendep, qoldanystaǵy 96 mln gektardyń 27 mln gektary degradasııaǵa ushyraǵan. Mal jaıylymy kezeńderi men jaıylymdardyń jalpy alańyna túsetin júktemeniń shekti ruqsat etiletin normalaryn buzý, mal jaıý erejelerin múldem eleýsiz qaldyrý saldarynan aýyl mańaıyndaǵy jaıylymdar taqyr jerge aınalyp otyr. О́kinishke qaraı, bul búgingi kúnniń ashy shyndyǵy.
Osy oraıda keńeıtilgen otyrystyń taqyryby boıynsha komıtet múshesi Sultan Dúısenbınov «Jaıylymdar týraly» zańdy júzege asyrý barysyndaǵy atqarylyp jatqan jumystardy taldap, onyń ózekti problemalary týraly baıandama jasady. Ol «Qazirgi ýaqytta aýyldyq eldi mekendegi jaıylymdyq jer tapshylyǵy barlyq oblysta baıqalyp otyr. Maldyń 80%-ǵa jýyǵy aýyldyq eldi meken mańaıynda jáne onyń aınalasynda jaıylady. Osyǵan baılanysty buryn jeke qosalqy sharýashylyqtardy damytý úshin bólingen 21 mln ga jýyq jaıylymdyq jerler qatty tozyp ketti», dedi. Baıandamashy jaıylym salasyndaǵy atqarylǵan maqsatty jumystardy, jalpy «Jaıylymdar týraly» zańnyń oryndalý barysyndaǵy kemshilikterdi de ótkir synǵa aldy. Ol ortalyq memlekettik jáne jergilikti atqarýshy organdardaǵy úılesimdi jumystyń óz deńgeıinde emestigin jáne júıeli de maqsatty is-árekettiń jospary joqtyǵyn da qadap aıtty.
Talqylaýǵa qatysqan baıandamashylar Aýyl sharýashylyǵy mınıstriniń orynbasary J.Qurbanov, oblys ákimderiniń orynbasarlary, aýdan ákimi óz kezekterinde respýblıkada, oblystarda, aýdandarda jaıylym máseleleri boıynsha júrgizilip jatqan jumys týraly oılarymen bólisip, usynystaryn jetkizdi. Sondaı-aq Qazaqstan fermerler qaýymdastyǵy tóraǵasynyń orynbasary talqylanyp otyrǵan máselege pikirin bildirdi.
Desek te, talqylaýdy oı eleginen ótkizip kúdik pen kúmánǵa ilingen, áli de kúrmeýi qıyn kúrdeli máseleniń bary jáne onyń naqty jumystardy qajet etetinine kóz jetkizdik. О́kinishtisi, zańdy júzege asyratyn atqarýshy organdardyń jaýapty qyzmetkerleri «Jaıylymdar týraly» Zańnyń mán-maǵynasyna, maqsat-mindetterine jetkilikti túrde óz deńgeıinde zerttep-zerdelep jumys júrgizbeıtindigi. Nátıjesinde zańnyń qabyldanǵanyna tórt jyl ýaqyt ótkenine qaramastan, respýblıka boıynsha ortalyq jáne jergilikti atqarýshy organdarynda «Jaıylymdar týraly» zańnyń 14-babynyń 1-tarmaǵyna sáıkes jaıylymdy basqarý jáne ony paıdalaný josparymen jaıylymdardy paıdalanýǵa berý júzege asyrylmaǵan.
Taǵy da toqtalatyn ózekti másele – zańǵa sáıkes jergilikti aýyl okrýgi jáne aýdan ákimdigi ózin ózi basqarý organymen birlese otyryp, máslıhat bekitken josparǵa sáıkes «jaıylym paıdalanýshylar birlestigi» degen uıymdar qurýǵa quqyly. Máselen, bir aýyldaǵy birneshe otbasynyń malyn biriktirý arqyly jaıylymdy paıdalanýǵa bolady.
Biraq komıtettiń keńeıtilgen otyrysynda keıbir jergilikti atqarýshy organdardyń ókilderinen «jaıylym paıdalanýshylar birlestigin» qurýdy mindetteý týraly pikirler aıtyldy. Jaıylym paıdalanýshylar birlestiginiń qyzmetin uıymdastyrýdy mindetteý jer ıeleri men jaıylym paıdalanýshylarynyń zańdy quqyqtaryna shekteý jasalyp, narazylyq týdyrýy múmkin. Bul uıym erikti, kelisilip qurylatyn bolǵandyqtan, onyń normalary elimizdiń Azamattyq kodeksinde aıqyndalǵan.
Kelesi kóterilgen máselelerdiń biri – jaıylymdardy basqarý jáne paıdalaný jónindegi jospardy jobalaý mekemeleri arqyly jasaý jergilikti atqarýshy organdardyń zańda bekitilgen quzyretterine shekteý qoıýmen qatar, bıýdjettik shyǵyndarǵa ákep soǵady. Sondyqtan zańǵa sáıkes bul jumystardy jergilikti atqarýshy organdary jergilikti ózin ózi basqarý organdarymen birlesip ázirlep, jergilikti ókildi organynda bekitý tıimdi ári qolaıly.
Sondyqtan zań jobasy bastamashylarynyń túsindirme jazbasy boıynsha jáne qabyldanǵan zań aıasynda elimizdiń 2 271 aýyldyq okrýginiń árqaısysy óz jeriniń tabıǵı-klımattyq erekshelikterin, tarıhı qalyptasqan mal jaıý dástúrin eskere otyryp, aýyldyq okrýg jáne aýdandyq ákimdiktermen, jergilikti ózin ózi basqarý organdarymen birlesip jaıylymdardy basqarý jáne ony paıdalaný jónindegi jospardy jasaıdy. Josparda aýyl okrýginiń mal jaıylatyn jaıylymdarynyń kólemi anyqtalady, onyń normadan tys paıdalanylatyn jerlerin, jeri bar, biraq mal baǵylmaı bos jatqan jerdiń ıelerin anyqtap, sol arqyly jaıylymdyq jerlerdi, jaıylym paıdalanýshylar men jer ıeleri arasyndaǵy jaǵdaıdy rettep, normatıvtik talaptarǵa sáıkestendiredi. Jospar jergilikti ózin ózi basqarý organynda jáne aýdandyq máslıhattyń otyrysynda qaralyp bekitiledi. Bul qujat ádilet organdarynda tirkelýden ótip, quqyqtyq akt bolyp sanalady. Osylaısha aýyldyq okrýgterdegi jaıylymdyq jerlerdi ıgerýde ár óńirdiń óz josparyna saı zańnamalyq normalar jumys isteıtin bolady.
Árbir jaıylym paıdalanýshy jospardy ázirleýge qatysa alady, ıaǵnı aýyldyq eldi mekenderdiń aýmaǵynda ózine jeterlikteı jaıylymdyq jerdi paıdasyna asyrý máselesin sheshý onyń óz qolynda degen sóz. Barlyǵy jergilikti jerde, ıaǵnı aýyldyq okrýg jáne aýdan ákimdikteriniń quzyretterinde tolyq qarastyrylady. Al eger aýyldyq eldi mekenderdiń aýmaǵynda jaıylymdar jetpeı jatsa, onda jaıylymdar aýyl okrýginiń sheginde beriledi. Bul másele aýdan ákimi sheshimimen júzege asyrylady. Sol sııaqty jer, aýdan kóleminde jetispeı jatsa, oblystyq deńgeıde sheshiledi. Buǵan qoldanystaǵy zańymyz naqty múmkindikter bergen. Iаǵnı, aýdanaralyq máseleler oblys ákimderiniń aralasýymen, al oblysaralyq jaıylymnyń túıini ýákiletti organnyń usynysymen Úkimettiń atsalysýymen tarqatylady. Zań júzinde jaıylymdardy paıdalanýǵa berý qysqasha osylaı júzege asady.
Shalǵaıdaǵy mal jaıylymdaryn jaıylymdyq jerlerdi paıdalaný retinde qoldanýǵa bolady. Alaıda oǵan mal baǵýǵa áleýmettik-ekonomıkalyq jaǵdaıyna baılanysty qarapaıym sharýanyń kúshi jetpeıdi. Sondyqtan zańǵa sáıkes jergilikti aýyl okrýgi jáne aýdan ákimdigi ózin ózi basqarý organymen birlese otyryp, máslıhat bekitken josparǵa sáıkes «jaıylym paıdalanýshylar birlestigi» degen uıymdar qurýǵa múmkindigi bar. Máselen, bir aýyldaǵy birneshe otbasynyń malyn biriktirý arqyly jınaqtaý kózdeledi. Basqa maldyń túrlerin de osylaısha birlese belgili bir jaıylymda baǵýǵa bolady. Árıne bul jerde barlyq jumys zooveterınarlyq talaptarǵa sáıkestendirile uıymdastyrylsa, shalǵaıdaǵy jaıylymdardy qoldanýǵa múmkindik týady. Bul aýyldarda kooperatıvti uıymdardy jáne shaǵyn orta bıznesti jandandyrýǵa jol ashady.
Al jaıylymdyq jerdi qaıtarý, sharýa qojalyqtarynyń suranysyn qanaǵattandyrý maqsatynda menshikti jaıylym jerlerdi memleket qajettiligine satyp alý, maqsatsyz jáne tıimsiz paıdalanǵan jaıylymdyq jerlerge qoldanylatyn sharalar «Jaıylymdar týraly» zańmen rettelmeıdi. Bul normalar Jer kodeksinde qarastyrylǵan.
Talqylaý sońynda komıtet músheleri óz oılaryn ortaǵa saldy. Jalpy, Parlament Senatynyń Agrarlyq máseleler, tabıǵatty paıdalaný jáne aýyldyq aýmaqtardy damytý komıtetiniń keńeıtilgen otyrysynda komıtet tóraǵasy Á.Bektaevtyń júrgizýimen jaıylym máselesi jáne óńirlerdegi jaıylymdardyń tapshylyǵy keńinen qyzý talqylanyp, keleli oılar utymdy usynystarmen qorytylandy.
Abdaly NURALIEV,
Senat depýtaty
