Sýretti túsirgen Valerıı BÝGAEV
Oblystyq ekonomıka jáne bıýdjetti josparlaý basqarmasynyń málimetinshe, turǵyn úı qurylysynyń jyl saıynǵy ósý qarqyny ortasha eseppen 20 paıyzǵa jetken. Oblys ortalyǵynda «Saryarqa» jáne «Dostyq» shaǵyn aýdandarynda birneshe turǵyn úı kesheni qurylysy jalǵasyn taýyp, «Nurly jer» jáne «Jumyspen qamtýdyń jol kartasy» baǵdarlamalary boıynsha da turǵyn úıler salynyp jatyr. «Nurly jer» boıynsha «Saryarqa» shaǵyn aýdanynda 16 úı jáne oblysqa qarasty úsh qalada 6 jalǵa beriletin úı salynbaq. Bul páterler «Turǵynúıqurylysjınaqbank» júıesi arqyly jáne «7-20-25», «5-10-20» baǵdarlamalary negizinde paıdalanýǵa beriledi. Jalǵa beriletin páterler memlekettik qordyń esebinen baspana kezeginde turǵandarǵa beriledi. Sonymen birge «Pavlodar» áleýmettik korporasııasynyń qarjysy esebinen 216 páterli eki úı salynyp, onyń 174-i «Otbasy bank» AQ salymshylaryna satylyp, 10 páter turǵyn úı kezeginde turǵan turǵyndarǵa berildi. Al «Nurly jer» baǵdarlamasy boıynsha Pavlodar, Ekibastuz qalalarynan 4 úı, «Jumyspen qamtýdyń Jol kartasy» baǵdarlamasy barysynda 2020-2021 jyldary oblystyń aýdandary men qalalarynda birneshe turǵyn úı paıdalanýǵa berildi. Byltyr turǵyn úı qurylysyna 38,7 mlrd teńge salynǵan.
Úı qurylysy salýshylardyń qarjylandyrý kózi boıynsha menshikti qarajat – 38 paıyz, bıýdjettik qarajat 61,9 paıyzdy qurady. Negizgi kapıtalǵa salynǵan ınvestısııalardyń jalpy kólemindegi turǵyn úı qurylysyna salynǵan qarajattyń úlesi 8 paıyzdy quraǵan. Jeke qurylys salýshylar 242,1 myń sharshy metrdi paıdalanýǵa bergen. Qoldanysqa engizilgen turǵyn úıler kólemi boıynsha Pavlodar qalasy 57,3 paıyzdyq eń joǵary úles salmaǵyn alady. Turǵyn úıdiń memlekettik baǵdarlamasy sheńberinde jalpy alańy 123,7 myń sharshy metrlik 1601 páter, 34 ıpotekalyq jáne jalǵa beriletin kommýnaldyq turǵyn úı tapsyryldy.
Turǵyn úıdiń jalpy alańynyń 1 sharshy metr qurylysyna ortasha naqty shyǵyndar 83,4 myń teńgeni qurady. Bıyl oblysqa «Eńbek» baǵdarlamasy boıynsha ońtústik óńirlerden kóship kelgenderge 431 páter berilmek. Oblys ortalyǵynyń áýejaı aýmaǵynda jeke turǵyn úı qurylysy boıynsha paneldi úıler salý jalǵasýda. Jergilikti ákimdikter salǵan nesıelik úılerdiń bir sharshy metri úshin belgilengen baǵa – 160 myń teńge. Jeke qurylys kompanııalary usynǵan jańa úılerdiń baǵasy 12 mln teńgeden aspaýy kerek.
Oblystyq ákimdiktiń osy ispetti qýanyshty málimet bergenderine qaraǵanda, turǵyn úı qurylysy qarqyndy. Biraq bir ókinishtisi, sandarǵa toly qaptaǵan málimette bir júıelilik joq, ár basqarma men ákimdikter ártúrli aqparat beredi. Ákimdik mamandarynyń ózderi de toqeterin taba almaı, sapyrylysqan san sıfrly málimetterden adasatyn sekildi.
Iá, aıtqandaı-aq, ózimiz de kúndelikti kórip júrgenimizdeı, ásem de sáýletti jarqyraǵan jańa úıler kesheni jyl saıyn boı kóterýde. Turǵyndar Keńes ókimeti kezindegi ishi-syrty ábden tozǵan, sur tústi úılerden shyǵyp, jańa úıden páter alǵylary keledi. Biraq bastapqy naryqta da, qaıtalama naryqta da úılerdiń baǵasy qymbattap barady. Memlekettik baǵdarlamalar kóbeıgenimen, kez kelgen turǵynǵa berilmeıtini taǵy da belgili. Qazir Petropavl, О́skemen, Qaraǵandy qalalaryndaǵy sekildi, Pavlodardaǵy páterlerdiń baǵasy qymbattaǵany jaıly elimizdegi turǵyn úı naryǵyn taldaý agenttikteriniń habarlarynda, áleýmettik jelilerde jıi talqylanýda. Oblys ortalyǵyndaǵy páterlerdiń quny Nur-Sultan qalasyndaǵy keıbir turǵyn úılerdegi páterlerdiń baǵasymen birdeı deńgeıge jetti.
Ekonomıst Nurhan Asylbekovtiń aıtýynsha, ıpotekalyq baǵdarlamalardyń sýbsıdııalanýy bastapqy naryqta da, qaıtalama naryqta da baǵanyń turaqsyzdanýyna áser etedi. Qaıtalama naryqta páter baǵasynyń ósý sebebi – suranystyń bolýynan. Eger qaıtalama naryqta suranys bolmasa, úılerin satýǵa asyǵyp otyrǵandar eriksiz baǵany túsiredi. Al páter baǵasy óse berse, jeńildikpen baspana alýdan úmitti turmysy tómen otbasylarǵa qıyn bolýy múmkin.
Jýyrda Úkimettiń keńeıtilgen otyrysynda Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev baspana baǵasynyń sharyqtaýyna tosqaýyl qoıýdy, turǵyn úı naryǵyndaǵy alaıaqtyq operasııalardy shekteýdi tapsyrdy.
– «Qazir bul jaıynda barlyq jerde jazyp, jyljymaıtyn múlik baǵasynyń kóterilý tendensııasy baıqalǵanyn aıtýda. Memlekettik organdar halyqpen jáne qurylysshylarmen túsindirý jumysyn júrgizgeni mańyzdy. Naryqtaǵy alaıaqtyq operasııalardy shekteý qajet», – dedi Prezıdent.
Mysaly, qazir qalanyń barlyq aýmaǵynda dese de bolarlyq, jalǵyz bir kompanııanyń «qyzyl tústi» kóp qabatty kommersııalyq úıleri salynýda. Páterlerdiń ishki jumysyn ózińiz jasap bitiresiz. Sáıkesinshe satyp alǵan páterińizdiń baǵasy ósedi. Úılerdiń sanatyna qaraı baǵasy da, turǵyndarǵa beriletin páterlerdiń tapsyrý sharty da ártúrli. Onsyz da tar qalanyń ishine «qyzyl úıler» qaptady. Bul qurylystyń kóbeıýi oblys ortalyǵyndaǵy basqa páterlerde jylýdyń azaıýyna áser etýde, jóndi-jónsiz salyna bergen úılerden qala ishi taryla bastady. Jergilikti qurylys basqarmasy tarapynan oblys ortalyǵyn keńeıtý maqsatynda kompanııalarǵa turǵyn úı salýdy qala syrtyna shyǵarý qajet degen talap pen tártip bolmasa qıyn-aq.
Endi jyljymaıtyn múlik boıynsha habarlandyrýlar ornalastyrylatyn Krisha.kz saıty jarııalaǵan málimetterge úńilsek, bıyl jyl basynan beri Pavlodarda turǵyn úılerdiń bir sharshy metriniń baǵasy 5,2 paıyzǵa ósip, 255 650 teńgege jetipti. О́tken jyldyń sońynda da oblys ortalyǵyndaǵy páter baǵasy kúrt qymbattap, 1 sharshy metrdiń quny orta eseppen 233 250 teńgeni quraǵan. Bir jylda turǵyn úı baǵasy 37 paıyzǵa qymbattaǵan. Sonda baǵa ósimine ne túrtki boldy? Jurtshylyq indet kezindegi damýy báseńdegen ekonomıka, tólem qabileti tómendegen halyqtyń jaǵdaıy kerisinshe, turǵyn úı qunyn arzandatýy kerek dep oılaǵan da bolar.
Byltyr oblys ortalyǵynda 2 bólmeli páter baǵasy 10-11 mln teńge kóleminde bolsa, bıyl habarlandyrýlarǵa qońyraý shalyp kórsek, 15 mln teńgege jaqyndatyp qoıypty.
– Eger qalamyzda páter baǵasy qymbattaı bastasa, baspanaǵa suranys bar degen sóz. Suranystyń bolýy – óndiristi óńirdiń, oblys ortalyǵynyń ózindik bir turaqty tynys-tirshiliginen habar beredi. О́ndiristi óńirde jumys oryndary jetkilikti, shaǵyn jáne orta bıznes jaqsy damyǵan. Mysaly, Semeıde, Jezqazǵanda páter baǵasynyń arzan bolýy túsinikti. Ortasha eseppen qaraǵanda, turǵyndardyń jınaǵan qarajaty da bar sekildi, óıtkeni páter satyp alýda belsendi. Páter alamyz dep aqsha jınaýǵa úırene bastaǵanyn kóresiz. Bir otbasy mysaly, 7 jyldaı bankte aqshasyn jınaǵan. Nátıjesinde, úı satyp aldy. Ony kúndelikti ózimizge qansha adamnyń kelip-ketýinen-aq baıqaımyz, – deıdi turǵyn úılerdi baǵalaý agenttiginiń jergilikti ókili Marat О́kilbaev.
Árıne, óńirdiń ekonomıkalyq jáne óndiristik áleýeti zor. Ortasha eńbekaqy kólemi joǵary deńgeıde. Buǵan qosymsha, «Turǵyn úı qurylys jınaq bankiniń» salymshylary da az emes. Suranys artqan saıyn baǵanyń ósýi zańdylyq. Baǵanyń qubylýy qolda bar qarjysyn jıyp-terip úı alǵysy kelgenderge de jaqsy emes. Qaladaǵy qaıtalama naryqtaǵy eski turǵyn úılerdiń de baǵasy arzan emes. Basty másele – baǵany negizsiz ósiretin jekelegen úı satýshylarda sııaqty.
– Biraq páter baǵasyn belgileý – úı ıeleriniń óz erki. Turǵyn úı naryǵynda tek satýǵa-satyp alýǵa qyzmet etýshi agenttikterdiń baǵa máselesine aralaspaıtyny belgili. Árıne, qazirgi kezde baǵasy qymbat emes, arzan jańa úı de, burynǵy eski úı de bolmaıtyny túsinikti. Mysaly, Pavlodardaǵy eski 5-qabatty úıdegi páterlerdi qazir 8 mln teńgege baǵalaýǵa jettik. Al jańa úılerdiń qymbat bolatyny – lıft, shyny áınek, metall sııaqty qurylys materıaldaryn shet elderden alady. Kirpish, basqa da qurylys materıaldary elimizde jasalsa, ýaqyt óte kele jyljymaıtyn múliktiń baǵasy arzandaýy da múmkin, – deıdi M.О́kilbaev.
Oblys ortalyqtarynda, ózge iri qalalarda, sarapshy aıtqandaı, turǵyn úılerge suranys kóbeıgendikten, soǵan sáıkes úı baǵasynyń joǵarylaýy baıqalǵan. Buǵan qaıtalama naryqtan qoldanystaǵy páterlerdi satyp alýǵa, úılerin keńeıtýge asyqqan qala turǵyndary, aýyldan kóship qaladan páter izdeıtin turǵyndardy qosyńyz.
Turǵyn úı naryǵyn baqylaıtyn sarapshylar baspana baǵasy qymbattamaýy úshin jergilikti jerlerde de belgili qurylys kompanııalaryn shaqyryp, turǵyn úılerdi qala ishinen emes, mysaly, Almatydaǵy «Zerdeli», «Saıaly» shaǵyn aýdandary sekildi qala syrtynan kóptep salý qajet dep sanaıdy. Ol úshin jergilikti qurylys ónimderin óndirýshilerge qoldaý kórsetý qajet. Sarapshylar jazǵa qaraı turǵyn úı naryǵy burynǵy tepe-teńdik kúıine túsedi dep, jurtty sabyrlyqqa shaqyrýda.
Búginde elimizdiń iri qalalarynda, óńirlerde 2000 jyldan beri salynǵan jańa sanatty úılerge suranys joǵary ekeni belgili. Alýshylar birinshi kezekte sapaǵa, sáýletine jáne servıske kóp mán beredi. Iаǵnı turǵyndar qymbat turatyn úılerge bet buryp keledi. Tipti, jańa úı alǵysy kelse, paıyzy tómen, merzimi uzaq «7-20-25» baǵdarlamasyna súıenedi. Qarajatyn saqtap qalý úshin jyljymaıtyn múlik satyp alatyndar da, sol páterlerin jalǵa berip qoıatyndar da az emes.
– Túptep kelgende, elimizde bolsyn, óńirimizde bolsyn, turǵyn úı baǵasynyń turaqtanbaýyna naryqtaǵy suranystyń artýy sebep. Memlekettiń zeınetaqy tólemderinen jınalǵan qarjynyń belgili bir bóligin alyp, paıdalanýǵa múmkindik berýi de páter qunynyń ósýine áserin tıgizýi múmkin. Iаǵnı suranys bolǵan saıyn, turǵyn úı baǵasynyń ósýi zańdy qubylys, – deıdi ekonomıst Nurhan Asylbekov.
«Biryńǵaı jınaqtaýshy zeınetaqy qory» AQ jergilikti bólimshesiniń málimetinshe, óńirde bir rettik zeınetaqy tólemderine qol jetkizgen turǵyndardyń sany – 2,5 myń adam. Ortasha eseppen, ár adam 3 mln teńgege qol jetkizgen. Turǵyndardyń 40 paıyzy qordaǵy qarajatyn ıpotekalyq qaryzyn jabýǵa alsa, 20 paıyzy páter alýǵa jumsamaq.
Jýyrda Qoǵamdyq keńes otyrysynda esep bergen oblys ákimi Ábilqaıyr Sqaqov «Turǵyn úı máselesi – oblys turǵyndarynyń ótinishteri arasyndaǵy eń ózektisi. Bizdiń maqsat – turǵyn úı kezegin qysqartý. Iаǵnı memlekettik turǵyn úı qorynan páter berý serpinin saqtap qalýǵa jáne múmkindiginshe kóbeıtýge kúsh salamyz», dedi.
Byltyr Ekibastuzda da 1 myńnan astam páteri bar 13 kóp páterli úı salyndy. Qala ákimi Ardaq Qańtarbaevtyń aıtýynsha, ótken jyly «Jumyspen qamtýdyń jol kartasy» boıynsha 11 mlrd teńgeden astam qarjy jumsaldy. Kezekte turǵan 646 otbasy jalǵa beriletin turǵyn úıge ıe boldy. Kóktemde taǵy da 432 páterli kóp qabatty 6 úı beriledi. Aldaǵy jyldary qarjylandyrý máseleleri oń sheshilgen jaǵdaıda, jalǵa beriletin 15 turǵyn úı salynýy múmkin. Qalany damytý tujyrymdamasy aıasynda aldaǵy úsh jylda 3,5 myń otbasy úshin 213 myń sharshy metr baspana salý josparlanǵan. Bul qazirgi esepte turǵan jetim balalar men kóp balaly otbasylardyń qajettiligine saı áleýmettik osal toptaǵy azamattar men bıýdjet qyzmetkerleriniń kezegin tómendetýge múmkindik beredi.
Sol sııaqty Aqsý qalasynda da keshe ǵana «Nurly jer» baǵdarlamasy boıynsha «DSK Montaj JShS» qurylys kompanııasy salǵan 144 páterli úı berildi. Jalpy quny 1,3 mlrd teńgeni quraıdy. Qazir Aqsý qalasynyń 2400-den astam turǵyny baspana kezeginde tur.
Iá, óńirde turǵyn úı qurylysy qarqyndy júrgizilýde. Jańa úıler kesheni boı kóterýde. Búginde Pavlodar qalasynda 16 myńǵa jýyq adam úı alý úshin kezekke tursa, onyń 700-i – kóp balaly otbasylar. Bul rette «Otbasy bank» AQ basqarma tóraǵasy Lázzat Ibragımovanyń aıtýynsha, páter alǵysy keletin turǵyndar azdap kúte turýy kerek. Ýaqyt óte kele naryq óziniń shynaıy qalpyna oralady. Suranys pen usynys teńesýi kerek. Iаǵnı turǵyn úı baǵasy áli arzandaıdy, qazirgi jaǵdaı – ýaqytsha qubylys.
Pavlodar oblysy
