Eleń etkizgen «Ekeýmiz»

Onyń túrli sebebi bar. Birin­shiden, Oljas – talǵamy bıik óner ortasynda jarq etip kózge erte túsken, dástúr men jańashyldyq taıtalasy qyz-qyz qaı­nap jatatyn Máskeýdiń ózinde jańa kózqarasty kásibı túrde ornyq­tyrýǵa kúsh salyp júrgen, esimimen el sanasa bastaǵan jas dramatýrg. Ekinshiden, ár jazǵany dúmpý týǵyzyp, Reseı ádebıeti men dramatýrgııasyn «dúrildetip» júrgen «búlikshil» avtor – qazaq balasy. Eń bastysy, onyń týyndysy týǵan jer topyraǵynda alǵash ret tanystyrylyp otyr.

Jastar arasyndaǵy jelik sezimdi, turaq­syzdyqty, qyzǵa­nyshty, jalpy, búgingi kúnniń sıpatyn berýge tyrysqan pesa jazylýy­men de, qoıylýymen de ózine deıingi spektaklder­di qaıtala­maıtynyn alǵashqy mınýttarda-aq ańǵartty. Sahnada surqaı ómirdiń kórinisin­deı bir tegis sur kıim kıgen jas ártister sózden góri óz áleminiń únsizdigine baǵynǵan. Kúńgirt tús jáne kóńilsiz ómir. Plastıka jáne dıalog. Úırenshik­ti kompozısııa, fabýla, oqıǵa óristeýi, qunar­ly til degenniń biri joq, meılinshe mınımalızm­di úlgi tutqan sahna maǵynasyzdyqqa tolyp ketkendeı, kórermenniń ózi janushyryp bir sáýle izdeı bastaǵanyn sezedi. Sol sáýle shyndyq bolyp ár tustan bir jylt etip kóringen saıyn demin ishine tarta túsedi. Sirá, «Ekeýmizdi» qoıǵan Nemis teatrynyń bas rejısseri Natalıa Dýbstiń maqsaty sol – kórermenniń oıy men sezimin tyǵyryqqa deıin aparyp tiregisi kelgen bolsa kerek, sahnadaǵy ártisterge kúrdeli trıýkter jasatyp, dramatızmdi qoıýlandy­ra túsedi. Spektakl aıaqtalǵan soń bas «basqa jaqqa» qarap qalǵandaı, sanadaǵy steorotıp soqqy alǵandaı, ne bolǵanyn uǵynýǵa dármen­siz kúı keshe turyp, sony pishindegi «nıý» janr usyný arqyly Áýezov teatry óz sahnasyna ǵana emes, jalpy ulttyq teatr álemine batyl ózge­ris jasaýǵa nıetti ekenin ańǵartty. Alys Eýropa elderindegi teatrlardyń biri sahnalap jatsa, tap osy erkindik jarasyp turar ma edi, al qarańǵy jerde, qalyń oryndyq­ty qaptata tizip tastap, arasynda «oqıǵa órbi­tip» jatqan keıipkerlerdiń ómirde qalaı qara­dúr­sin, qarapaıym sóılese, dál sondaı úlgidegi úzik-úzik dıalogtaryn «kórgeni klassıka» qazaq kórer­meni qalaı qabyldaıdy? Biraq «qabyldamaı­dy» dep jańalyq ataýlynyń keýdesinen ıte­rip, qarsylasa beretin bolsa, deńgeıdiń ósýin, sahna reformasyn qazaq kórermeni áli qansha jyl kútýi múmkin? «Kórermenniń tal­ǵamy tómen, deńgeıi óspeıdi» degen kinániń taǵylǵanyna ­qaı zaman, alǵashqy qarlyǵashyndaı bolyp ­jetken «Ekeýmiz» talǵam tárbıeleýge túrtki bola ­ala ma?

Amangeldi MUQAN,

ónertaný kandıdaty, M.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýty Teatr óneri bóli­miniń meńgerýshisi:

– 2009 jyly «Premera.txt» dra­ma­týr­gııalyq júldesiniń Long-lıst tizimine enip, «Er­kin taqyrypqa ja­zylǵan pesa» nomınasııasynyń je­ńim­­­­­pazy atanǵan bul týyndy – Oljas Ja­­naı­darovty drama­týrg retinde orys tildi qa­lyń kópshilikke tanytqan al­­ǵashqy týyndylarynyń biri. Alǵash ja­zylyp, júlde al­ǵan týyndylardyń sah­na­ǵa joly bolmaı shań basqan qal­py sórede jatyp qalatyny qan­shama. Av­tordyń moıynda­ýynsha, umytylyp bara jat­qan alǵashqy dramalyq tól týyndysynyń qazaq kó­rer­­menine jol tartýy ja­ǵym­dy jańalyq bolǵan. Av­tor pesada qoǵamdyq ortada, búgingi adamdar arasynda jıi kezdesetin qarapaıym jan­dardyń ózin jáne ózgelerdi tanyp-bilýi, janyńa jaqyn adamdarmen shurqyrasa túsi­ni­sýi men kórmesteı bolyp ajy­rasýǵa bastaıtyn joldy, biri ekinshisin súıe turyp baqytty bolýǵa umtylǵan áre­ketteriniń jartasqa soǵylýy sekildi jastar ara­syndaǵy túsinispestiktiń tamyryn kó­rer­menniń aldyna tartady. Birin-biri túsine almaı, óz se­zimderine ıelik etýge umtyl­ǵan­dardyń mahabbat úshin kú­resi nemese alǵashqy sezim ba­sylyp, prozaǵa aınalǵan kez­­degi súıiktisiniń mahabbatty, ishki úılesimdilikti túsiný jol­­dary sóz bolady. Árkim óz jolyn tańdaýǵa erki bar jáne bul pesa keıipkerleriniń biri qulaı súıip, qansha jalbarynyp «qoshtasqym kelmeıdi...» degenimen, ekinshi tarap óz­deri qalaǵan «durys» joldy tań­daýdaǵy erkin jáne tańdaýyn kórsetedi.

Spektakldi teatrdyń úlken sahnasyna qoıǵan Almatydaǵy nemis teat­rynyń bas rejısse­ri Natalıa Dýbs pesa mátinin ózinshe oqyp, spektakl jasaýda ózindik kózqaraspen kelgen. Onyń rejısserlik qoltańbasy batystyq zama­naýı teatr estetıkasymen sýarylyp, nemis rejısserlik mektebiniń izin baıqaýǵa bolady.

Qoıylymǵa teatrdyń jas býyn akterler quramy tar­tyl­ǵan. Barlyq keıipkerler men oqıǵa ótetin orny shartty túrde alynǵan. Rejısser spektakl kiltin tabýda plas­tı­kalyq sheshimge basa mán ber­gendikten, akterlerdiń sah­nalyq áreketindegi mýzykalyq ne­mese qurǵaq eseppen jasalatyn yrǵaq­ty qımyl, an­sambldik birkelki is-qımyl­dar­men kórinedi. Árbir qyz keıip­kerlerdi eki aktrısadan, jigit keıip­kerlerdi úsh akter oryndaıdy. Katıa­nyń rólin – Ajarlym Baqytjanova men Madına Kelgenbaı, Azamattyń rólinde – Qýanysh Beıseǵalıev, Ádilet Bazarbaı jáne Nurǵısa Qýanyshbaıuly, Lena – Ásel Saı̆laýova men Zahıra Ra­qym­jan, Sasha – Ǵalymbek Os­panov, Azat Turarbekov, Rıshat Jurynbaı̆. Pesanyń ózge ke­ıipkerleri: Isker erkek, blondınka, qaıyrshy bala, daıa­shylar, jas qyzdar, kafege kelýshiler múldem qysqaryp, negizgi qyz ben jigit beınesiniń jıyntyq kelbetin jasaıdy. Olardyń aty da shartty túrde, sen, men, ol, olar bolyp aramyzda júrgender. Sahnadan solardyń ómiri kórsetilip, kórermen zalyndaǵy solarǵa qarata oıdyń ekinshi ushyn tastaıdy. Kim ne túıdi? Qandaı suraq týyndady? Qandaı jaýap aldy? Munyń bári kórermenge qoıylatyn suraqtar.

Merýert JAQSYLYQOVA,

teatr synshysy:

– Keńes ókimeti tusynda teatr­ǵa ıdeo­logııa quraly re­tin­de qaraıtyn. Al naryq­tyq eko­­nomıka, naryqtyq qa­rym-qatynas teatr tek ıdeologııa qura­ly ǵana emes, sonymen qa­tar óndi­ris ekenin kórsetip otyr. Álemdik teatr­lyq úde­ris­­te oryn alǵan osy úrdis­ten qazaq óner ujymdary shet qal­ǵan joq. Teatr zaman talabymen birge aıaq alyp júrýi tıis. Sondyqtan M.Áýezov atyndaǵy ulttyq drama teatry usynǵan «Ekeýmiz» qoıylymy álemdik sahna óneri tendensııalaryna jaýap bergen týyndy. О́nerde­gi post­modernıstik qubylys­tar teatrlarda osy taqylettes qoıylymdardan anyq baıqa­lyp otyr. Teatrlyq dıskýrs kórer­mendi fılosofııalyq te­reń oılar­dyń tuńǵıyǵyna ba­tyrmaı-aq, jas­tardyń bú­gin­gi tynys-tirshiligin shy­na­ıy­lyqpen jetkizedi. Qazirgi teatr beıverbaldy áreketter (dene tili), horeo­grafııalyq bı elementterin keńinen paıdalaný arqyly oqıǵanyń mánin ashýǵa baǵyttalǵan ǵoı. Sony rejısser N.Dýbs pen qatysýshy akterler myqtap uqqan. Jas dramatýrg Oljas Janaıdarovtyń «Kafedegi ekeý» pesasyn ne­gizge ala otyryp, olar ózindik izdenisi arqyly sol dra­manyń bir ınterpretasııasyn ǵana jasap otyr. Endi spektaklde jas­tar taqyrybyn kóterý arqyly olardy tolǵandyryp júrgen otbasy, mahabbat, perzent súıý máselelerin birinshi planǵa shyǵarǵan. Spektakldyń ıdeıasy – qazirgi otbasylyq qun­­dylyqtardyń quldyrap, adam­dardyń bir-birin túsinýi, uǵynýy ushyǵyp ketkenin kór­setý dep tanydyq. О́mirdi áleý­mettik jelidegi qysqa habar syn­dy qabyldaıtyn jastar­dyń ózindik «meni» joǵalyp, rýhanı qundylyqtardyń ól­­she­mi ózgergenin teatr ti­lin­de jetkizýdi kózdegen. Shyn má­ninde, bul másele kúl­li álemdi tol­ǵandyryp otyr­ǵa­ny ras. Son­dyqtan rejısser men shy­ǵar­mashylyq top osy maqsattyń údesinen shyq­qan dep senimmen aıtamyz. Spek­taklden ár kó­rermen ózine keregin alyp shyq­qany sózsiz.

ALMATY