Baqtııar Baıseıitov: Tabys tek tabandylyq arqyly keledi

Elimiz táýelsizdik alǵannan keıin Baıseıitov kóptegen dúbirli dodada Qazaqstannyń namysyn abyroıly qorǵady. Atap aıtsaq, 1995 jyly álem chempıonatynyń kúmis júldegeri atansa, 1998 jyly tórtkúl dúnıeniń teńdessizi dep tanyldy. Eki ret Azııa birinshiliginde aldyna jan salmasa, taǵy eki márte sol jarysta qola júldeni enshiledi. 1998 jyly Bangkokta alaýy tutanǵan Azııa oıyndarynda Baqtııardyń aldyna túsetin eshkim tabylmady. Sol sańlaq bul kúnderi grek-rım kúresinen Qazaqstan ulttyq qurama komandasynyń bas jattyqtyrýshysy qyzmetin atqarady.

– 1998 jyly Shvesııanyń Evle qa­lasynda siz jáne Mkhıtar Maný­kıan álem chempıony atanyp, barsha qazaqstandyqty qýanysh pen shat­tyqqa bóledińizder. 1999 jyly M.Ma­nýkıan dál sol belesti ekinshi márte baǵyndyrdy. Sodan beri tabany kú­rekteı 21 jyldan asa ýaqyt ótse de, jerlesterimizdiń arasynan dúnıe­júzilik dodalarda daralanǵan bir­de-bir balýan shyqpady. Ne sebepti dep oılaısyz?

– Tórtkúl dúnıeniń teńdessizderi bas qosqan jarysta Qazaqstannyń balýandary san márte jeńis tuǵyryna kóterilgenin ózderińiz jaqsy bilesizder. О́kinishke qaraı, 1999 jyldan beri bas júlde bizdiń jigitterge buıyrmaı júr. Sol aralyqta Almat Kebisbaev, Meı­rambek Aınaǵulov, Dosjan Qar­tyqov jáne Qorlan Jaqansha syndy balýandarymyz aqtyq synǵa deıin alqynbaı jetkenimen, barlyǵy sheshýshi tusta utyldy. Moıyndarynda qola medaldi jarqyratqan basqa da balýandar je­ter­lik. Biraq solardyń eshqaısysy altyn tuǵyrǵa kóterile almady. Bul jaǵ­daı barshamyzdy qynjyltyp otyr­ǵany ras. Meniń paıymdaýymsha, fı­naldyq aıqasqa ár sportshy aıryqsha qulshynys, ynta-jiger, kerek deseńiz asqan jankeshtilikpen shyǵýy tıis. Bul óziniń balýandyq ǵumyryndaǵy eń sońǵy jekpe-jek dep oılasa da, esh ar­tyqtyǵy joq. Jaýapkershiliktiń júgin ár azamat jan-tánimen ǵana emes, jú­regimen de sezinýi kerek. Sebebi onyń sporttyq mansabynda endi ondaı sáttiń bolmaýy da múmkin ǵoı.

Máselen, 1995 jyly Pragada ót­ken álemdik dodada men keremet babymda bolǵanymmen, fınaldyq saıysta sú­rinip, nátıjesinde kúmis medaldi qana­ǵat tuttym. Sol sátsizdikten úlken sabaq aldym. Esesine arada úsh jyl ótken soń Evlede kózdegen maqsatyma qol jetkizdim. Aldymda kimderdiń tur­ǵanyna qaramaı, ataqtary dardaı apaı­tósterge qasqaıyp qarsy shyqtym. Bar­lyǵyn jyqtym da álem chempıony atandym. Jeńis, tabys, ataq, dańq eren eńbek pen tabandylyqtyń arqasynda ǵana keledi. Shákirtterime osyny uǵyn­dyrsam deımin. Qazaq «úmitsiz shaıtan» dep beker aıtpaǵan ǵoı. Biz – keleshekke qashanda úlken úmitpen qaraǵan halyqpyz. Buıyrtsa, aldaǵy jarystarda sol olqylyqtyń orny tolady. Oǵan men senimdimin.

– 1996 jyly Atlantada alaýy tu­tan­ǵan Olımpııa oıyndarynda Iýrıı Melnıchenko qarsylas shaq keltirmeı, bas júldeni oljala­dy. Sodan beri shırek ǵasyr ýaqyt ótse de qazaqstandyq jankúıerler áli altyn medaldiń syńǵyryn es­tigen joq. Bul kúnderi grek-rım kúresinen Qazaqstan ulttyq qura­ma­synyń tizgini sizdiń qoly­ńyz­da. Shákirtterińizdiń qazir­gi kez­degi qarqyny qalaı?

– Qazaqstan quramasy sapyndaǵy barlyq balýannyń qarym-qabileti men áleýetin jaqsy bilemin. Olardyń árqaısysynan da úlken erlik kútýge bolady. Sol sebepti de eshqaısysyn bóle-jara ataǵym kelmeıdi. Ulttyq komandanyń bas bapkeri bolǵandyqtan, bárine birdeı qaraımyn. Barlyǵyna aıryqsha senim artamyn. Osy oraıda dańqty balýan Jaqsylyq Úshkem­pirovtiń aıtqan sózi oıǵa oralady. 1980 jyly Máskeý Olımpıadasynda jeńimpaz atanǵannan keıin ol kisi «qazaq jastary arasynan da Olımpıada chempıondary kóptep shyǵatynyna senemin» dep tebirene sóılegen edi ǵoı. Asyl aǵamyzdyń bul pikirimen tolyqtaı kelisemin. Men de sol kúnniń alys emestigine esh kúmán keltirmeımin.

– Balýandyq ónerdi búge-shigesine deıin zerttegen Ýkraınanyń ataqty jýr­nalısi Iаn Dymov óziniń bir ma­qa­lasynda «Ogınskıı óziniń Po­lo­nezimen kúlli álemge tanyldy. Ke­ıinnen odan basqa týyndylar jazbasa da, onyń esimi tarıhta máńgi qalar edi. Baqtııar Baıseıitovtiń jaǵdaıy da dál solaı. Iskandarıanmen jáne Askýıamen bolǵan beldesýlerdi qazaq balýanynyń «polonezderi» dep nyq senimmen aıtýǵa bolady» dep tebirene jazǵan edi. Joǵaryda esimderi atal­ǵan dańqty sportshylarmen sa­ıysqa túsken sátterińizdi áńgi­melep berseńiz. Aldymen 1995 jyly Pra­gada ótken álem chempıonatyn tilge tıek etseńiz.

– Qazaqstan táýelsizdik alǵannan keıin biraz ýaqyt sátsizdiktiń shyrmaýynan shyǵa almaı júrdim. Ol kezderi 82 kılo salmaqta óner kórsetetin edim. Úsh jylǵa jýyq ýaqyt aralyǵynda Azııa chempıonatynyń qola júldesin ıelenýge ǵana jaradym. Árıne, bul jaǵdaıdyń meni qanaǵattandyrmaǵany anyq. Sodan oılana-tolǵana kele, 74 kılo salmaq dárejesinde baq synaýǵa bel býdym. Árıne, 10 kılodaı artyq salmaqtan arylý ońaı sharýa emes. Alǵashynda qat­ty qınaldym. Biraq jattyǵý zalynda aıanbaı ter tógip, birte-birte babyma keldim. 1995 jyly órleý kezeńi bastaldy. Kóktemde Manılada Azııa chempıony atandym. Kúzde dúnıejúzilik dodaǵa attandym. Chehııanyń astana­synda ótken jarystyń bastapqy bel­desýlerinde japonııalyq Takamasý Kataıama, ýkraı­nalyq Artýr Dzıgasov, grýzııalyq Gocha Djendjelashvılı syn­dy jigitterdi utyp, jartylaı fı­­nalda Mnasakan Iskandarıanmen jo­­lym qıysty. Bul balýandy men jaq­sy bilemin. Reseıdiń týy astynda óner kórsetken armıan sportshysymen 1992 jyly Barselona Olımpıadasy qarsańynda ótken TMD quramasynyń oqý-jattyǵý jıynynda birge boldyq. Ol – naǵyz kemeldengen shaǵyndaǵy juldyz, al men – 20 jastan endi asqan jigitpin. Jattyǵý barysynda Is­kandarıanmen alysqym keletin. Shyny kerek, úlken alamanǵa endi ǵana qosyla bastaǵan bizdeı saryaýyz balýandardy ol múlde elemeıtin. «Bul qazaq maǵan jarytyp qarsylyq kórsete qoımas» degendeı syńaı tanytyp, san márte qasymnan kóz qyryn da salmaı ótti. Arada úsh jyldan asa ýaqyt ótken soń sol sańlaqpen kúsh synasýdyń sáti tústi. Bul báseke 7:2 esebimen meniń paıdama sheshildi.

– Barselona Olımpıadasynyń jeńimpazy, álemniń úsh jáne Eýro­panyń eki dúrkin chempıony Mna­sakan Iskandarıandy utqa­ny­ńyz­dan keıin sizdiń bas júldeni ol­ja­laıtynyńyzǵa kúmándanǵandar kem­de-kem bolǵan shyǵar?

– Jartylaı fınalda kóp kúsh jum­sap qoıǵanymdy aqtyq aıqasta anyq sezindim. Sheshýshi tusta fransýz balýan­y Ivon Rımerge ese jiberip, kúmis medaldi qanaǵat tuttym. Sol kezde onyń tek Eýropa chempıony degen ataǵy bolǵanymen, keıinnen Rımer talaı belesti baǵyndyrdy. Araǵa jyldar salyp, ekeýmizdiń jolymyz taǵy eki márte qıysty. Bul beldesýlerde meniń mereıim ústem boldy.

– Esesine Shvesııanyń Evle qala­synda baq juldyzyńyz janyp, bas júldeni oljaladyńyz. Fınalda Olım­­pıada chempıony Fılıberto As­kýı­dy ári de, beri de laqtyryp, bas kó­tert­peı utqanyńyz kúni búgingideı kóz aldymyzda...

– Praganyń kúmisin Evleniń altynyna aıyrbastaý úshin týra úsh jyl ter tóktim. Sol aralyqta atoı salǵan kezder de, jeńilistiń kermek dámin tatqan sátter de boldy. Al Shvesııada jolyqqan qarsylastarymnyń barlyǵy da qarýly boldy. Áýeli polıak balýany Iýzef Trachpen beldestim. Ol – Olımpıada chem­pıony jáne álem chempıonattarynda úsh ret júldeger atanǵan balýan. Trachtyń sol joly altyn alǵysy kelmedi deısiz be?! Biraq Skandınavııa túbeginde soryna qaraı men jolyqtym. Trach tize búkti. Kelesi qarsylasym – Norvegııa sport­shysy Borge Iohanssen. Ony da asa qınalmaı uttym. Úshinshi kezdesýde ázerbaıjandyq Kvıtsha Bı­chınashvılıden basym tústim. Jar­tylaı fınalda reseılik Mýrat Kardanovpen kúsh synastym. Bul beldesý tym aýyr bolǵanyna qaramastan, odan aılamdy asyrdym.

Aqtyq aıqastyń aldynda biraz qobaljyǵanym ras. Qansha degenmen, kýbalyq qabylan – Olımpıada jáne álem chempıony. Onyń ústine, Fılı­berto Askýımen eki márte joly­ǵyp, eki retinde de oısyraı utylǵanmyn. Biraq bul jarysqa men tek altyndy ańsap kelgen edim. Qaıtsem de sol bıikten kórinemin dep boz kilemge qul­shynyp shyqtym. Bir mezette bapkerim, dańqty balýan Dáýlet Turlyhanov meni toqtatyp: «Baqtııar, sen osy jo­ly jeńiske jetýge tıissiń. Ákeń mar­­qum seniń álem chempıony bolǵan sátińdi kórýdi armandaǵan. Ony óziń de jaqsy bilesiń. Mine, endi áke amanatyn oryndaýdyń ońtaıly sáti ke­lip tur», dep qaırady. Qapelimde ne de­rimdi bilmeı qaldym. Janaryma jas tyǵyldy. Ishte bir erekshe eges paıda boldy. Shyqtym da qarsylasymdy ári-beri laqtyrdym. Áp-sátte tablodaǵy esep 9:0-ge jetti. Báseke qyzǵan tusta Kýba balýany eki upaı oljalady. So­nymen aıqas aıaqtaldy. Osylaısha ákem­niń amanatyn oryndap, álem chempıony atandym. Jekpe-jekten keıin jerlesterimniń qushaǵyna engen bette keri burylyp qarasam, Olımpıada chempıony boz kilemniń ústinde eńkildep jylap jatyr eken...

– Ákeńiz de sporttyń naǵyz janashyry bolǵan eken ǵoı.

– Iá, dál solaı. Ákem – Baǵashar meniń ár qadamymdy jiti qadaǵalap, únemi jigerlendirip otyratyn. Jeńiske jetsem, balasha qýanyp, jeńilis tapsam, jerden alyp, jerge salatyn. «Bala ǵoı, meseli qaıtyp qalyp júrer» dep esh aıamaıtyn. Áli esimde, bozbala shaǵymda Almatyda ótetin Sul­tan Baımaǵambetovti eske túsirýge arnal­ǵan týrnırge qatystym. Bastapqy bel­desýlerdiń bárinde jeńiske jetip, fınalǵa shyqtym. Fınaldyń alǵashqy mınýttarynda qarsylasymnyń osal tusyn taba almaı qatty qınaldym. Kilemniń shetinde turǵan ákem: «Kúres deımin, ıttiń ǵana balasy, kúres!», dep aıqaılaıdy kelip. Barsha kórermenniń nazary bizde. Ákemniń daýsy estilgen saıyn men odan ári sasqalaqtaı beremin. Áıteýir, amalyn taýyp, qarsylasymdy qapy qaldyrdym. Beldesý aıaqtalǵan bette ákemdi izdesem, esh jerde joq. Sóıt­sem, qysymy kóterilip, murnynan qan ketipti. Aqyry ony jýynatyn ból­meden taptym. Mine, ákem osyndaı jan edi.

Ákem jaıynda áńgime qozǵalǵanda myna bir oqıǵa eriksiz eske túsedi: 1991 jyly Ýkraınanyń Zaporoje qalasynda ótken KSRO halyqtary spar­takıadasynda Qazaqstan quramasy orasan zor nátıje kórsetip, komandalyq esepte bas júldeni jeńip aldy. Men óz salmaǵymda ekinshi oryndy ıelendim. Ásirese, áriptesteriniń arasynda «sú­ıek­siz balýan» atanǵan Nıkolaı Pa­laz­nıkti utýym erekshe esimde qaldy. Fınalda eki dúrkin Álem kýbogynyń ıegeri Bısolt Dısıevke ese jiberdim. Kúlli Keńes Odaǵynyń kókjaldary jı­nalǵan jarysta kúmis medaldi ıe­lený áli 20 jasqa tolmaǵan sportshy úshin úlken dáreje edi. Sóıtip, qýanyshym qoınyma syımaı, elge oraldym. Shańyraǵymyzdyń tabaldyryǵyn attaǵan bette ákemniń «Nesine qýanasyń, ekinshi oryn da sóz bolyp pa?! El maq­taǵan balýan qandaı alamanǵa qossa da tek altyn tuǵyrdan kórinýi kerek. Esińe saqta, keleshekte sen álemdik dodalarda daralanýǵa tıissiń», dep aıt­qany bar. Sol kezde ákem maǵan bul dúnıedegi eń qatal adamdaı bolyp kórindi. Alaıda eseıe kele bárin de túsindim. Qazir oılap otyrsam, osy bir aýyz ǵana sózge ákemniń bar qudireti, asyl armany syıyp turǵan eken ǵoı. Ol kisi ulynyń keleshekte álem chempıony dárejesine jete alatynyn óziniń ishki túısigi jáne jan-dúnıesimen sezingen eken. Biraq sol kúnderdi ol kóre almaı ketti. Asyl ákem nebári 46 jasynda baqılyq boldy.

– Álemdik arenada Mnaskan Is­kan­derıan men Fılıberto Askýıdan óz­ge taǵy qandaı kókjaldarmen jo­ly­­ńyz qıysty?

– Túrli dúbirli dodada olardan da basqa kóptegen sańlaqtarmen kúsh synastym. Solardyń arasynan majar­standyq Tıbor Komaromı (Seýl Olım­pıadasynyń kúmis júldegeri, úsh dúr­kin Eýropa jáne úsh dúrkin álem chempıony), Mýrat Kardanov (Sıdneı Olımpıadasynyń jeńimpazy, álem chempıonatynyń qola júldegeri, Eýropa chempıony), Iýzef Trach (Olımpıadanyń úsh dúrkin qola júldegeri, álem chempıonatynyń úsh dúrkin kúmis júldegeri), túrkııalyq Nazmı Avlýdja (Beıjiń Olımpıadasynyń qola júl­degeri, eki dúrkin álem jáne tórt dúr­kin Eýropa chempıony) syndy apaı­tóstermen aıqasqanym kúni búginge deıin kóz aldymda.

– Árıne, ár sportshy úshin álem jáne Azııa chempıony, Azııa oıyn­darynyń jeńimpazy ataný úl­ken abyroı jáne zor mártebe ekeni sózsiz. Desek te sizdeı dardaı ataq-dańqy bar, bolmysy bólek balýan­nyń Olım­pıadada júlde ala almaýy óki­nishti-aq! Bul jaıt sizdi de qyn­jyl­tatyn shyǵar?

– Iá, bir ókinishtiń ishte ketkeni ras. 1996 jyly Atlantada jolym bolmady. Sol jarysta kýbalyq Fılıberto Askýı men polshalyq Iýzef Trachtan utyldym. Menen aılasyn asyrǵan balýannyń ekeýi de aıtýly jarysta jeńis tuǵyryna kóterildi. AQSh-ta jibergen esemdi 2000 jyly Aýstralııada qaıtaramyn dep úmittendim. Biraq Sıdneıde de súrindim. Tusaýkeser kezdesýimde fransııalyq Ivon Rımerdi utqanymmen, kelesi aınalymda álem chempıony fınlıandııalyq Marko Iýlı-Hannýkselaǵa jol berdim. Alǵashqy kezderi qatty qynjyldym. Eki birdeı Olımpııa oıyndarynan oljasyz oral­ǵanym janyma batty. Biraq bárine ýaqyt emshi. Sıdneı Olımpıadasynan keıin taǵy bir jyldaı óner kórsettim. Biraq burynǵy babyma kele almadym. Onyń ústine jaraqattar da jıi mazalaı bastady. Birinen qutylsań, ekinshisi shyǵady. Sóıtip, 30 jasymda sporttyq mansabymdy aıaqtaýyma týra keldi.

– Odan keıin túrli kásiptiń tutqa­syn ustaǵan kórinesiz.

– Bastapqy kezderi túrli kásippen shuǵyldanǵanym ras. Biraq báribir baýyry ystyq boz kilemnen alystap kete almadym. Ýaqyt oza úlken sportqa qaıta oralyp, bapkerlik qyzmettiń qamytyn kıdim. Alǵashynda Qazaqstan ulttyq quramasynyń aǵa jattyqtyrýshysy boldym. Kóp uzamaı bas bapkerlik qyzmetke taǵaıyndaldym. Osylaısha jyldar boıy jıǵan mol tájirıbemdi, boıymdaǵy kúsh-jigerim men qajyr-qaıratymdy otandyq grek-rım kúre­siniń órkendeýine jumsap jatqan jaıym bar.

– Kezinde birge kúresken árip­tes­terińizdiń aıtýynsha, siz 17 jasy­ńyzda eresekter arasynda Qazaqstan chempıony atanǵan ekensiz. Bul áńgime qanshalyqty ras?

– Esh ótirigi joq. 1988 jyly Alma­tyda ornalasqan Qajymuqan atyn­daǵy sport mektep-ınternatynda tálim-tárbıe alyp júrgen bir top oqý­­shyny Qaraǵandy qalasynda óte­tin eresekter arasyndaǵy el chempıo­natyna apardy. Aralarynda 11-synypta oqyp júrgen men de barmyn. Bapkerlerimizdiń kózdegeni – jet­kin­shekter kókjaldarmen kúresip kór­sin, bilmegenderin aǵalarynan úıren­sin, shyn sheberlerdiń qandaı bolatynyn uǵynsyn degen nıet. «Qaıtken kúnde de jeńis tuǵyryna kóterilýge tıissiń» dep talap qoıǵan eshkim joq. Sodan belgilengen kúni Qaraǵandyǵa da jettik. Jerebe tartý rásimine jınalǵan eńgezerdeı jigitter maǵan jaltaq-jal­taq qarap qoıady. Olardyń «Áı, osy bala bastapqy kezeńde menimen jolyqsa eken» dep tilep turǵanyn ishim sezdi. Árıne, balýandardyń oıy túsinikti. Kim bolsa da alǵashqy aınalymda azýly qarsylaspen arpalysqannan góri osaldaý bireýmen kúsh synasqysy keledi. Al sol toptyń ishindegi «eń osaly» 17 jastaǵy bozbala ekeni bilgili.

Qaraǵandyda bári kerisinshe boldy. Tusaýkeser kezdesýimde Taldyqorǵannan kelgen balýanmen kezdesip, ony taza uttym. Ekinshi aınalymda О́skemenniń ókiline de esh múmkindik bermeı, ja­ýyrynymen jerge qadadym. Úshin­shi kezeńde Qazaqstan chempıony Sul­tan Malaevtan mereıim ústem boldy. Jartylaı fınalda Olımpııa oıyn­darynyń eki dúrkin jeńimpazy, álem­niń bes dúrkin chempıony Valerıı Rezansevtiń uly Leonıdti jolymnan yǵystyrdym. Fınalda qazaqtyń beldi balýany Rýslan Jumabekovti jeńdim. Osylaısha 17 jasymda el chempıony atandym. Mine, joǵaryda aıtylǵan áńgimeniń tarıhy osyndaı.

– Áńgimeńizge rahmet.