Kimge de eki Otanynyń bolýy eki talaı, bolsa qaýipti. Eki Otanym bar degenniń bir kúni júzi jaryq bolǵanymen, aıaq astynan aýnap túser zaman týsa, beti sharyq bolyp qalýy da ǵajap emes. Ony Otany joq ala kóńil, syrty bútin, ishi tútin, túıtkili kóp biraz ulttardyń qas-qabaǵynan ańǵarý qıyn bolmasa kerek. Bul jaǵynan kelgende, bar qazaq shúkirshilik eterimiz sózsiz. Sebebi qara shańyraqqa ıe bolǵan qazaqtyń armany joq, kóńili bútin, nıeti asqaq desek, artyq aıtqandyq bolmas.
Ár otbasynyń óz qara shańyraǵy bolady. Ol kıeli sanalady. Qara shańyraq ekenin bilip barǵan adam, ásirese sol otbasynan ósip, óngen urpaq buryn ıilip kirip, kósteńdemeı ımenip otyratyn bolǵan. Saparǵa shyqsa, ne bir tilek jolyna attanarda, qınalǵan tusta, qysylǵan sátte qara shańyraqqa kirip táý etýdi paryz sanaǵan.
Sol qara shańyraqtyń túpki máni ne degenge kelsek, ol – sodan taraǵan barlyq otbasy, aǵaıyn yntymaǵy, baba saltyn saqtaýy, ata-ana úlgisin úkileýi, sol joldy jalǵastyrýy, sóıtip, aýyl birligin, el birligin arttyrýy. Muny ult uıtqysyna aınaldyrý, irkitteı iritpeı, qalybyn buzbaı keıingi urpaqqa amanat etip qaldyrý. Bul arqyly qara shańyraqtyń qozdap jatatyn otyn sóndirmeı, sólin qurtyp, kúlin shashyp, qurdymǵa jibermeı, dástúrdi tolqyn-tolqyn urpaq kókeıine berik sińirý. Olardyń árqaısysy «ul – qonys, qyz – óris» degendi kókeılerinde jańǵyrtyp, qara shańyraqtyń ıesi ul ekenin, ul bolǵanda ananyń aq sútin sarqyp emgen kenje ul ekenin esten shyǵarmaıtyn shyndyqqa baǵyný.
Atadan jalǵasqan ákeniń qara shańyraǵyn ustap qalǵan ul men kelinge basqalardyń iltıpaty erekshe bolǵan. Bar dúnıe kenje balanyń enshisi dep, oǵan ashkózdený aǵattyq dep uqqan. Ataýly kúnderde, Aıt pen Naýryz merekelerinde qara shańyraqtan attap ótpeı, sol úıden qadam ashýdy búkil aýyl jurty oılaryna bekem ustanǵan. Ásirese, kelinder jaǵy qara shańyraqqa sálem salyp, qıyp ótpeı, kirip turýdy qaryz dep bilgen. Tipti qara shańyraqtyń qasynan ótip bara jatqandar oıqastamaı at tizginin tartyp, kıeli úı, qasıetti meken dep áıelder jaǵy attan túsip, atyn jetekke alyp jaıaý júretin bolǵan.
Sol qara shańyraqtan enshi alǵan, óz aldyna shańyraq kótergender úlken- kishisine qaraı úlken úı, úlken otaý, kishi otaý, taǵy da basqa dep jónine qaraı rettelgen.
Qara shańyraq – qazaq úshin altyn dińgek, úzilmeı kele jatqan arqaý edi. Qara shańyraq – qus qonǵan aıdyn kól, asqar bel bolyp, aıbyny da asqaq turar edi.
Sol qara shańyraqtyń búgingi jaı-kúıi qalaı eken degen suraq, kóp jaǵdaıda mazany ala beredi. Kerek deseńiz, qara shańyraqty umytqan qazaqtar da joq emes sekildi.
Zamanǵa qaraı úıdiń formasy da, turmys-tirshilik te ózgerdi. Biraq túr-túsimiz, til, din, dilimiz qalybynda. Burynǵylar bıdiń úıi bolmasa da, bı túsetin úı bolsyn degen ataly sóz qaldyrǵan eken. Iá, tildegi, dildegi, dindegi ala-qulalyqtyń bary belgili. Biraq ulttyq múddege kelgende, ony burynǵysha kósh júre túzeledige salyp, bereke-birlikke taban tiresek, yntymaqty isti alǵa ozdyrsaq utylmaımyz.
Nesin jasyramyz, qara shańyraq qasıetti degendi kóbimiz aýyzsha tamsanyp aıtamyz. Biraq sol qara shańyraqqa qaraýyl bolyp otyrǵandar aýylda bar, qalada kók sútteı suıylyp bara jatqany ras. Ýaqytty, dáýirdi, jan baǵysty kóldeneń tartyp kólgirsıtinder tabylady. Ony da jónsiz deı almaımyz, uǵamyz, túsinemiz. Degenmen, ult isi – uly is ekeni eske túskende, bárin jıyp qoıyp, keregesi syqyrlap, shańyraǵy shaıqalyp turǵan qara shańyraqty qaıtsek qalpyna keltiremiz dep bulqynasyń. Qoldan keletini – qalamǵa jabysyp, qaǵazǵa úńilý. Basqaǵa qaýqar kem.
Keıde órkenıetti elderge júgine qalamyz. Degenmen, sol órkenıetti elderdiń syry ashylyp, syqpyty kórinip, ala-qula qoǵamyndaǵy qolaısyzdyqtar alyp ushqan kóńildi sý sepkendeı basady. Tipti sol úreıdi ushyratyn jat qylyqtaryn kóre turyp, óz jaqsymyzdy áspetteýge kelgende tarshylyq tanytatynymyz da anyq. Ult ekenimizdi uqsaq álgindeı «áı, kápir-aı»-lardan boı tartýymyz kerek. Eger syrttyń múddesin ishki múddeden joǵary qoısaq, urpaqty keleshekte aıamaı azdyryp alýymyz kádik. Beti aýlaq, áıtse de saqtanbasaq, kólgirsı bersek, qara shańyraqtaı kıeli uǵymdy arhaızmge jiberip tynýymyz da múmkin ǵoı.
Ultty saqtaıtyn – ulttyq qundylyq, ulttyq úlgi, ónege, babalar dástúri, salt-sana. Osy erekshelikterimizben qazaq bolyp kórine alamyz.
Qara shańyraqtyń ıesi men deıtin ul men kelin, rasynda osylar deıtin onyń tóńiregindegiler de azaıyp barady. Kenje, kenje kelinmen birge turatyn ata-ana da kemip barady. Ony aıtasyz, qos memleket sekildi ala kózdesip kún keshetinder de barshylyq.
Osyndaı ádetten be, qara shańyraqty bylaı qoıyp, jas shańyraqtardyń oırany shyǵyp, ajyrasý jaǵynan ózge jurttardyń aldyna shyǵyp ketetin sátter de jıiledi. Kempir-shal kúzetip otyrǵan qara shańyraqty «basyp» alyp, álgi «kúzetshilerdi» jylatyp, eńiretip qarttar úıine ornalastyratyndar da azaıatyn túri joq. Bul qazaqqa jat qylyq edi, álde qara shańyraqtyń kıesin bilmeı, qasıetin ketirgen soń, osyǵan jetkizip otyr ma eken?
Sumyraıdaı syqıyp kelip, dendep enip bara jatqan Eýropanyń, qazirshe eleýsizdeý kórinetin úreıli dástúrsymaqtary jan shoshytady. Ony aıtasyz, etimizdiń ólgeni sonsha, kóz shirkiniń kóngeni sonsha, qatigezdikke, jat ádetke nemquraıdy qaraıtyn bolyp aldyq. Bizden aýlaq, basqa da ǵoı deı salamyz. Osyndaıda Abaıdyń jıirkene aıtatyn ózimshildik týraly baılamy eske túsedi.
Shynyna kelsek, túrkiniń qara shańyraǵyna ıe qazaq jurtynda oǵash ádet pen ádep baıqalmaýy tıis. Qara shańyraqty aıtpaǵanda, Reseıdiń bilimdar ǵalymy M.Shevchenko «...Qazaqtar – túrkilerdiń atasy. Qazaqstan ejelgi túrki jurtynyń birden bir murageri bolyp tabylady», degen baılamy eske túskende, muraGer nege soǵan saı bolmaıdy deýge týra keledi.
Bul zaman emes, bodan kezde sol muragerge, ıaǵnı qazaqtarǵa qaraǵandar «e, qoıshy» demesin dep, «Qazaq – baladaı ańǵal, sútten aq, sýdan taza, búlinbegen halyq» ekenin aıtyp, sonyń tunyǵyn laılamaı, bastaý basynda saqtap qalýy úshin ózderin qurbandyqqa baılap, «Bizdi ultshyl qylǵan nárse – bizdiń kemdikte, qorlyqta júrgenimiz, kóringennen soqqy jegenimiz», degen Álıhan Bókeıhannyń halqym degen berik baılamyn ornyqtyrý, qara shańyraqty saqtap qalý: «Shyn baq – ata-ananyń mahabbaty men balalardyń taza júreginde», degen Shákárimniń túıini aqıqattyń aq joly dep bilemiz.
Endeshe, «Biz qazaq halqy dep týdyq, sol halyq dep dúnıeden ótemiz de. Basqa oı-pikir bolǵan emes, bolmaıdy da», dep almastaı jarqyldaǵan Alashtyń qaıratkeri Álimhan Ermekuly aıtpaqshy, ár qazaq qazaq ekenin namyspen oılap, armen topshylasa eldigimiz máńgilik bolary haq. Sonda ǵana qara shańyraq shaıqalmaı, saqtalady. Kıesi shańyraǵyna qaıta qonyp, qasıeti artyp, qadiri urpaqtyń oı-sanasynda bekip, qarttar úıine qazaqtyń aq saqaldy atasy men aq jaýlyqty anasy túrli syltaýlarmen toǵytylmaıdy, súırelep aparyp ótkize salý tyıylady. Ata-ana, kelin-bala tórteýi túgendenip, qara shańyraqtyń berekesi kiredi. Ar alǵa ozyp, qara shańyraqtyń ýyǵy sıremeıtin bolady.
Súleımen MÁMET,
jýrnalıst
