Bórte hanym

Tarıhı jylnamalarǵa, folklor muralaryna júginsek, Bórte hanym Qońyrat taıpasynyń belgili de bedeldi adamy Daı-sheshenniń qyzy. Shamamen 1154-1230 jj. aralyǵynda ómir súrgen. Ata-baba jolymen Qııat taıpasynyń batyry Esýkeıdiń uly Temýchınge atas­tyrylady. Esýkeı batyr erte qaı­tys bolyp, Shyńǵys atastyrylǵan qalyń­dyǵyn ýaqyty kelgende uzatyp ákeledi.

Bórte  hanym Shyńǵys han­nyń ata­ǵy shyqpaı turyp-aq se­nimdi serigine aı­nalǵan. Qıyn kezeńderde de, alǵash jaýǵa attanyp, jeńiske jetkende de qa­synda júrip, uly qaǵannyń aınymas súıispenshiligine ıe bolǵan arýdyń taǵ­dyr talaıy ońaı bola qoımaǵan.

Bórte týraly tarıhı jazbalar kóp emes. Aq jibekten kıinip, shashyna altyn tıyn taǵynyp júretin kórkine aqyly saı hanym retinde sıpattalatyn tym az derek bar.  

Tarıhshy Zardyhan Qınaıattyń jaz­ǵanyna súıensek, HI-HII ǵasyr­larda, mońǵol dalasynda túrki, mońǵol taıpa birlikteri tyǵyz baılanysta ómir súrdi. Olardyń salt-dástúri, tili, mádenıeti bir-bir­lerine uqsas keledi. Rý-taı­palar arasyndaǵy quda túsý salty taıpalar yntymaqtastyǵyn nyǵaıtyp, beıbit qatar ómir súrýge uıtqy boldy. Mine, osy saltty ustanǵan  hamag taıpasynyń batyry ári kósemi Esýkeı batyr uly Temýchınge (Shyńǵysqa) naǵashy jurty olhýnýd taıpasynan qyz aıttyrýǵa jol­ǵa shyǵady. Biraq ákeli-balaly ekeýi dittegen jerge jetpeı, jol-jóne­keı qońyrat taıpasynyń kósemi Daı-sheshenge (Deı-sheshen) jolyǵyp qala­dy. (Qınaıat Z. Joshy hannyń ata-tegi tóńi­regindegi aqıqat. // «Shyńjań qoǵam­­dyq ǵylymy» jýrnaly. 2000 j, № 1.)

«Mońǵoldyń qupııa shejire­sin­de» bul oqıǵa bylaı baıandalady:

«61. Esúkeı batyr Temújin toǵyzǵa kelgen kezde, Ýálin sheshe­siniń tórkini olqunoýyt elinen, na­ǵashy jurtynan qyz izdeıin dep, ony ertip barady. Jolaı Seksir men Shikirkýdiń arasynda otyrǵan Qo­ńy­rat­tyń Deı sheshenine kezi­gedi.

62. Deı sheshen búı deıdi: «Esú­keı quda, qaıda barasyz?» Sonda Esúkeı batyr: «Meniń ulym­nyń naǵashysy – olqunoýyt elinen qyz sura­maq bolyp bara jatyrmyn», – deıdi. Deı sheshen: «Myna ulyń­nyń kózi otty, beti almasty», – eken deıdi.
63. «Esúkeı quda, ótken túnde tús kórdim. Túsimde aı men kúndi sheńgeldep ustaǵan bir appaq suńqar qolyma qon­ǵan eken... Aı men Kúndi biz kózben kórý­shi edik. Al, aı men kúndi aq suńqar sheńgel­dep ákelip, meniń qolyma qonýy netken ǵajap! «Qandaı jaqsylyq keziger eken» dep men basqalarǵa da aıtqan edim. Esý­keı quda, balańyzdy er­tip kelgenińiz meniń osy túsimniń jo­rýy bolǵaı, qııat rýy­nyń kıesi maǵan tús bolyp kóringen bolar.
64. Bizdiń Qońyrat ejelden

Jıeni sulý,

Qyzy óńdi el.

Basqanyń jerin jaýlamaı,

Boldyrmaı, sirá, daý-damaı,

Bıdaı óńdi qyzdardy,

Bylqyldaq kúıme mingizip,

Jeteletip biz nardy,

Jeldirtekep júrgizip,

Jelegin búrkeı turǵyzyp,

Qutty qosaq etkenbiz...

Qońyrat syndy jurtymyz,

Qashannan da syıtymyz,

Qatyn susy bolatyn,

Qyzdyń mysy bolatyn

Jıenniń túsi bolatyn,

Solaı synǵa tolatyn.

65. Er uǵulum,

Eldi aralap

Aqyldy qyzdyń

Ajaryn baıqaǵaı.

Esúkeı quda, úıge baraıyq. Tıtimdeı qyzymdy da kórińiz», – dep Deı sheshen Esýkeıdi úıine ertip barady.

66. Deı sheshenniń qyzyn kórse: beti ajarly, kózi otty eken. Esýkeı batyrǵa unaıdy. Qyzdyń esimi – Bórte eken. Temú­jinnen bir jas úlken, onda eken...» (Mońǵoldyń qupııa shejiresi. Aýdarǵan M.Sul­tanııauly. Almaty: О́ner, 1998. 34-36 bb.). Esúkeı batyr sol kezdegi salt­­ty saqtap, ulyn ýaqytsha bola­shaq qudasynyń úıinde qal­dy­ryp, úıine qaıtady. Jolda dush­pan­dary bergen ýdan qaıtys bolady...

«Qupııa shejireniń» baıanda­ýynda, Shyńǵys eseıe kele Bórteni alýǵa bar­ǵanda Deı-sheshen batasyn berip, qyzyn qosady. Deı- sheshenniń báıbishesi, Bórteniń anasy Sotan báıbishe jas jubaı­larmen birge Shyńǵystyń eline keledi. Enesi eline qaıtqan soń Shyńǵys Bórteniń aqyl qosýymen, qasy­na janashyr týys-dostaryn ertip, Sotan ájeı kıtke ákelgen qara bulǵyn ishikti alyp, ákesi Esýkeıdiń dosy bolǵan kereıdiń Oń (Tuǵyryl) hanyna keledi. «Sizdi ákemdeı kórip, enem ákelgen bulǵyn ishikti Sizge ákelip otyrmyn» dep, tartý etedi. Oń han bolsa bar yqylasymen:

Qara bulǵyn ishigiń

Qar bop tekke ketpesin,

Tozǵyndaǵan elińdi

Toptastyryp bereıin,

Bytyraǵan elińdi

Biriktirip bereıin,

Aı deıtin bolsyn ajasy,

Qoı deıtin bolsyn qojasy, – dep rıza bolady. (Mońǵoldyń qupııa she­jiresi. Aýdarǵan M.Sul­tanııa­­uly. Alma­ty: О́ner, 1998. 47-48-bb.)

Shyńǵys han men Bórte ha­nym­nyń bas qosqan ýaqyty, túrkitanýshy ǵalym L.Gýmılev derek­terinde 1178-1179 jj. shamasy. Bul derektiń shyndyqqa jaqyn ekenin bekite túsetin Sagan Sesenniń 1663 jyly jazylǵan «Qundy qazyna» («Erdenıın tovch») atty tarıhı jylnamasy. Bul kitapta Shyńǵystyń  on jeti jasyn­da on segiz jasar Bórtege úılen­­geni aıtylady.

Z.Qınaıattyń túsindirýinde, Bór­­te jáne Shyńǵys hannyń ana­sy О́lýn ekeýi «ejen»  (újin) dep ata­lady.  «Ejen» (újin)  sózi  ıaǵnı «han ana», «handy týǵan ana» degen uǵym beredi. Shyńǵys áýleti tarıhyn­da «ejen» («újin») atanǵan osy eki ana ǵana.

Jazba derekterde jáne el jadynda jattalǵan áńgimelerde eń kóp aıty­latyn oqıǵa – Bór­te hanym­nyń jaý qoly­na tú­sýi. Rashıd-ad-dınniń «Jamıǵ-at-taýarıh» kitabynda, mońǵoldyń «Qupııa shejiresinde» Bórte sulýdy merkitterdiń tutqyn etip alyp ketýi týraly aıtylady. Osy oqıǵa, keıbir derekter boıynsha, keıinnen Shyńǵys pen Joshy ara ­qatynasynyń kúrdelenýine ákep soǵady. Shyńǵys han tulǵasy ar­qaý bolǵan kórkem týyndylarda da bul motıvke erekshe mán beriledi...

Rashıd-ad-Dınniń baıanda­ýynda, Bórte fýdjın (hanym) Joshyǵa aıaǵy aýyr kezinde merkit­ter tutqıyldan aýyldy shaýyp, tut­qyndap áketedi. Merkitter Bór­teni burynnan arazdyqta bolsa da, dál sol kezde tatýlyqta bolǵan Kereıdiń Oń hanyna  jiberedi. Shyńǵystyń ákesi Esýkeımen dos bolǵan Oń han Bór­te hanymdy qurmettep, kelinderiniń qata­rynda, kútimde ustaıdy. Bul týraly bilgen soń Shyńǵys Oń hanǵa Jalaıyr taıpasynan shyqqan ámiri Sabany attandyrady. Oń han Bórteni Sabamen birge jolǵa salady. Osy joldyń ústinde kele jatqanda Bórte bosanyp, dúnıege ul balany ákeledi. Jol ústinde týǵandyqtan balaǵa Joshy esimi berilgen eken.

Mońǵoldyń «Qupııa shejiresi­niń» baıanynda bul oqıǵa sál bas­qasha baıandalady. Bórteniń jaý tutqynyna túsý oqıǵasy Shyń­ǵystyń jańa úılengen kezi delinedi. Oq­shaý turyp jatqan az úı­li aýylǵa merkit taıpasy tarapy­nan shabýyl jasalyp, jańa túsken jas kelin Shyńǵystyń ákesi Esýkeıdiń es­ki dushpandaryna tutqyn bolyp ketedi. Kezinde Esý­keı bahadúr mer­kit Chılá­dúden О́lún újindi tar­typ áketken bo­latyn. Shyńǵys osy О́lún újinnen týa­dy. Sonyń qarymtasy retinde mer­kit­ter Bór­teni Chıládúdiń inisi Chıleger balýan­ǵa beredi. Shyńǵys han áıe­lin qaıtaryp alý úshin Kereı hany Ońnan (Tuǵyryl) kómek suraıdy. Sonda Oń han baıaǵy sózinde turyp:

Jetemin men sózime,

Jebeý keldi kezine.

Búkil merkitti byt-shyt qyp,

Bórte-újindi

Bergizeıin ózińe.

Qalyń merkitti qopa qyp

Hansha Bórteńdi

Qaıtaraıyn ózińe, –

dep jaýap bergen eken. (Mońǵol­d­yń qupııa shejiresi. Aýdarǵan M.Sultanııa­uly. Almaty: О́ner, 1998. 52-bb.)

Jamuqa men Oń hannyń eki túmen áskeri kúsh qosyp, Shyńǵys hannyń adamdarymen birigip, merkitterdi tas-talqan etip jeńedi. Sóıtip, Bórteni qaı­taryp alady. Bórte hanymnyń tut­qynnan azat bolyp, Shyńǵyspen qaýy­shýy «Qupııa shejirede» óte áserli baıan­dalǵan. Seleńgi ózenin boılap, tún ishinde úrke qashqan merkit aýylynyń sońyna túsken Shyńǵys qash­qan eldiń ishinen Bórteni izdep, «Bórte! Bórte!» dep aıǵaılaýmen bolady. Shyńǵysty daýysynan tanyǵan Bórte kúımeden túse jú­girip, Shyńǵystyń shylbyryna oralady. «Aıdyń jaryǵymen ta­ny­ǵan Temújin ony qushaqtap aıma­laıdy... Bórte-újin merkit­terdiń sheń­gelinen shyǵyp, Temú­jinmen osy­laı  kezdesken edi»,  dep sýret­teıdi «Qupııa shejire» (Mońǵoldyń qupııa shejiresi. Aýdar­ǵan M.Sul­tanııa­uly. Almaty: О́ner, 1998. 57- bb.).

Kúlli dúnıeni qaharymen ti­tiret­ken Shyńǵys han da abzal ana­dan týǵan, alǵan jaryn barynsha qadir tutyp, súıgen jan. Onyń Bór­teni qutqarý jolyndaǵy áreketi árıne, áýeli namys, sodan soń jastaı qosylǵan qosaǵyna degen erekshe súıispenshiligi desek bolar.

Belgili ǵalym Zeınolla Sánik Moń­­­ǵoldyń «Qupııa shejiresi» tý­ra­­­ly zertteýinde bylaı dep ja­­za­dy:

HIII ǵasyrdyń basynda, tyshqan jylynyń kúzinde Shyńǵys han merkittiń Toqta begin jeńedi. Ýbas Merkittiń záń­gisi Daıyr usun Shyńǵyspen soǵysýdan bas tartyp, qyzy Qulandy qaǵanǵa beredi. Jyldan asa ýaqyt Qulan qa­tyndy qasyna ertip, joryqta júrgen Shyńǵys ordasyna bet túzer aldynda Bórteden ruqsat suraý úshin serigi Mu­qalıdy jumsaıdy. Bul oqıǵa «Altyn shejirede» bylaı baıandalady:

«Boǵda ıemiz: «Bórte hanym jas ke­zimde jolyqqan jarym edi. Endi betin kórýim qıyn boldy. Úıine týra kir­sem, jóni qalaı bolady? Al­dymen jónin bilmeı, barǵan kezde, onyń ashýlanyp bulqan-talqan bolǵanyn kórý uıat is sekildi. Toǵyz keńesshimniń biri baryp, sóz sap kelgeni ońdy bolar dep oılap otyrmyn», – dedi» (Lývsanzadan. Al­tyn shejire. Mońǵol tilinen aýd. A.Maýqarauly. Almaty: О́ner, 1998. 129-b.). Uly qaǵannyń bul tapsyrmasyn oryndaý Jalaıyr Muqaǵa (Muqalı) júkteledi. «Mu­qalı Bórte hanymnyń aldyna baryp, bas ıdi. Ol: «Iem esen be, sen munda ne úshin keldiń?» – dep surady. Mu­qalı búı dedi: «Han ıem sizge ámirimdi jet­kiz dep meni jiberdi. Aıtqan ámiri mynaý:

«О́zim qurǵan ókimetke kónbedim,

О́ktem turǵan ókimetke

beril­medim.

Aqyl qosqan bılerime senbedim,

Aq ordanyń sándigine keneldim.

Arý Qulan hanymmen

Taǵdyr qosyp kelemin!»

Sonda Bórte hanym:

«Han ıemniń qudireti bul –

Qalyń Mońǵoldyń erkindigi.

Boǵda ıemniń keremeti bul –

Bar dúnıeniń esendigi.

Kólde júzgen aqqý-qaz bar,

Kóńiliniń qalaǵanyn

Han ıem ózi tańdap aýlar.

Baıtaq elde

Qyz-kelinshek kóp deıdi,

Qalaǵanyn

Han ıem ózi tańdap alar.

Qamys kóldiń

Qaz ben qusy kóp deıdi,

Qanshasyn aýlasa da,

Han ıem ózi biler!

...Artyq bolsa, nesi jaman?

Kemdik etse, nesi jaqsy.

Qabat shapan tońdyrmas

Qabat arqan tozdyrmas!», –

dep, yqylasyn beripti. (Lývsan­zadan. Al­tyn shejire. Mońǵol tili­nen aýd. A.Maý­qarauly. Almaty: О́ner, 1998. 130-b.).

Bórteniń erin syılap, qadirleýi, arý anaǵa tán asqan aqyly Shyń­ǵystyń uly joryqtarynyń jeńis­pen aıaqtalýyna yqpal etkeni sózsiz. Asyl ananyń altyn qur­saǵynan órbigen tórt uldyń dú­nıeniń tórt tara­byna bılik júr­gizýiniń ózi Bór­te hanymnyń tulǵa­syn asqaqtata tús­peı me?!

El jadyndaǵy muńly ańyz, dombyra shanaǵynan tógilgen zarly kúı, jyraý kómeıinen aqtarylǵan sherli tolǵaý bolyp búginge jetken Joshy hannyń qazasy  – uly qaǵan men Bórte-újin úshin aýyr soqqy edi. Uly qaǵanǵa aıbarynan ózi ishteı seskenetin jaýjúrek, qaharman ulynyń mezgilsiz ajal qushýy óte aýyr boldy. Áıgili Ket­buqa jyraý­men jaýaptasýynda:

Teńiz bastan bylǵansa,

Tundyrar ulym Joshy-dúr,

Terek túpten jyǵylsa,

Turǵyzar ulym Joshy-dúr, –

dep, erekshe senim artqan, arqa tutqan ulynyń qazasynan soń qyryq kún ótkende ózi de dúnıeden ótedi... Odan buryn, aıaýly jary Bórte-újinge súıik­ti perzenti, tula boıy tuńǵyshy Joshy­nyń qazasyn týra estirtýge júregi daýalamaı, keńesshisi Elıýı Chý Saıǵa: «Han ulym Joshy Qypshaq dalasynyń bir ústirtinde, ata-babasynyń jur­tynda dúnıeden ótipti. Joshy aty zatyna saı allanyń ámirimen bizge jibergen qonaǵy eken, mine ol táńirine qaıtty», – degen mazmunda arnaıy jarlyq jazdyrady.

Kúlli álemge dańqy jaıylǵan, alyp ımperııanyń aıbarly bıleý­shisi bolǵan uly qaǵan Shyń­ǵys­tyń bul qareketi kimniń bolmasyn júregin shym etkizbeı qoımas.

Saıyn dalany ańyzdyń saryny ál­dılep kelgenin, biz, san býyn urpaq jaqsy bilemiz. Sol ańyz sarynyn qulaǵymyzǵa quıyp, sanamyzǵa sińirip óstik.  Sondaı ańyzdardyń biri – Bórte újinniń Shyńǵys hanǵa toqtaý salýy.  Qazaq­tyń kúı ónerin zerttegen kór­nekti enograf ǵalym Aqseleý Seıdimbektiń «Qazaqtyń kúı óneri» atty eńbeginde keltirilgen ańyz bylaı deıdi:

«Qaraly habar jetken soń, Shyńǵys han ózin-ózi ishteı qajap, ókinishtiń ýy­na belshesinen batyp, úsh kún, úsh tún dóń­bek­shıdi. Eshbir basý sózge jubanbaı, qaı­ǵy ózegin órtep, qumyǵa beredi. Sonda Shyń­ǵys hannyń báıbishesi, aqyly kemel Bórte aldymen es jıyp, bolǵan iske beriktik tanytyp, kúıeýine bylaı degen eken:

– Han ıem, sen qaıǵyryp jat­qanda halqyń ǵaý-ǵaý kóterip, bú­lik shyǵarǵaly jatyr!

– E, meniń halqym búlik shyǵa­ra­tyn­daı ne bolypty?! –  deıdi Shyńǵyshan.

– Seniń halqyńdy eki daı etip, egeske túsirgen daý bar kórinedi, – depti Bórte, – onyń sebebi, bir baı óziniń yqylasy aýyp, kóńili jarasqan tamyryna at basyndaı altyn syılaǵan eken. Sáti tú­sip, oraıy kelgende qarymtasyn qaı­tarar dep oılaıdy baı. Biraq arada biraz ýaqyt ótse de, tamyry qarym­­ta qaıtaratyn shyraı tanytpaıdy. Sonda baı renjip, óz altynyn qaıta suraıdy. Tamyry ber­meı, daý bolyp, tóreletý úshin bıge jú­­gin­­se, bıler de ádildik qylmaı, jar­­tysy «bergenin qaıtarsyn» deıdi, jar­­­tysy «qaıtarmaýǵa tıisti» deıdi. Osymen eldiń arasy eki daı bolyp tur.

Muny estigende Shyńǵys han renjip:

– Ah, bulary qalaı! Bılik ádil bol­maǵan eken. Syıdy ala bilgen kisi, bere de bilse kerek emes pe! – depti.

Bórteniń de kútkeni osy bolsa kerek:

– Han ıem, sabyr qyl! Táńirim saǵan bala berip edi, ony ýaqyty jetkende ózi aldy. Qudirettiń isine kóný kerek. Táńiri saǵan Joshyny syılap edi, endi sol syıyn merzimi kelgende sen de qınalmaı qaıtara bil! – degen eken.

Shyńǵys han Bórte báıbisheniń osy bir basý sózinen keıin esin jıyp, eńsesin kóteredi» (Seıdim­bek A. Qazaqtyń kúı óneri. Mono­gra­fııa. Astana: «Kúltegin» baspasy, 2002.275-276-bb.).

Ańyz anasy – shyndyq. Solaı bolar. Solaı bolmaǵannyń ózinde Bórteniń kezi kelgende qaǵanǵa aqyl-keńes berýi, qoltyǵynan de­meýi shyndyq. Aqyl-parasaty kemel arý ananyń erine senimdi serik bol­­ǵanyn bizge jetken osyndaı ańyz saryndary da aıǵaqtaı tússe kerek.

Dáýirden dańqyn ozdyrǵan uly tul­ǵaǵa aqyl qosar aıaýly jar, jón aıta alar aqylshy bolǵan Bórte hanymnyń ata jolymen jastaı qosylǵan qosaǵynyń ǵumyr boıǵy sarqylmas súıispenshiligi men taýsylmas meıir-yqylasyna bóle­nip ótkenine biz keltirgen derekter kýálik ete alsa kerek.

Bórte hanymnyń aıaýly beıne­si Shyń­ǵys han týraly óner týyn­dylary­nyń bárinde derlik oryn alyp, erekshe bolmysymen, aqyl-parasatymen kórin­gen. V.Iаnnyń «Shyńǵys han» romanynda jáne M.Maǵaýınniń «Shyńǵys han» epo­peıa­synda, sondaı-aq uly qa­­­ǵan týraly kınolarda Bórte hanym­nyń obrazyna erekshe mán beril­gen. Jazýshy Sáýirbek Baqbergenov «Bórte – Shyńǵys hannyń jubaıy» atty povesinde Bórte hanymnyń erekshe sıpatty kórkem beınesin somdaǵan. Bı óneriniń has sheberi Shuǵyla Saparǵalıqyzynyń oryn­daýyndaǵy «Shyńǵys hannyń súıik­ti jary Bórteniń bıi» has arýdyń asyl beınesi men asqaq rýhyn tanytady.

Deı-sheshenniń kórgen túsinde Aı men Kúndi sheńgeldep ustaǵan appaq suńqar qolyna qonsa, ol tústiń jorýy ózine kúıeý bala etip qabyldaǵan Shyń­ǵys hannyń, odan týǵan tórt ul – tórt jıeniniń tórt­kúl dúnıeni bıleýi boldy. Al Bórte sulý Shyńǵys hannyń basyna qonǵan baq qusy edi... Ol baǵyn uly qaǵan aıalaı bildi...

Janat Aımuhambet,

fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor