Premer-Mınıstr Asqar Mamın ótkizgen Qazaq tili álipbıin latyn grafıkasyna kóshirý jónindegi Ulttyq komıssııa otyrysynda jetildirilgen jańa latyn álipbıi nusqasyn kórip qýanyp qaldyq. «Jetildirilgen álipbı nusqasy qazaq tiliniń damýyna jańa serpin berip, onyń zamanaýı úrdisterge saı jańǵyrýyna yqpal etedi. Aldaǵy ýaqytta qazaq tilin latyn grafıkaly álipbıge kezeń-kezeńimen kóshirý baǵytynda qarqyndy jumys júrgizý kerek», dep atap ótti Úkimet basshysy.
Álipbı tek latyn álipbıi bazalyq júıesi tańbalarynan quralǵan. Bul álipbıde qazaq tiliniń 28 dybysy tolyq qamtylǵan. Qazirgi á(ä), ó(ö), ú(ü), u(ū) jáne ǵ(ğ), sh(ş) qazaq áripteri dıakrıtıkalyq tańbalarmen berilgen. Álipbıde halyqaralyq tájirıbede qoldanysta bar ýmlıaýt ( ̈ ), makron
( ˉ ), sedıl ( ̧), brevıs ( ̌ ) dıakrıtıkalyq tańbalary qoldanylǵan. Álipbı qazaq tiliniń jazý dástúrinde ornyqqan «bir dybys – bir árip» prınsıpine tolyq sáıkes keledi. Jańa álipbıge kezeń-kezeńimen kóshý 2023 jyldan bastap 2031 jyl aralyǵynda josparlanyp otyr. Elimiz úshin strategııalyq mańyzy zor maqsat, rýhanı táýelsizdigimizdiń bastaýy – latyn álipbıine de kózimiz úırenip, kóńilimiz senip kele jatyr.
2019 jylǵy 6 qyrkúıektegi Ulttyq keńestiń alǵashqy otyrysynda bizdiń usynýymyz boıynsha, eki dıgraf áripti alyp tastap, Sh-ny dıakrıtıkalyq tańbamen berý,
Ch árpin múlde alyp tastaý jáne qazaqtyń
I árpin qaıtarý týraly suraýymyz oryndaldy. Usynǵanymyzdaı, «i» áripterin buryn basyndaǵy núktesimen jazyp keldik, sol kúıi saqtalýy úshin sońǵy nusqadan «i» men «ı» áripteri tańbalarynyń ornyn aýystyrý kerek boldy. Sonda «i» árpi burynǵydaı tóbesindegi núktelerimen, al «ı», «ı» áripteri núktesiz jazylatyn bolady. Degenmen bir-eki túzetýdi naqty aıtpaı ketýge bolmaıdy. Birinshiden, sońǵy akýtty nusqada
I árpiniń bas árpi joǵalyp ketken – I árpi ekeýi de bir I tańbamen belgilegen. Qazir kez kelgen jerde latyn álipbıimen qazaqsha, kırıllısamen oryssha, eki nusqa jazýly turady. Eldiń bári ońaıyn tańdap, kırıllısa nusqasyn oqıdy. Bul qazaqtildilerdiń de latyn álipbıin úırenýge keri áserin tıgizip, kedergi keltirýde.
Osy máselege de bir sheshim aıtylýy tıistigin usynǵan edik. «Al Sh árpin SH dep dıgrafpen belgilegenshe, Sh-ny Ś dep belgileý kerek edi. Al CH dep belgilengen, qazaqtyń til dybysyna jat, orys tilinen kelgen Ch árpin múlde múlde alyp tastaý kerek. Ári mundaı eki tańbaly emes – bir-aq tańba bolar edi. Bul 2 árip munda 4 áriptiń ornyn alyp otyr. Elbasy tapsyrmasynyń ózi áripterdi yqshamdaý emes pe edi? Dıgraftan apostrofqa ótken kezdiń ózinde-aq bul áripter bir árippen belgilenip edi ǵoı. Tek ústindegi apostrofty akýtqa aýystyra salý kimge qıyndyq týdyrdy eken? О́ıtkeni «Ashana», Ashat» sózderi Ashana – Ashana, al Ashat – Ashat dep oqylady ǵoı… Esimi Ishaq, Ishaq degender atyn erteń Ishaq dep jazsa, ony mynaý Sh árpin SH dep jazǵanda, el qalaı oqyp, qalaı ataıtynyna aýzymyz barmaı otyr?.. Ishaqtar jınalyp, jańa álippe komıssııasynyń múshelerin izdep júrmesin? Dıgraftan el bolyp aıqaılap júrip zorǵa qutylǵanda, eki dıgraf árip ne úshin kirgizildi eken? Bulardy da túzeý kerek. «Jeti ret ólshep, bir ret kes» degen qazaq. Sondyqtan Sh árpin SH dep belgilegen durys emes, Ś dep belgileý kerek. «Ch» árpi bolmasa, kún kóre almaıtyndar bolsa da qazaqtyń til dybysy zańdylyǵyna baǵynýymyz kerek. Sondyqtan alyp tastaý kerek. «Chempıon» men «chemodandy» qazaq baıaǵydan shempıon men shabadan dep aıtyp kele jatyr. Odan qırap qalǵan eshkimdi kórgen joqpyz. Sonymen birge V árpimen belgilengen, orys tilinen kelgen «V» dybysy týraly da osylaı aıtýǵa bolady. «Ch» men «V» sııaqty «legıoner» dybystarsyz kún kóretin ýaqyt jetti. Rýhanı jańǵyrýǵa basty baǵyt bolǵan jańa álipbıdiń de negizgi maqsaty osy emes pe?!.» dep jazǵan bolatynbyz. Álipbıdiń jetildirilgen nusqasynda budan burynǵy 32 áripten biz aıtqan «Ch» árpin alyp tastap, 31 árip qalypty.
Osy oraıda kırıll qursaýynan shyǵyp, latyn grafıkasy negizindegi qazaq álipbıine ótý – kezindegi rýbl aımaǵynan shyǵyp, tól teńgemizdi qabyldaǵandaı mańyzdy, rýhanı táýelsizdiktiń bastaýy bolatyny anyq. Ulttyq rýhanı dekolonızasııa latyn álipbıine kóshý áreketimen bastalýda. Endi árqaısymyz jańa álipbıdiń artyqshylyǵyn jalpy halyqqa tanystyratyn aqparattyq-nasıhattyq jumysqa óz úlesimizdi qosýymyz qajet.
Qazybek ISA,
Parlament Májilisiniń depýtaty
