Ǵylym álemin árlegender

Ulttyq statıstıka bıýrosynyń dere­gine súıensek, Qazaqstanda Ǵyly­mı-zertteý jáne tájirıbelik-konstrýk­torlyq jumystardy júrgizetin ǵalym áıel­derdiń úlesi 52%-dy quraıdy. Shýaq­ty kóktemniń mereıli mereke­sinde tasty jaryp shyqqan gúldeı, ná­zik bol­mysynyń ishine qaısarlyǵyn jasyra júrip jaýapty jolda jáne ǵy­lymdy damytý baǵytynda eńbek etip jatqan áıel ǵalymdardyń bir parasymen tanys­tyrǵymyz keledi.

Qanatymen sý sepken qarlyǵashtaı

Aıymgúl KERIMRAIMEN ha­lyq­ara­lyq ǵylymı jýrnaldar qura­myna kiretin Scopus bazasyndaǵy bel­sen­diligi arqyly tanystyq. Ol – ba­za­­nyń sarapshysy taratqan aq­pa­rat­ta aı­tylǵandaı, óz salasynda eń­ jo­ǵa­ry kórsetkishterge ıe ǵalym. Ál-Fa­rabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıver­sı­tetiniń bakalavrıatyn «Jalpy fızı­ka» mamandyǵy, Ulybrıtanııadaǵy Sheffield ýnıversıtetiniń magıstratýrasyn «Energo-ınjenerııa» boıynsha bitirdi. 2018 jyly Qazaqstandaǵy jylý júıelerin dekarbonızasııalaý boıynsha Nazarbaev Ýnıversıtetinde doktorlyq dıssertasııasyn qorǵap, PhD doktory dárejesine ıe boldy. 2018 jyldan bas­tap Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ult­tyq ýnıversıtetiniń «Analıtıkalyq, kolloıdtyq hımııa jáne sırek elementter tehnologııasy» kafedrasynda jáne «Fızıkalyq-hımııalyq zertteý ádisteri men analızi» ortalyǵynda postdoktorantýrada oqıdy. Keıipkerimizdiń dárejesi men deńgeıi týraly kóptegen zertteýdi birge jasaǵan áriptesi, ǵy­lym metrıkasymen aınalysatyn eli­­mizdegi sanaýly sarapshynyń biri, pro­­fessor Bolat Keńesov bizge bergen sha­ǵyn suh­batynda:

«Aıymgúl Qazaqstan qalalaryndaǵy atmosferalyq aýanyń lastanýy jáne kedeılik problemalaryn zertteýmen, energetıkalyq júıelerdiń tehnıkalyq-ekonomıkalyq modeldeýimen, parnıktik gazdar shyǵaryndylaryn boljaýmen aınalysady. Web of Science derekter qoryna engizilgen ımpakt-faktorlyq jýrnaldardaǵy 10-nan asa maqala men sholýdyń avtory, onyń 4-eýi birinshi kvartılden bastap eń bedeldi jýrnaldarda basylǵan. Scopus málimetter bazasyndaǵy h-ındeksi – 7. 2020 jyly Aıymgúl óziniń áriptesterimen birge karan­tın kezeńinde Almatydaǵy aýa­nyń lastanýy týraly maqala jarııa­la­dy. Bul – 2020 jyly eń kóp silteme ja­salǵan Qazaqstan maqalasy. Aıym­gúl mundaı úlken jetistikke ózi­niń bilik­tiligi, derbestigi, ǵylymı ju­mys­qa jaýapkershilikpen qaraýy, qıyn­dyq­tardy jeńe bilýi, sondaı-aq sapa men etıka normalarynyń nátıjesinde qol jetkizdi. Aıymgúl qoǵamdyq ju­mys­­tarda da belsendi. Biz Bilim jáne ǵy­­lym mınıstrligi janyndaǵy Jas ǵalymdar keńesinde birge jumys iste­dik jáne ǵylym salasyndaǵy zań­namany jetildirý boıynsha kóptegen usynys ázirleýge qatystyq. Ol buqaralyq aq­­­parat quraldarynda bir­neshe ret qazaq­standyq ǵylym men eko­logııanyń prob­lemalary jóninde eksk­lıýzıvti baıan­dama jasady. Menińshe, qazaq­standyq ǵylym­nyń bo­la­shaǵy Aıym­gúl sııaqty myq­ty jáne bel­sendi jas ǵalym­dardyń qolynda», dedi.

Iá, otandastarynyń, ásirese aýa­nyń lastanýynan túrli sozylmaly jáne qaterli aýrýlarǵa shaldyqqan alma­ty­lyqtardyń densaýlyǵyn tilge tıek, zert­teýine arqaý etken keıipkerimiz aza­mat­tyq qoǵamdaǵy ozyq oılardyń basty alańyna aınalǵan TEDx Talks sahnasynda:

«Men ne energetık, ne jylý jeli­leriniń ınjeneri emespin. Biraq jylý elektr stansalardyń (JES) qysty­gúnderi jaz mezgiline qaraǵanda, otyndy kóp jaǵatynyn bilýge joǵaryda atalǵan maman­nyń biri bolýdyń qajeti joq. Máselen, almatylyq JES 2020 jylǵy qańtar aıynda 9 myń 500 tonna kómir jaqty. Al maýsym aıynda jylytýǵa bar bolǵany 5 myń tonna kómir ketti. Kóp­tegen el kómirmen jylytýdan bas tar­typ jatyr. Ǵylymı-zertteýlerimniń nátı­jesinde men «Aýany lastaıtyn eń negizi faktor – kólikterden shyǵatyn ý­ly gaz emes, jylytý júıeleri» degen qory­tyndyǵa keldim», dep edi. Ǵalym óziniń ǵylymı jumysy arqyly memlekettiń basty baılyǵy – halyqtyń ómiri men densaýlyǵyna atqaminerlerdiń nazaryn aýdarýdy kózdeıtindeı. Sodan bolar, ol – bizge ertegidegi balanyń bir tamshy qany úshin qaısarlyqpen qarys­qan, otandyq ǵylymǵa qanatymen sý sepken qarlyǵashtaı qyz.

Erlik jolyndaǵy jan

Ǵylymdy tańdaý – táýekel, ǵylym­dy jasaý – tabandylyq, al ǵylym­dy kommersııalandyrý – erlik. Biz kóbine osy kommersııalandyrýdy qar­jy­landyrýmen shatastyryp jatamyz. Sebebi sóz júzinde uqsas ıakı bala­­malas bolǵanymen, iske kelgende aıtar­lyqtaı aıyrmashylyǵy bar. Qarjylandyrý degenimiz – jobany jasap, odan bir nátıje shyǵatynyn kórsetý úshin nemese qandaı da bir taqyrypty zerttep, sodan qajetti qorytyndy shyǵarý maqsatynda qarjylaı qoldaý kórsetý. Al kommersııalandyrý – bu­dan aýqymy keńirek uǵym, ǵylymı-teh­nıkalyq zertteýler nátıjeleriniń negizinde bıznes qurý, kásip bastaý, onyń jumysyn jandandyrý degen sóz. Jemisin birden bere qoımaıtyn jáne bolashaǵy belgisiz ǵylymı jobalardy kásipke aınaldyrýǵa qarjy tartý – ǵylymǵa degen úmiti men kúdigi aralas kózqarasy bar dál bizdiń qoǵamda erlikpen para-par is. 

Aıman ÁShIMHANOVA S.Aman­jolov atyndaǵy Shyǵys Qazaqstan mem­le­kettik ýnıversıtetin úzdik támam­dap, 2012 jyly M.Nárikbaev atyndaǵy KazGIýÝ-ge «Halyqaralyq quqyq» mamandyǵyna magıstratýraǵa túsip, ony bitirgen soń «Bolashaq» baǵdarlamasymen Anglııaǵa attandy. Ulybrıtanııanyń Reading ýnıversıtetinde «Memlekettik basqarý (saıasat)» boıynsha bilim aldy. 2016 jylǵa deıin ol halyqaralyq menedj­­menttegi jumysy barysynda birneshe úkimetaralyq kelisimder (Ispanııa, Kıpr jáne t.b.) men memorandým­dar jasady.

2016 jyly «Ǵylymı jáne (nemese) ǵylymı-tehnıkalyq qyzmet nátı­jelerin kommersııalandyrý týraly» jańa zańdy qabyldaý aıasynda Aıman Qazaqstandaǵy alǵashqy «Ǵylymdy kommersııalandyrý» bólimin basqardy. Ol Dúnıejúzilik bankpen bir­lesken «О́nimdi ınnovasııalardy yntalandyrý» atty aýqymdy jobaǵa jetekshilik etti. Dúnıejúzilik banktiń keńesshilerimen, Halyqaralyq ǵylym jáne kommersııalandyrý keńesiniń múshelerimen birge atalǵan jobanyń baǵdarlamalyq qujattary men granttyq baǵdarlamalaryn ázirleýge qatysty. Ol – quqyqtyq aktilerdi ázirleý jáne jetildirý boıynsha túrli jumys toptary men keńesteriniń belsendi, sondaı-aq jyl saıynǵy «Qazaqstannyń úzdik óner­tapqyshy» syılyǵynyń komıssııa múshesi.

Keıipkerimiz ǵylymdy damytý jo­lyn­daǵy eńbeginde osy ýaqytqa deıin 10 mlrd teńgeden asatyn 200-den asa ǵylymı jobany kommersııalandyrýǵa atsalysty. Aıman búginde eń mańyzdy istiń basy-qasynda júr. Bul – maıdan­nyń qaınaǵan ortasyndaǵy qyp-qy­zyl jalynmen betpe-bet aıqasýmen teń tirlik.  О́ıtkeni ol – arystandaı aqyr­ǵan alpaýyt kompanııalardyń qar­jysyna qatysty sheshim shyǵarýǵa túrt­ki bolatyn qujatty, ıaǵnı ǵylymı-zert­teý jumys­taryna jer qoınaýyn paıda­lanýshylardyń 1% shegerýi men bólý mehanızmin ázirleýge jaýapty adam.

Perishtelerdiń qorǵaýshysy

Perishtelerdiń qorǵaýshysy. Osy sózdi oqyǵanda «Perishtelerge de qor­ǵaýshy kerek pe?» dersiz. Iá, kerek, bala­larǵa qatysty nemese olardyń óz ara­synda qylmys kóbeıgen qazirgideı kezde kishkentaılarǵa qorǵaýshy qat­ty qajet. Sondaı adam týraly sa­nań­da izdeý bastalǵanda oıǵa birden qu­qyq qorǵaýshy, ǵalym Halıda ÁJIǴU­LOVA kele qalady. Ol álemge áıgili Oxford ýnıversıtetiniń magıstratý­rasyn «Quqyq» mamandyǵy boıyn­sha bitirgen. Keıin Anglııadaǵy Les­ter ýnıversıtetiniń doktorantýrasynda oqyp, «Halyqaralyq quqyq» sala­syndaǵy doktor dárejesin aldy. Kóp­tegen halyqaralyq uıymdar men qaýymdastyqtardyń (Nıderlandtaǵy Bosqyndar jáne kóshi-qon týraly qu­qyq boıynsha sýdıalar halyqaralyq qaýymdastyǵynyń, Ulybrıtanııadaǵy zań­ger ǵalymdar, Áleýmettik-quqyqtyq ǵylymdar qaýymdastyqtarynyń, Brı­tan joǵary bilim akademııasynyń mú­shesi. «Deloitte» kompanııasynyń salyq zańgeri, BUU-nyń zań keńesshisi) beldi de belsendi múshesi. 

Halıda balalar arasynda álimjet­tikti, olarǵa qatysty túrli quqyq buzý­shy­lyqtardy boldyrmaýdy kózdeıdi. Ol ózi­niń qolǵa alǵan Global Village School jobasyn bizge sondaı úlken qulshy­nyspen, zor shabytpen túsindirdi. Onyń sandýǵashtyń syńǵyryndaı úni jú­rekke jyly tıgenimen, kesek sózderi sanańdy serpiltip tastaıdy. Ár ıdeıasy men oralymdy oıynan balalardyń bola­shaǵyna degen alańdaýshylyqty, urpaqqa janashyrlyqty aıqyn ańǵarýǵa bolady.

«Men mekteptegi áleýmettik teńsiz­dikti oqýshy kezimde kórdim. Bir elde tursaq ta nelikten birdeı bilim ala almaı­tynymyz týraly oılanatynmyn. О́zim turatyn shaǵyn Tekeliden (Almaty qalasynyń mańyndaǵy kent) alysqa uzap, elimizdiń basqa qalalaryndaǵy jaǵdaıdy ǵana emes, ózge elderde qandaı ekenin kórgim keldi. Sóıtip bir synypty shetelde oqýǵa múmkindik beretin oqýshylar almasý baǵdarlamasy boıyn­sha halyqaralyq grantty ıelenip, 16 jasymda Amerıkaǵa attandym. Sol 1-aq jyldyq oqý maǵan kóp nárseni tú­sindirdi, kózimdi ashty, tipti eseıtip jiberdi. Men múlde basqa álemdi kórdim. Sodan beri ózimdi osy jolǵa daıyndadym. Balalar arasyndaǵy álimjettik, býllıng, zorlyq-zombylyq kórsetý, pedagogtiń qol kóterýi... Munyń sebebi nede? Bizdiń mektepter Keńes kezeńindegi av­torıtarlyq júıede qalyp qoıǵan. Sondyqtan da balalardy túk bilmeıtin nadan sanap, olarǵa joǵarydan qaraýdy qolaı kóretinder kóp. Biz balalardy osy júıeden qorǵap qalýymyz kerek. Doktorantýrada oqyp júrgenimde Lester qalasyndaǵy Medway Community Primary School bas­taýysh mektebinde sabaq berdim. Olarda oqýshylar muǵa­limniń ózine dos, aqylshy ekenin biledi. Qatelesýden qo­ryq­paıdy, óıtkeni qate­lesse muǵalim­niń kómektesetinine, aqyl aıtatynyna, jol kórsetetinine kózi jet­ken. Bizdiń ba­la­lar da sol sheteldik oqý­shylardan birde-bir kem emes. Tek olarǵa jaǵdaı jasaý qajet. Bul úshin biz «Bolashaq» baǵdarlamasymen jáne óz kúshimen álemdegi bedeldi oqý oryndarynda dok­torantýrada oqyp kelgen jas­tardy aýyldyq mektepterdiń keńesshi qyzmetine tartamyz», deıdi keıipkerimiz.

10 jylǵa josparlanǵan joba boıyn­sha bilikti mamandar bir-birine jaqyn ornalasqan 3 aýyldyq mekteptiń bas­shylaryna avtorıtarlyq júıeni joıý baǵytynda keńes beredi. Joba negi­zinen aýyl balalarynyń sapaly bilim alý quqyǵyn shektemeı, qaladaǵy qur­dastarymen birdeı ilim jınaýyna jaǵdaı jasaýǵa negizdelgen. Onda pedagogterge balalardyń quqyǵyn taptamaý, durys qarym-qatynas ornatý, beıbit jol­men bilim berý, uryp-soqpaý, balalar arasyndaǵy álimjettikti boldyrmaýǵa qatysty naqty sharalar qoldanylady. Bilim berý salasynyń jańa júıege beıim­delgisi kelmeıtin mamandaryna aýyl­dan túrli kásip ashýyna kómektesip, jumys taýyp beredi. Aýyldyń áleýetin kóterý ot­basyndaǵy, keıin qoǵamdaǵy túrli prob­lemalardyń aldyn alady. Al eko­nomıkalyq turǵyda eńseli jerde mamandar baǵalanady, kásibı kadrlarǵa ǵana oryn buıyrady. Olar jas urpaqty tárbıeleıdi, tek bilim berip qoımaıdy. Mine, osyndaı ıdeıany júzege asyrý arqyly Halıda balalardyń bilimde de, ómirde de, qoǵamda da teń dárejede bolýy úshin, quqyǵynyń qorǵalýy jolynda jantalasyp júr.