TAJALDY TUNShYQTYRǴAN TULǴA

Tarıh ýaqytynyń kúnparaǵyndaǵy qazirgi kezeń – Jer ananyń tósinde Beıbitshilik álemin ornatýdy ańyzdaı ańsaǵan tus. Adamzat zeńgir kókpen talasqan shattyq shańyraǵy astynda sergek senimmen tamasha dástúrdi ashyq damytýǵa bastaıtyn, taıtalastardyń ornyna tózimdilikti uran etetin kóshbasshy Tulǵaǵa zárý edi. Tańdaý Qazaq eliniń perzentine – Nursultan Ábishuly Nazarbaevqa tústi. Onyń sebebi: tórtkúl dúnıe turǵyndaryn tánti etken Tulǵalyq fenomen. Tarıhı ýaqıǵalar barysyna yqpal etý qabiletin bergen táńir jazýy. Ádil áreket pen alǵyr sananyń syndarly toǵysy. Demek, tutas Qazaq eliniń baıandy baǵy. Ol beıne bir Prometeıdeı qarańǵy túnekti sáýlelendirer jaryq usyndy. Sóıtip, memleketter arasyndaǵy suhbat pen ózara senim álsiregen syn saǵatta ortaq múddelestikke baǵyttaıtyn shamshyraq jandy. Álemdi bılegen kúńgirt kúdik seıilip, aq shýaq úmit ornyqty. Jýyrda Semeıde Eýropa Parlamenti­niń depýtaty, EQYU-nyń ekologııa jáne qorshaǵan ortany qorǵaý problemalary boıynsha jeke ókili Strýan Stıvenson bizdiń shaqyrýymyzben Shákárim atyn­da­ǵy memlekettik ýnıversıteti stýdentteri aldynda leksııa oqydy. Saıasatker: “Qa­zaq­standyq lıder, sóz joq, Tulǵa. Son­dyq­tan, Qazaqstan memleketiniń tór­aǵa­lyq etýi tek sizderge ǵana emes, búkil álem jurtshylyǵy úshin zor mártebe. О́ıtkeni, Nursultan Nazarbaev jasampaz qury­lys­shy” degen bir pikir aıtty. Jasampaz qurylysshy! Tulǵanyń álemdik deńgeıde daralanǵan kelbetin eýropalyq parlamen­tarıı­diń aýzynan aıtylǵan osy sózdiń maǵy­nalyq júgi ashyp turǵandaı. Nebary 20 jylǵa tolar-tolmas ýaqyt­ta Ortalyq Azııada qýatty Qazaqstan mem­leketin qurdy. Babalardan kele jat­qan san ǵasyrlyq uly arman – Táýel­sizdikti ornatty. Jaı ornatý emes, túrli ulttar ókilderiniń Otany atanǵan qazaq jerin birlik pen berekeniń, yntymaq pen izgi nıettiń qutty mekenine aınaldyrdy. Qaıyspas qajyryn eldik namys rýhymen qatar ushtap, almaǵaıyp qıyn kezeńde egemen eldiń kók baıraǵyn ja­laý­latqan Tulǵalyq qasıetti nege ulyq­ta­masqa?! Osy oraıda oqý-aǵartý sala­sy­nyń qyzmetkeri retinde oı týyndaıdy. Erteńdi kútpeı, dál búginnen bastap el qorǵany bolar erlikti, otansúıgishtikti jas urpaq sanasyna Elbasynyń jeke mysalynda sińire bilýimiz qajet. Nege deseńiz, ult qamqorshysy boıyndaǵy shy­naıy janashyrlyqty Prezıdent tulǵasynan kóremiz. Álem ultty, halyq­ty ult tulǵalary arqyly tanyp biledi. Al qazaq ultyn álemge tanytqan – Nur­sultan Nazarbaev. Jalpy qoǵam tarıhı tulǵanyń rólin eshqashan joqqa shy­ǵarmaıdy. Biz ult basshysyn qasterlep, qurmetteýdi álemdegi órkenıetti elderden úırensekshi. Tipti, tegi bir týysqan túrik halqynyń ózinde Anadolyda alǵash jańa túrik memleketiniń negizin qalap, qurýshy Mustafa Kemal Atatúrik esimin máńgilik ulttyq maqtanyshqa aınaldyrǵan. Olaı bolsa, álem beıbit ómirdiń senimdi kepili retinde tanyp otyrǵan Prezıdentimizdiń ónegeli isiniń, kisilik kelbetiniń búgingi jas­tarymyzǵa úlgi etýge baǵyttalǵan tár­bıelik jumystardyń tetikterin iske qosý kerek. Osy oraıda Alash kósemi Ahmet Baı­tursynovtyń “Ulym degen jurt bol­ma­sa, jurtym degen ul qaıdan týady” degen danalyq sózi oıǵa oralady. Ulttyń kósemin qurmettegenimiz – halyqty qur­met­tegenimiz. Ejelgi dástúrge súıensek, qazaq el basqarǵan hanyn, dýaly aýyz bı­le­rin, qol bastaǵan batyrlaryn, ǵasyrdan ǵasyrǵa dáriptegen halyq. Jastarymyz­dyń saıası-áleýmettik belsendiligin arttyrýdy, bilimdi ári zııaly azamat etip tárbıeleýdi osy arnadan bastasaq ıgi. BUU-nyń Bas hatshysy Pan Gı Mýnnyń Semeı polıgony ornyna arnaıy atbasyn buryp kelgen jolynda Qazaqstan Prezıdentiniń orasan synaq aýmaǵyn ǵana jaýyp qoımaı, ıadrolyq qarýdan ada aımaq qurǵan batyl áreketin búkil álemdi ıadrolyq qarýdan qutqarý úshin berik ir­getas qalap berdi dep baǵalaǵany barshaǵa málim. Elbasymyzǵa arnaıy izetpen “Jer jahanǵa ıadrolyq qarýlanýdy toqtatýǵa jar salýǵa Sizden laıyqty lıder joq” degen usynysy qarama-qaıshylyqtardyń aldyn ala biletin dana Tulǵaǵa taǵzymy dep baǵalaımyz óz kezegimizde. El Prezıdenti Nursultan Nazarbaev arqyly Qazaqstan da álem jurtshylyǵy aldynda biregeı pozısııada aıqyndaldy. Qazirgi zaman tarıhynyń asa kúrdeli kezeńinde EQYU-ǵa basshylyq etýshi el re­tinde Qazaqstannyń mártebesi buryn­ǵydan beter jarqyraı tústi. Atap aıtsaq, Memleket basshysynyń qurǵan beıbit el úlgisine basqalar tal­py­ný­da. Sonyń bir aıǵaǵy – AQSh Pre­zı­denti Barak Obama men Reseı Prezıdenti Dmıtrıı Medvedevtiń óz memleketterin­degi ıadrolyq qarý túrlerin anaǵurlym shekteý jónindegi shartqa otyrýy. Nursultan Nazarbaevtyń qaharmandyq tulǵasy jaıly sóz qozǵaǵanda osydan jı­yr­m­a jyl buryn Semeı ıadrolyq polıgonyn jabýdaǵy orasan eńbegin ur­paq­qa nasıhattaýǵa tıispiz. Abaı, Muhtar, Shákárimdeı ulttyq aqyl-oıdyń alyp­ta­ryn ómirge ákelgen ulylar mekeni, qazaq rýhanııaty men mádenıetiniń ortalyǵy Semeı jeri qyryq jyl boıyna júrgi­zil­gen synaqtar saldarynan ekologııasy buzylyp, halyq adam aıtqysyz zardap shekti. Bir sátte eshkimniń kelisiminsiz uly aqyn eli ýly atom eline aınaldy. 1949 jyldyń 29 tamyzynda KSRO Semeı polıgonynda tuńǵysh ret ajal ajdahasy sanalǵan atom bombasyn synaqtan ótkizdi. Bul joıqyn jarylys Abralynyń De­ge­leń taýyn titirete teńseltti. Kókjıekten tosynnan jarq etip paıda bolyp, demde bulttanyp seıiletin “ǵajap” sańyraý­qu­laq sulbasyn qyzyqtaǵan aýyldyń talaı qalqanqulaq qara balasy aıyqpas dert qushty. Sol sebepten de, Tólegen dosym­nyń “Zaman-aı” áni ıadrolyq tajaldyń qursaýynda “máńgilik bala beınede” qalǵan talaı Láılálardyń ókinishti ómiri­ne arnalǵan gımn dep esepteımin. Mek­tepte “Dúnıe júzi tarıhynda” jazylǵan kishkentaı japon qyzynyń sáýle aýrýy­nan jazylýǵa degen úmitpen qaǵazdan myń­daǵan tyrnalar jasaǵanyn, tıisti san­ǵa jetpeı ómiriniń qıylǵanyn oqyp, Keńester Odaǵy balalarynyń baqytty bolashaǵyna ondaı keselderdiń kesir kel­tirmesine eshbir kúmánsiz bolyp, al óz­de­riniń ıadrolyq tajal apanynda turatyny qaperine de kirmedi. Keńes Odaǵynyń áskerı-ónerkásiptik kesheniniń damýyna Qazaq KSR-iniń tamasha úles qosqanyn maqtanysh etti.... jalǵan ıdeologııamen sýarylǵan sanalar. Semeı ıadrolyq synaq polıgonynda derek kózderi boıynsha 40 jyl ishinde 500-den astam synaq júrgizilse, onyń 117-si jer betinde iske asyryldy. Alǵash­qy ıadrolyq jarylys búkil dúnıe júzine Keńes Odaǵynyń ajdaha qarýdyń mono­po­lısi ekenin dáleldese, polıgon mańyn­daǵy Abraly, Abaı aýdandary turǵyn­dary­nyń ómiri men densaýlyǵy qurban­dyqqa shalyndy. 40 jyl boıy myń Hırosımanyń kúnin keshti. Alaıda, olar onyń bárinen beıhabar edi. 1957 jyldary Almatydan ǵalymdar S.Balmuhanov, B.Atshabarov bastaǵan top polıgon mańyndaǵy turǵyndardyń den­saý­lyǵyna zertteý júrgizip, radıasııalyq sáýle áserinen bolǵan erekshe dertke “Qaı­nar sındromy” degen ataý berildi. Ǵa­lymdardyń boljaýy boıynsha ımmýn­dyq júıeniń radıasııa áserinen dármensiz kúıge túsýinen qaterli obyr jasýshalary toqtaýsyz ósý qaterine ıe bolady. Taǵy bir qasiret psıhıkalyq turǵydaǵy aýrý­lar­dyń boı kórsetýi edi. Aq qan aýrýy (leı­koz) Qaınar, Sarjal, Qaraýyl, Do­lon, Znamenka turǵyndary arasynda kó­beı­di. Statıstıkalyq derektersiz-aq aıtarym, meniń balalyq shaǵym Degeleńge irgeles ornalasqan Sarjal aýylynda ótti. Qarshadaıymyzdan sol qasiretke kýá boldyq. Bizdiń aýyldy ıadrolyq jary­lys­tyń epısentrine ornalasqan dep aıtsaq ta bolady. Olaı deıtinimiz, Sarjal jer ústi jarylystary uıymdastyrylǵan jer­den bar-joǵy 25 shaqyrym qashyqtyqta, al jer asty ıadrolyq dúmpýlerinen 30-35 shaqyrym aralyqta ornalasqan. Osy rette sol jarylystardyń arǵy tarıhyna tereńdeı boılasaq, adam nanǵysyz zulymdyqqa tap bolasyz. О́z jerinde myltyqsyz maıdannyń qur­bandaryna aınalǵan halyqtyń densaý­ly­ǵyna is júzinde eshbir járdem kórse­tilmedi. Ony aıtasyz, dárigerlerge radıasııa áserinen bolǵan aýrýlardyń durys dıagnozyn qoıýǵa tyıym salyndy. Meniń atamekenimniń mańdaıyna osyndaı qasiret tańbasy basylypty. Bul zobalań bizdiń aýyldyń eshbir otbasyn aınalyp ótpedi... Tek alpysynshy jyl­dar­dan beri ǵana bir aýyldan 500-den astam adam ıadrolyq synaqtyń kesirinen qyrshynynan qıylsa, 150-den astamy onkologııalyq emhanada jatyp, jaryq dú­nıe­men qosh aıtysty. Al qanshama adam óz-ózine qol jumsaý qasiretine ushyrady. Qyryq jylǵa tarta sozylǵan joıqyn alapat barysynda 18 myń sharshy shaqy­rymnan astam aýmaqta 470 ıadrolyq jáne termoıadrolyq jarylystar jasaldy. Onyń 352-si jer astynda ótkizilse, 118-i jer ústinde ashyq túrde synaldy. Osyn­daı synaqtarmen qabat Semeı polıgony aımaǵynda hımııalyq jarylǵysh zattardy qoldaný arqyly 175 jarylys jasalyp, olardyń surapyl ıadrolyq qýaty tekserý­den ótkizilip, jergilikti halyq densaýly­ǵyna adam aıtqysyz zardap ákeldi. Semeı polıgonynda jasalǵan bul synaqtardyń jalpy jıyny Hırosıma qalasyna tastalǵan atom bombasynan 2,5 myń ese artyq ıadrolyq qýatty qurady. Keńes ókimeti kelmeske ketken soń Qazaqtan aýmaǵynda muraǵa qalǵan ýran óndirisi men ıadrolyq qondyrǵylardyń mol qory qalǵany belgili. Naqtylap aıtsaq, jappaı qyryp-joıýǵa arnalǵan 1216 qurlyqaralyq ballıstıkalyq oqtumsyqtar, kóp maqsatty strategııalyq “Tý-95MS” bombalaǵysh ushaqtary, 1400 ıadrolyq oqtumsyqtarmen jabdyqtalǵan 104 “SS-18” qurlyqaralyq ballıstıka­lyq zymyrandar boldy. Bul degenimiz jer sharyn bes márte joıa alatyn álemde ıadrolyq arsenaly jaǵynan AQSh, Reseı, Ýkraınadan keıingi tórtinshi oryndy ıelengeni tarıhtan belgili. Bul degenimiz qaterli isikke shalyndy­ratyn qasiret oshaǵy qoldan jasaldy de­gen sóz. Osyndaı sumdyqty kórip-bile otyra, KSRO áskerı-ónerkásiptik kesheni atalǵan “qubyjyq” temir tordyń ar­ja­ǵyn­daǵy jergilikti halyqtyń áleýmettik jaǵdaıyn nazardan tys qaldyrdy. Ajal ajdahasyn aýyzdyqtaýǵa bel býǵan qaısar tulǵa bolmasa, bul qaıǵy-qasiret áli de qanshama býyndy sharpýy sózsiz edi. Qazaq jerindegi osyndaı adam tózgi­siz alapatty toqtatyp, tajaldy tizgindeýdi joǵarydan talap etý jaıly jan kúızelisi márt Tulǵaǵa bir sát tynym bermegen. Meniń jazý ústelimniń tartpasynda jatqan shaǵyn kitap bar. Ol respýb­lı­ka­nyń eńbek sińirgen qaıratkeri, burynǵy Semeı oblysy obkomynyń 1 hatshysy bolǵan marqum Keshirim aǵa Boztaevtyń “Semeı polıgony “Qaınar qasireti” kitaby. Sol kezdiń shyndyǵyn bylaı dep jazypty: “1988 jyldyń aqpanynda oblys­qa respýblıka Mınıstrler Sovetiniń Tóraǵasy Nursultan Ábishuly Nazarbaev keldi. Ol kóptegen aýdandarda, sonyń ishin­de shalǵaıdaǵy jáne artta qalǵan aýdan­darda da boldy, jurttyń qandaı jaǵ­daı­da turyp jatqanyn óz kózimen kórdi, biz­diń áleýmettik jaısyzdyqtarymyzǵa en­jar qaraı almady. N.Á.Nazarbaev óz piki­rin aıtty: tolyq aýmaǵynda jumys is­tep turǵan ıadrolyq polıgonnyń bar eken­digi odaqtyq úkimettiń aımaq taǵdyryna aralasýyna quqyq berýi qajet, osyǵan oraı KSRO Mınıstrler Sovetiniń arnaıy qaýlysyn shyǵartý kerek dedi. Respýblıkalyq úkimet basshysynyń qoldaýy men túsinýi bizdi qanattandyr­ǵan­daı boldy. Biz birden jumysqa kirisip ket­tik te, keshikpeı KSRO Mınıstrler So­vetiniń Tóraǵasy N.I.Ryjkovtyń aty­na hat daıyndaldy. N.Á.Nazarbaev oǵan qol qoıyp, N.I.Ryjkovpen odaqtyq úki­met­tiń arnaıy qujat qabyldaýy týraly kelisti”. Bul qaýly shyǵarylǵanǵa deıingi Odaq tarapynan jasalǵan qysymdardyń san túrine tótep bererlik syndarly da júıeli saıasat júrgizgen tegeýrindi Tulǵanyń kemeńgerligimen halyq sanasy oıandy. Sol kezde qaıratker dosy Oljas Súleımenov úlken qoldaý kórsetti. “Nevada-Semeı” qozǵalysynyń dú­nıe­ge kelgen kúni kóz aldymda: 1989 jyl­dyń qysynda kúni qazirgi belgili qoǵam qaıratkeri, senator Ǵarıfolla Esim bar, biraz jigitter Almatyda biliktilik joǵa­ry­latý kýrsynda oqyp júr edik. 28 aqpan kúni Jazýshylar odaǵynyń zalynda Oljas Súleımenov kúndeı kúrkiregen aıbyndy daýysymen áıgili Úndeýdi oqy­dy. Sol kezde onyń qasyna álde bir túsi sýyq adam jaqyndap baryp, mıkrofonyn su­rady. Árıne, bizdi úreı bıledi. Jel­toq­sannan keıin ondaı sezimniń bolýy túsi­nikti goı. Biraq, jańaǵy kisi “osy zalda úsh júz adam otyrsa, syrtta úsh myń adam tur. Sondyqtan dybys kúsheıtkish qon­dyr­ǵylardy iske qosyńyzdar, syrtta­ǵy­lar da estisin, – dedi. Mine, qýatty ha­lyq­tyq qozǵalys qanat qaqty. Oǵan ser­pin bergen degdar tulǵanyń pármeni edi. Halyqtyq tolqýlar sol jylǵa jos­par­lanǵan 18 jarylystyń on biriniń aldyn alýǵa múmkindik týǵyzdy. Jer-jerden po­lıgondy jabýdy moınyna alǵan “qaı­ratkerler” saıasat arenasyna umtylyp, upaı alǵysy kelgender de tabyldy. Biraq, biz búgin asa mańyzdy tarıhı fak­­tilerdi qaıtalaýdan tynbaýymyz kerek. 1989 jylǵy 21 sáýir kúni polıgonda 50 kılotondyq jarylys boldy. Sóıtip áskerı-ónerkásip kesheni naqty qoqan-loqqy kórsetti. Sol kezde “Semeı ıadro­lyq polıgony týraly” Ortalyq Komıtet Saıası Bıýrosynyń qaýlysynyń jobasy shyǵady. Jobaǵa Qazaqstan Kompartııasy Ortalyq Komıtetiniń birinshi hatshysy G.V.Kolbın qol qoıady. Qazaq KSR Mı­nıstr­ler Sovetiniń Tóraǵasy N.Á.Na­zar­baev halyqtyń shekken zardaptaryn joıý­ǵa qatysty másele kóterilmegen dep, jo­ba­ǵa qol qoıýdan bas tartady. Qaýlyǵa ha­lyqtyń densaýlyǵyn zertteıtin sharalar keshenin jáne arnaıy ǵylymı-praktıka­lyq konferensııa ótkizý týraly tarmaq­tar­dyń engizilýine tas-túıin taban­dy­lyqpen yqpal etedi. Táýelsiz Qazaq eliniń irgetasy endi qalanyp jatqan kúrmeýli shaqta Nur­sul­tan Nazarbaevtyń 1991 jylǵy 29 ta­myz­daǵy №409 Jarlyǵymen Semeı ıadrolyq synaq polıgonyn jabýy teńdessiz erlikke bara-bar edi. Bul “Maǵan ary úshin janyn sadaǵa etetin osyndaı tekti halyqqa, meni ulym dep, perzentim dep tóbesine kótergen halyqqa, arǵy-bergidegi qazaq balasynyń birde-biriniń peshenesine buıyrmaǵan baqytty – tolyqqandy, táýelsiz mem­leket qurýdyń basynda bolý baqytyn buıyrtqan halyqqa qyzmet etýden artyq eshteńeniń keregi joq”, – dep aǵynan jaryla amanat arqalaǵan márt tulǵanyń tolǵanysy. Osy Jarlyqqa deıingi jolda qan­shalyqty erik-jiger men meılinshe tabandylyq jatyr deseńizshi! Búginde Semeı polıgonyn jabý týraly Prezıdent Jarlyǵynyń ıadrolyq qarýsyz el mártebesiniń bıigin belgilegen, adamzat damýyndaǵy beıbit qoǵam úshin jasalǵan birden-bir batyl tarıhı qujat ekendigin tórtkúl dúnıe túgel moıyndap otyr. Polıgon zardabyn jarty ǵasyrǵa jýyq tartyp, ıadrolyq synaqtan paıda bolǵan qaıǵy-qasiretten bir sát kóz ashyp, bas kótere almaı kelgen halyq bul habardy zor rızashylyq sezimmen qabyldady. Bul sheshim jer sharynyń mıllıondaǵan adamdaryna qýanysh syılady, adamzat balasynyń boıyna ıadrolyq synaqsyz azat álem qurýǵa bolatyndyǵy týraly senim uıalatty. Nursultan Nazarbaevtyń osy qadamy ımperııalyq pasyq pıǵyldy kúıretip, ıadrolyq qarýdy ıgerý arqyly jer jahanǵa qojalyq jasaýǵa umtylǵan ash­kózdilikke toqtam jasaýǵa bolatyndyǵyn álem qaýymdastyǵyna dáleldep berdi. Jarty ǵasyrdan artyq adamzat balasyn birjolata jer betinen joıylyp qurý qaýpin tóndirgen joıqyn qaterdiń aldyna tosqaýyl qoıyldy. 1992 jyldyń 23 mamy­rynda Qazaqstan memleketi strate­gııalyq maqsattaǵy jappaı qyryp-joıý qarýlaryn shekteý jáne qysqartýǵa baǵyttalǵan KSRO men AQSh arasyndaǵy Kelisimge sáıkes Lıssabon hattamasyna qol qoıyp, óz mindettemesin qaltqysyz jaýapkershilikpen oryndady. Bul ıgi bastama álem jurtshylyǵy tarapynan da qyzý qoldaýǵa ıe bolyp, 1992 jyly Amerıka halqy AQSh kongresin ıadrolyq synaqtardy toqtatýǵa májbúr etti. Osynyń sońyn ala, 1995 jyly Tynyq muhıty aralyndaǵy fransýz polıgony quryqtaldy. Al 1996 jyly Lob-Nor shólindegi Qytaı ıadrolyq jarylys alańy da óz únin óshirip, halyqaralyq moratorıı oryn aldy. Sonymen qosa keshegi KSRO-nyń jarty ǵasyr ıadrolyq qaldyqtarmen ýlaǵan zardaptaryn joıý aýyrtpalyǵy tek Qazaqstannyń ǵana moınyna túsken júk bolyp qaldy. Osy rette Semeı ıadrolyq polıgony zardaptaryn tolyqtaı joıýdy keshendi túrde sheshýge baǵyttalǵan memlekettik baǵdarlamasynyń aıasynda aımaqtyń ınfraqurylymyn damytyp, shaǵyn jáne orta bıznesti jetildirýge basa nazar aýdarylyp, aýqymdy sharýalar qolǵa alynyp, óz nátıjesin berip jatqandyǵyn aıtýǵa tıispiz. Jurtynyń taǵdyryna jan-júregimen kúıgen kemel tulǵa ıadrolyq qarýsyz álemdi qýattaǵan qadamymen jahan jurt­shylyǵyn izgilendirýge baǵyttalǵan jaq­sy­lyqtyń jarshysy boldy. О́tken jyly Semeı ıadrolyq synaq polıgonyndaǵy synaqtardyń toqtatylýynyń 20 jyl­dyǵyna arnalǵan saltanatta sóılegen sózinde Elbasymyzdyń 29 tamyz kúnin jappaı qyryp-joıý qaýlaryn joıýdyń Búkilálemdik kúni dep jarııalaý týraly málimdemesi BUU-da qoldaý taýyp, bul kún “Halyqaralyq ıadrolyq qarýsyzdaný kúni” bolyp belgilendi. Búkil álemdi bitimgershilikke shaqyrǵan Qazaqstan lıderiniń búl áreketi shartaraptan Jer planetasynyń jaraqatyna shıpa bolar dárýmendeı baǵalandy. О́ıtkeni, qazirgi tańda dúnıe júzinde 41 myń 735 ıadrolyq oqtumsyq saqtalyp otyrǵanyn eskersek, bul qater Jer planetasyn júz márte joıyp qana qoımaı, jalpy Kún galaktıkasynyń ózin tutastaı qurtyp jiberýge tolyqtaı qaýqarly ekendigin qazirgi ǵylym dáleldep otyr. Elbasy 2005 jyly Semeıde Shyǵys óńiri turǵyndarymen kezdesý jıyn ótkizgeninde, sóz sóıleý mártebesine ıe bolyp: “Qyryq jyl boıy ajal tókken Semeı polıgony Sizdiń tegeýrindi kúsh-jigerińizben jabyldy. Beıbitshilik jolyndaǵy bul eńbegińizdi búkil dúnıe júzi jaqsy biledi, moıyndaıdy, baǵa­laıdy! Álemde ıadrolyq qarýdy qoldap, po­lıgon ashqan patshalar kóp bolǵany­men, adamzat tarıhynda polıgondy japqan Prezıdent tek Siz ǵana”, – degen edim. Arada 5 jyl óter-ótpeste jahandyq qaýipsizdik máselesine arnalyp Vashın­gtonda ústimizdegi jyldyń 14 sáýirinde ótken “Iаdrolyq lańkestik qaterin azaıtý jáne ıadrolyq materıaldyń qaýipsizdigin qamtamasyz etý jónindegi ulttyq shara­lar” Sammıtinde betashar sóz Nursultan Nazarbaevqa, ıaǵnı adamzat tarıhynda ıadro­lyq qarýdan bas tartqan tuńǵysh eldiń basshysyna berilýi osy aqıqatty bekite túskendeı. Osy Sammıtte AQSh Prezıdenti Barak Obama Qazaqstandy ıadrolyq qarý­syzdaný jónindegi álemdegi kóshbasshy el dep tanıtynyn málimdedi. Bul EQYU-ǵa tóraǵalyq etýshi memlekettiń basshysyna berilip otyrǵan laıyqty baǵa. Iаdrolyq qarýsyzdanýdyń tuǵyrnama­syn alǵash jasaǵan Qazaq eliniń jarqyn úlgisine degen iltıpatqa Sammıttegi álem­dik qaýymdastyqtyń ortaq pikirleri de aıǵaq. Tajal túnegin tunshyqtyrǵan Nur Tulǵanyń qaıratkerlik áreketi bir ǵana Qazaq eliniń jarqyn keleshegi úshin emes, barsha jer jahannyń bútindigin oılaǵan kemel de kóregen saıasatynyń jemisi ekendigi sózsiz. Erlan SYDYQOV, Shákárim atyndaǵy Semeı memlekettik ýnıversıtetiniń rektory, professor. DÚNIEJÚZILIK QOZǴALYSTYŃ KО́ShBASShYSYSYZ Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń atyna Pavlodar oblysyndaǵy Uly Otan soǵysynyń ardageri Maǵaý Syzdyqovtan, Maı aýdanynyń Qurmetti azamaty, ataqty shopan Raqymjan Ybyraevtan jáne Maı aýdanynyń Qurmetti azamaty, jylqyshy, Memlekettik syılyqtyń laýreaty Smaǵul Qurmanovtan jedelhat kelip tústi. Onda bylaı delinedi: “Asa mártebeli Nursultan Ábish­uly! Biz, Semeı ıadrolyq polıgonymen shek­tes ornalasqan Pavlodar oblysy Maı aýdanynyń turǵyndary, Sizdiń 1991 jyl­dyń 29 tamyzyndaǵy Semeı polı­go­nyn jabý jónindegi Jarlyǵyń­yz­dy zor qýanyshpen qarsy alǵan edik. Osylaısha, Qazaqstan ıadrolyq qarýdan óz erkimen bas tartqan álem­degi birinshi el bolyp tanyldy. Synaq aımaǵynda turǵandyqtan, kórgen azabymyz az emes. Sondyqtan Va­shıngtonda ótken sammıtte atom qa­rýyn synaýdan zardap shekken Semeı sy­naq aımaǵyn qalpyna keltirýge baı­la­nysty naqty usynystar aıtylýy bo­la­shaqqa senim berdi. Sizdiń adamzattyń damýyn qorǵaýdaǵy, halqy-ńyzdyń densaýlyǵyn saqtaýdaǵy qadamdaryńyz kóńilge medeý bolyp otyr. Iаdrolyq atom qarýyna qarsy kúrestegi dúnıe­júzilik qozǵalystyń basshysy bolyp otyrsyz. Salıqaly saıasatyńyzdyń jáne úlken bedelińizdiń arqasynda álem qaýymdastyǵynyń qurmetti múshesi atandyq. Biz Qazaqstannyń osyndaı jetistikterin maqtan etemiz”. Jedelhattarynyń sońynda pavlo­dar­lyq soǵys jáne eńbek ardagerleri Qazaq eli halyqaralyq deńgeıde úlken abyroıǵa ıe bola bersin, álemde beı­bit­shilik ornatý jolyndaǵy isterińizge zor tabys tileımiz, deıdi.