Ǵajaıyp talant týraly tolassyz aıtylyp kele jatqan tolǵaýlardy aıtpaǵanda, «Silteseń – semser, qorǵansań – qalqan bolǵan qaıran Ánýar» degen Asqar Súleımenovtiń qaıǵy ústinde aıtqan jalǵyz aýyz joqtaý sózinde kózderine máńgilik oı men muń uıalaǵan óner maıtalmanynyń bar bolmysy boıamasyz sýrettelgendeı, sodan beride sýretin ǵana kórip ósip, qalyptasqan jas býynnyń jadynda súıikti beınege aınalyp somdala tústi. Al Ánýar esiminiń umytylmaı, urpaq esinde ulaǵatty saqtalýy jolynda tabandylyqpen nasıhat jumysyn júrgizýde ózi qyzmet etken ákemteatrmen birge eń aldymen jary, Qazaqstannyń eńbek sińirgen ártisi Baıan Imashevanyń eńbegi ólsheýsiz zor. Syńarynan erte aıyrylyp, qanaty qaıyrylǵandaı kúı keship qamyqsa da, ómirdiń ókpek jeline keýdesin tosa júrip, Ánýarynyń qutty meken, qara shańyraǵynyń otyn óshirmeı, tútinin túzý ushyryp, eki qyz, bir ulyn tárbıelep, nemere-shóbere órbitip, áýletiniń altyn dińgegine aınalǵan Baıan apamyzdyń ózi de, búginde seksen jastyń seńgirine shyǵyp otyr.
Búkil halyqtyń súıiktisine aınalǵan belgili adamnyń jary bolý degen baqyttyń dámin aktrısa Baıan erte tatty. «Án qanatynda» ánshi Musa, «Qyz Jibekte» Shege, «Qan men terde» Elaman, «О́telmegen paryzda» Qojabek aqsaqal bolyp kógildir ekrannan kórermenniń kózaqysyn sýyryp jarqyraı kóringen jaqsyǵa jar bolýdyń qandaı bolatynyn jastaıynan bildi. Ol degenińiz kóńili qalaǵan kóp dúnıeden bas tartý, buryn qıynsynyp, kóz qıyǵyn salmaǵan sharýaǵa beıimdelý, teatrdaǵy óz jumysymen, kúndelikti úı tirshiligimen qatar, batpandaı jaýapkershilikti názik ıyqqa salyp arqalap júrý, óner kóginde samǵaý úshin jaralǵan qyrannyń kóńiline qylaý túsirmeı únemi baptaý, aǵaıyny men týysynyń tilin taýyp, arasynda dáneker bolý, oǵan dem berý, qınalǵanda qasynan tabylyp, demeý bolý, osynyń bári Baıannan ózge qurbylaryna qaraǵanda sergek júrýdi qajet etetin. Ekeýiniń qurǵan shańyraǵy óz qatarlastary sekildi erli-zaıyptylyqty dittep nekelesken qarapaıym otbasydan buryn óner múddesi men rýhanı maqsat tabystyrǵan shyǵarmashylyq shańyraq ekenin de esten shyǵarǵan joq.
Bolashaq jary Ánýarmen Áýezov teatrynyń stýdııasynda oqyp júrgende kezdesti. Ákesi soǵysqa ketken, óz anasyn «ápke» dep, naǵashy atasy men ájesiniń qolynda tárbıelengen boıjetken mektepti úzdikterdiń qatarynda támamdaı sala, 1958 jyly Ońtústik Qazaqstan oblysy Túlkibas aýdanynan arman qýyp úlken shaharǵa attanady. Aldyn ala kelisilgendeı, Shymkent emes, ǵaıyptan taıyp Almatydan bir-aq shyqqan aýyl arýy ýaqytsha ornalasqan Opera teatrynyń jataqhanasynda júrip Raýshan Áýezbaevamen tanysyp qalady. M.Áýezov teatrynyń aktrısasy qalaǵan oqýyna túskenshe ýaqyt óltirmeı,
teatr janynan О́ner stýdııasy ashylyp jatqanyn, ony uıymdastyrýshy Ázirbaıjan Mámbetov ekenin aıtyp, jyldamdatyp jolyǵýǵa keńes beredi. Bul oılamaǵan jerden aktrısa bolamyn dep sheshim qabyldaǵan ýaqytta teatrdyń bas rejısseri Goldblatt bolatyn. Taǵdyr-kemesiniń jelkeni basqa arnaǵa burylarynan beıhabar Baıan synaq tapsyratyn kúni bııazy basyp ónerin kórsetýge keledi. Qarsy aldynda Qalıbek Qýanyshbaev, Serke Qojamqulov, Elýbaı О́mirzaqov, Nurmuhan Jantórın, Sábıra Maıqanova syndy Áýezov teatrynyń kileń marǵasqa akterleri tórt kózi túgel samsap buǵan qadala qarap otyr. Bir ǵajaby, taýdaı tulǵalardyń mysy basqanymen, júzindegi qazaqy jylylyq tońnyń bárin jibitkendeı, tar jerde tursa da, tynysy ashylyp, Eńlik bolyp egilip, ekpinge salyp óleńin oqyp, kezegimen ónerin kórsetip jatyr. Daıyndap kelgenin támamdap, syrtqa bettegeni sol edi, bireý sonaý jerden «Baıan, bes!» dep aıǵaılap qaldy. Bir túıir boıaýsyz, tabıǵat bergen taza sulýlyǵymen tamsandyrǵan taldyrmash qyz sońyna ınabatpen burylyp qaraǵany bolmasa, kim ekenin ańdaı almaǵan kúıi tez-tez basyp shyǵyp ketti. Bul Ázirbaıjan Mámbetov bolatyn. О́neri komıssııanyń kóńilinen shyqqan Baıan qyz О́ner stýdııasyna oqýǵa qabyldanady.
Stýdııada sahna sańlaqtarynan sabaq alyp, túrli taqyrypta etıýd kórsetip, teatr óneriniń álipbıimen tanysyp, ózderi de bir-birimen jaqyn aralasa bastaǵan kezde, bulardyń tobyna konservatorııadan oqýdan shyǵarylǵan Ánýar Moldabekov degen jas jigit te kelip birge oqı bastaıdy. Temirdeı qatań tártip saqtalatyn qalanyń sport mektebin orys tilinde úzdik bitirip, kýrsynyń starostasy bolǵan Ánýar ádiletsizdikti kórse tózbeıtin týrashyl minezine salyp, sondaǵy bir ustazynyń aıypty isine kezdeısoq kýá bolyp qalyp, sol qatesin betine basyp aıtqany úshin eshqandaı esirkeýsiz oqýdan shyǵarylǵan beti eken. Keıin belgili bolǵandaı, Goldblatt jas jigittiń qolyna tildeı qaǵaz jazyp berip jiberipti. Onda qysqa ǵana: «Azerbaıjan Madıevıch, eto tvoı akter. Vozmı ego k sebe» dep jazylǵan eken. Uly ustazǵa jolyǵyp turǵanyn túsingen Ánýar sodan bastap soqpaǵy kóp ónerdiń toqpaǵyn az kórmese de, qylaýsyz qyzmet etýge ant etkendeı, sútpen engen qasıetin súıekke jetkenshe qasterleýge bel baılady.
Taǵdyry tabysqaly turǵan jastardy kesheýildetpeı kezdestire bereıin degendeı, Jaratqannyń ózi endigi jerde birge oqıtyn Ánýar men Baıannyń jolyn jıi toǵystyratyn boldy. Bir jyl oqyǵan soń dıplom spektakline daıyndyq jumysy bastaldy. Sol kezde ataǵy aspandap turǵan rejısser Q.Jandarbekovtiń «Tanys adamdar» degen spektaklinde sahnaǵa basty quramda oınaıtyn akterler emes, qosalqy quramǵa alynǵan Ánýar men Baıan oınap ketedi. Ol kezeńde spektaklde aıtylatyn ánder sahnanyń «astynda», or ishinde otyratyn tiri orkestrdiń súıemeldeýimen oryndalatyn. Qııadaǵyny kózi shalatyn ıdeologııanyń qyraǵylyǵy ár jańa qoıylymnyń qoıny-qonyshyna deıin timiskileıtini bar, qanat jaıyp kele jatqan teatr ónerine súıispenshilik bar, áıteýir ár jańa premerany Mádenıet mınıstri qalt jibermeı jeke ózi kelip kóretin. Ekeýi de án aıtady. «Tanys adamdarda» oınap júrip jaqynyraq tanysqan Ánýar men Baıan bir-birine yntyq ǵashyqtardyń rólin yqylasty oınaǵan bolýy kerek, qoıylymdy tamashalaýǵa kelgen mınıstr Láılá Ǵalymjanova oıyn bitken soń qaıtýǵa asyǵa qoımaı, jurttyń aldynda ekeýiniń ónerin jer-kókke syıǵyzbaı maqtaıdy. Biraq bul maqtaýdyń túbine sor baılanǵanyn eki stýdent sezbeıdi de, oqýyn da bitirmegen jas balalardyń mınıstrdiń nazaryna iligip, maqtalǵany teatrdaǵy «aǵaryp aldyǵa túspegendi» qalaıtyn jasy úlken ózge áriptesteriniń arqasyna aıazdaı batady. Aqyry stýdııany bitirgen Ánýardy da, Baıandy da jer aýdarǵandaı etip, ákemteatrdan áldeqaıda alys jaqqa, qoldaryna joldama ustatyp, Qaraǵandyǵa aparatyn soqpaqqa salyp jiberedi.
Stýdııany bitirip, Qaraǵandyǵa attanar aldynda Ánýar súıiktisine sóz salyp, úılengisi keletin oıyn bildiredi. Almatyǵa taıaq tastam jerdegi týǵan aýylyna shaqyryp, ata-anasymen tanystyrady. Ánýardyń ákesi Ábihannan bastap, onyń baýyrlary, olardan taraǵan balalardyń bári muǵalim eken, qyl aıaǵy eń kishi qaryndasy da pıoner vojatyıy, buryn-sońdy mundaıdy kórmegen Baıan alǵashynda aǵaıynnyń arasynda emes, mekteptiń ishinde júrgendeı bolǵany ras. Qaıynatasy aǵaıyn-týystyń basyn qosyp shaǵyn toı jasap, úlkenderdiń batasyn alǵyzyp, eki jasty úılendiredi. Aýylda týyp-ósken qyz bolsa da, óz armanyna ǵana alańdap, qııal qýyp, úı tirligine asa kóp aralaspaǵan. Kókesiniń eki bilegin sybanǵan pysyq kelinderiniń saq-saq kúlip kelip, tirliktiń túgin qoımaı japyryp jasap ketetinine úırengen Baıan sharýa isteıin dep tipti oılamaǵan da. Kelin bolyp túsken soń tańerteń erterek turyp, sıyrdyń saýyryna kelip otyrǵanymen, qolynyń qary talyp, saýsaǵynan jan ketkenshe jylbysqy jelindi ári tartyp, beri tartyp julmalap, aqyry saýa almaı, talaı ret jylarman bolǵanyn áli kúnge umytqan joq. Basqa sharýanyń bárine bapandaı Baıan úırengisi, úıirip áketkisi keledi-aq, biraq qarshadaıynan qara jumys istep, qatyp-pispegen soń beker eken, budan keıin úıdiń aýyr tirligine ata-enesiniń ózi de jolatpady.
Ázirbaıjan Mádıuly stýdııany bitirgen shákirtterin eldiń aımaqtaryna bólip jatyp, ózgelerge qaraǵanda bilim áleýeti joǵary, minezi ójet, tııanaqty Ánýardy Máskeýge rejısserlik oqýǵa attandyrýdy uıǵarady. Ártis kóp bolǵanymen, rejısserdi topyraqtan jasap ala almaıtyn ýaqyt bolǵan soń, bálkim, amalsyz osyndaı sheshimge kelgen. It arqasy qııandaǵy Máskeýge oqý izdep baratyndaı qarajaty joq, áli aıaǵynan turmaǵan Ánýardyń qatty qysylyp turǵanyn kórip Mámbetov óz qaltasynan 300 som aqsha berip, shyǵaryp salady. Arada eki aı óter-ótpesten Qaraǵandy teatrynda jumys istep júrgen áıeline Ánýar telegramma soǵady: «Men qaıtyp kele jatyrmyn». Rejısserliktiń qol bolmasyn bildi me, álde Qaraǵandydaǵy súıiktisin qımady ma, kútpegen jerden Qazaqstanǵa qaıta oralǵan daryndy ártisti dara sýretkerlikke jeteleıtin dańǵyl jol kútip turǵan edi.
«О́zim bas rejısser bolǵan kezde shaqyryp alamyn» degen Mámbetov ýádesinde turyp, aqyry 1964 jyly erli-zaıypty ártisterdi Almatyǵa, M.Áýezov teatryna aldyrady. «Birden ala salý» degen batpanquıryq bolmaıdy, teatrdaǵy talaptyń kúshtiligi sondaı, aldyn ala spektakl daıyndalyp, oǵan Ánýar Moldabekovti qatystyryp, akterlik ansamblmen úılesimin, talantynyń ólshemin tekserip baryp, qabyldaıdy. Sońynan Quralaıyn kóterip jetken Baıan apaı da kúmp berip teatrdyń tórinen bir-aq shyqqan joq, qazdaı tizilip otyratyn qatal synshy jıylǵan kórkemdik keńestiń aldynda Agafııa Tıhonovna, taǵy basqa rólderdi oınap baryp, Seraǵańnyń – Serke Qojamqulovtyń: «Boldy, jetedi, aktrısa bolyp qabyldanady» degen kesimdi sózinen keıin ǵana akterlik trýppanyń qataryn tolyqtyrǵan edi. Á.Mámbetov sahnaǵa daıyndaǵan jańa spektaklderiniń bárinde ortalyq rólderdiń birin qalaı da Ánýarǵa berýdi ádetine aınaldyrady. Ánýar da bir qaınaýy ishinde, kúldi-kómesh, shıki dúnıeni sahnaǵa alyp shyqqan emes. О́zderi osynda júrip oqý oqyp, qabyrǵasynda júrip jetilgen týǵan teatryna kelgennen keıin Madıevskıı Ánýar men Baıanǵa Á.Ábishevtiń «Namys gvardııasy» pesasy boıynsha qoıylǵan spektaklden Baýyrjan Momyshuly men Valıa Panfılovanyń rólin beredi. Almatydaǵy alǵashqy rólderi. Qatty qobaljydy. Ol kezde Baýyrjan batyr da, Panfılovtyń qyzy Valıa da bar, premeradan buryn ekeýi de kelip, repetısııany kóredi. Qoıylym bitkennen keıin rahmetin jaýdyra jetken Valıa Baıandy kelip qushaqtaı alady. Al Baýyrjan batyr bolsa sol susty qalpymen Ánýarǵa qarap: «Áı bala, sen bizdiń úıge kelip ket!» deıdi. «Baýyrjannyń janyna baryp sóılesý tordaǵy arystannyń jalynan sıpaǵanmen birdeı» degen el ishindegi ańyz esine sap ete túsip, estigen boıda Ánýar shoshyp ketedi. «Baýyrjan Momyshuly ekiniń birin úıine shaqyryp meıman etedi dep kim aıtty saǵan, batyrdyń úıine shaqyrǵany, kóńiliniń tolǵany, rıza bolǵany, qýanbaısyń ba qaıta, bar» dep Baıan erin qaıraıdy. Úıine kelgen qonaǵyna Baýyrjan erekshe qurmet kórsetip, keń kósilip áńgime aıtyp, Ánýardyń oıynyn maqtaıdy. «Sen talantty akter ekensiń, bolashaǵyńnyń da myqty bolatyny baıqalyp tur. О́ner degen – qyp-qyzyl kúres, myltyqsyz maıdan, jaqsy júrseń, taza bolsań, túbi jeńis seniki» degen eken sonda talantty qapysyz tanyǵan tarpań minez batyr. Bolmysy iri jaralǵan batyrdyń Ánýardy ini tutyp, aǵalyq peıilmen osynshalyq iltıpat kórsetip, ónerin baǵalaýy akter estip júrgen myń maqtaýdan áldeqaıda bıik baǵa bolatyn.
О́nerge alǵash qadam basqanda-aq janyp turǵan ot sııaqty lapyldap, býyrqanyp kelgen Ánýar Moldabekov rejısser qalaı sermese, qynynan sýyrylǵan qylyshtaı tilip túsetin narkesken akterdiń ózi boldy. Ulttyq ónerde dál ol sekildi kózi tirisinde bıiktiktiń bárin baǵyndyrǵan ártis neken-saıaq. Teatr synshylary onyń Smoktýnovskıı, Evstıgneev, Efremovterdiń stılimen jumys isteıtin álemdik deńgeıdegi akter ekenin san márte qaıtalap jazýdan jalyqpady. Jyl ótken saıyn rýhanı tolysyp, qulashyn keńge jaıyp, sheberligi artyp kele jatqan shákirtine súısingen Á.Mámbetov on eki serııaly «Abaı» fılmin túsirip, basty róldi Ánýarǵa berýdi josparlap ta júrgen edi. Ol oqys kóz jumǵannan keıin Abaıdyń róline Ánýardan basqa akterdi laıyq kórmegen rejısser talaı jylǵy oı-armanynan bas tartýǵa májbúr bolady.
Talantty jarynyń tasasynda qalmaı, kil myqtylardyń janynda júrip, Baıan Imashevanyń ózi de jyl ótken saıyn bıiktep kele jatty. Ásirese, kez kelgen róldiń psıhologııalyq astaryn jaqsy beretin Farıda Sháripovadan úırengeni kóp-aq. О́zimen teń dárejede obraz jasaǵanyn kórip qýanǵany sondaı, «Sen ósipsiń, Baıan» dep shyn súısingenin bildirip edi birge oınaǵan spektaklden soń. Sahnadaǵy seriktespen qarym-qatynasty qalaı qurý kerek, ne aıtqyń keldi, qalaı jetkizesiń, osynyń bárin asqan dáldikpen meńgermese, akter aıdahar syndy myqty seriktesiniń kómeıinde keptelip, tunshyǵyp qalady. Osyny jaqsy túsingen aktrısa shart býyp baılaǵan belin eshqashan bosatyp sheshken emes, qashan da shıyrshyq atqan shyǵarmashylyq yrǵaǵynan jańylmaýǵa bar kúshin saldy.
...«Esbolǵan Jaısańbaev syrqattanyp, aýrýhanaǵa túsipti» degendi estip, tańǵy shaıǵa da qaraǵysy kelmeı ekeýi úıden asyǵys shyǵa jóneldi. Barsa, qaıran úzeńgiles joldas úmitsiz keıipte qalyń uıqyda jatyr eken. Keıinirek Salıha Qojaqovaǵa nıettestigin bildire barǵan Ánýar: «sender kóp ýaıymdamańdar, Salıha. Esbosh, eger sen anaý-mynaý bolyp ketetin bolsań, sen jalǵyzsyramaısyń, eki jyldan keıin men de seniń janyńa baramyn» deıdi. Dál eki jyldan keıin jilik maıy tolysqan qyryq jetisinde kenetten júregi toqtap, dosynyń sońynan jóneı berdi. Joǵary tylsymmen baılanystyratyn tas mańdaıdaǵy taǵdyr kózi arqyly bolashaǵyn qıyndyqsyz aıqyn kóretin kóripkelge uqsaýy akterdiń aıryqsha adam bolǵanynan habar bergendeı. Súıiktisi Baıanmen Almatynyń saıabaqtarynda serýen quryp júrip syrlasqan bir sátterinde «bizdiń Quralaı, Qarlyǵash jáne Ermek deıtin úsh balamyz bolady» dep tańyrqatqany taǵy bar. О́mirge tańyrqatý úshin kelip, tamsandyryp ótken Ánýar qysqa ǵumyrynda bárin qamtyp, bárine úlgerýge tyrysypty. Qas-qaǵymda, qapelimde aıyrylyp qalǵanynda sońynda qalǵan jan jary ózine sóz bergen. Birinshi kezekte Ánýardyń urpaǵyn óz zamanyna laıyq azamat etip ósirý. Baqytyn balalarymen ólshegen ana balalarynyń ómiri qandaı bolsa, óz ómiriniń de soǵan baılanysty bolaryn boljap qoıdy. Ekinshi, teatr. Ánýary ekeýi jıyrmaǵa jasy jeter-jetpes shaǵynan qol ustasyp qyzmet etken ákemteatrdaǵy ónerin orta jolda óltirip almaı, keıde tipti bir spektaklde eki ról oınap júrip, úzdiksiz óristetýdi maqsat etti. Úshinshi kezekte Ánýardyń ónerin nasıhattaý. Kitap shyǵarý, maqalalar jazý, fotoalbom shyǵarý, kóshege, mektepke esimin berý. Mine, osy sııaqty jankeshtilikti talap etetin orasan jumystyń bárin tabandylyǵymen oryndap bolyp, eki ıyǵynan júk túskendeı damyldap otyrǵan shaǵy qazir. Urpaǵy men ultynyń aldyndaǵy paryzy tutastaı óteldi, qalyń qazaq qadirlep, áspettegen Ánýardaı sańlaqtyń sáýlesine áli talaı tolqynnyń jylynatynyna analyq alǵaýsyz kóńilimen sózsiz senedi jáne shúkirlik etedi.
ALMATY
