Osy baǵyttaǵy irgeli jumystardyń biri – Parlament Senatynyń bastamasymen uıymdastyrylǵan «Azattyq jolyndaǵy aqtańdaqtar: ashtyq zardaptaryna shynaıy tarıhı kózqaras» taqyrybyndaǵy dóńgelek ústel bolǵany belgili. Oǵan tóraǵalyq etken Senat Spıkeri Máýlen Áshimbaev atalǵan taqyrypqa qatysty júıeli, tarıhı faktilerge súıengen tereń ári jan-jaqty zertteýler kerek ekenin taǵy bir márte eske salǵan edi. Mine, osyndaı ustanymdar bizdiń ashtyq aqıqatyn tereńirek tanı túsýimizge jol ashady degen senim mol.
Sondyqtan ǵalymdardyń aldynda turǵan mańyzdy mindet – qazaq halqy tap kelgen ashtyqty keńestik jáne jahandyq keńistikte zerdeleý dep bilemiz. Sondaı-aq bul baǵytta tarıh ǵylymyna súıengen izdenistermen qatar, salaaralyq zertteýler de qajet.
Ashtyq – ortaq saıası, áleýmettik, ekonomıkalyq sheshimderdiń saldary. Qazaq halqymen qosa, Ýkraınadaǵy, Soltústik Kavkazdaǵy, Edil boıyndaǵy halyqtardyń da orasan zor zardap shegýi osydan kelip shyǵady.
Sol tustaǵy keńestik bılik agrarly eldi tez arada Batyspen básekelese alatyn ındýstrııaly memleketke aınaldyrýdy kózdedi.
Ortalyqta ındýstrııalandyrýdy aýyl sharýashylyǵynyń esebinen iske asyrý jóninde sheshim qabyldandy. Osy maqsatta keńestik aýylda ujymdastyrý naýqany bastalǵany belgili. 1926 jylǵy sanaq boıynsha tutas KSRO halqynyń 82 paıyzy aýylda tursa, bizdiń elimizde turǵyndardyń 91.5 paıyzy aýyldyq eldi mekenderde ómir súrgen bolatyn. Osyǵan qarap-aq, aýylǵa júrgizilgen kúshtep ujymdastyrý reformasynyń Keńes Odaǵyn túgel derlik qamtyǵan saıasat bolǵanyn baǵamdaı alamyz.
Ǵalymdar ashtyqtyń oryn alýynda astyq jáne et daıyndaý naýqanynyń áseri bolǵanyn aıtady. Bul naýqannyń aıaýsyzdyqpen júrgizilgeni málim. Keńes Odaǵynyń astyqty aýdandary 1931 jyly qýańshylyqqa tap kelgen. Sol sebepti de, 1930 jylmen salystyrǵanda 82 mln sentner astyq kem jınalǵan (1930 j – 772 mln s, 1931 j – 690 mln s). Degenmen, osy jaısyz jaǵdaıǵa qaramastan, memleketke astyq ótkizý jospary tómendetilmegen, kerisinshe, kóbeıtilgen. Oǵan dálel, sharýalar egin bitik shyqqan 1930 jyly memleketke 221,4 mln sentner astyq ótkizýi kerek bolsa, 1931 jyly bul kórsetkish 227 mln sentner kóleminde belgilengen eken. Qazaqstan, negizinen mal sharýashylyǵyna beıimdelgen el bolǵanyna qaramastan, astyq jınaý naýqanynan qalys qalǵan joq.
Al et daıyndaý naýqanynda, ásirese 1929-1933 jyldary, elimizdegi mal basynyń sany 44,7 mıllıonnan 4,5 mıllıonǵa deıin, ıaǵnı 10 esege qysqaryp ketken. Ǵalym Qaıdar Aldajumanov keltirgen derekke súıensek, 1929-1932 jyldardyń ishinde memleketke tapsyrylýǵa tıis mal basynyń sany – 11,3 mıllıon bolsa, azaıǵan maldyń naqty sany – 36,7 mıllıonǵa jetken. Batystyń birqatar ǵalymy Qazaqstandaǵy ashtyqty pan-keńestik aýqymda qarastyrýdy usynyp keledi. Máselen, amerıkalyq tarıhshy Sara Kemeron pan-keńestik kózqaras arqyly Odaqqa kirgen bir óńirdegi azyq-túlik jetispeýshiligi ekinshi óńirge qalaı áser etkenin, keıbir óńirlerde nelikten ashtyqtyń Qazaqstandaǵy sekildi keń taralmaǵanyn túsinýge bolatynyn aıtady.
Senat Tóraǵasy Máýlen Áshimbaev ta dóńgelek ústel barysynda ashtyq týraly obektıvti ǵylymı qorytyndy jasaý úshin sol kezdegi keńestik júıeni tolyqtaı qamtýymyz kerek degen oryndy pikir aıtqan edi. Qalaı degende de, elimizdegi ashtyqty keńestik keńistikte salystyra zerdeleý onyń aqıqatyn ashýymyzǵa úlken septigin tıgizedi.
Jappaı ashtyqtyń sebebi týraly aıtqanda syrtqy saıası faktordy da nazarda ustaǵan jón. Bolshevıkter Batyspen únemi ıdeologııalyq konfrontasııada bolǵany belgili. Orys tarıhshysy Vıktor Kondrashın Keńes Odaǵyndaǵy jáne shetelderdegi kommýnıster kóp máselede qarama-qaıshy kózqarasta boldy, biraq olardy biriktiretin jalǵyz ǵana ustanym bar edi, ol – antıımperalıstik ustanym deıdi. Sondyqtan eldiń ishindegi kez kelgen saıasatty jasaqtaǵanda ne iske asyrǵanda keńestik bıliktiń motıvasııalarynyń biri – kapıtalıstik qarsylastaryna ese jibermeý bolǵany anyq. Sol sebepti de ortalyq bılik Batyspen básekelestik qaǵıdasyna sáıkes kez kelgen jolmen eldi jedel jańǵyrtýdy iske asyrý kerek dep eseptegen sekildi. Oǵan dálel Iosıf Stalınniń sózi. Ol 1931 jyly biz aldyńǵy qatarly elderden 50-100 jylǵa qalyp qoıdyq, olardy on jyldyń ishinde qýyp jetýimiz kerek, onsyz bizdi olar kúıretip tynady degen mazmundaǵy sózdi tegin aıtqan joq.
Ideologııalyq konfrontasııanyń áskerı kıkiljińderge de ulasqan kezderi az emes. Mysaly, 1927 jyly Keńes Odaǵy Ulybrıtanııamen dıplomatııalyq qarym-qatynasyn úzip, soǵys jaǵdaıyna jaqyndady. Sol sebepti eldi áskerı jańǵyrtý da mańyzdy mindetke aınaldy.
Eldi ashtyqqa uryndyrǵan astyq daıyndaý naýqanynyń da syrtqy faktorlarmen tyǵyz baılanysy bolǵanyn bilemiz. Keńestik ındýstrııalandyrýdyń sátti iske asyrylýy Batystan alynatyn tehnıkaǵa tikeleı táýeldi edi. Al ony alý úshin astyqty jetkilikti deńgeıde jınap, eksportqa jóneltý asa mańyzdy mindet sanaldy. Orys ǵalymdarynyń zertteýi boıynsha, KSRO 1930-1931 jyldardaǵy astyq daıyndaý naýqanynda jınaqtalǵan ónimniń jartysyn shetelge shyǵarýdy kózdegen. Biraq «Uly depressııa» astyqtyń qunyn túsirip, josparlanǵan nátıjege qol jetkizý úshin eksport kólemin ulǵaıtý qajettiligin týǵyzǵan. Muny sol tustaǵy KSRO-nyń jabdyqtaý jónindegi halyq komıssary Anastas Mıkoıan moıyndaǵan. Ol «Árıne, biz astyq máselesin sheshtik. Biraq biz ındýstrııalandyrýǵa qajetti quraldardy satyp alatyn qarajat kerek bolǵandyqtan, astyq eksportynyń bastapqy josparyn ulǵaıtýǵa májbúr boldyq. Álemdik daǵdarys aýylsharýashylyq ónimderiniń, onyń ishinde bizdiń eksport baǵasynyń birden quldyraýyna ákep soqtyrdy», degen. Bul derek astyq daıyndaý josparynyń nege únemi ósip otyrǵanynyń aıqyn dáleli bola alady.
Mine, kapıtalıstik qoǵammen ıdeologııalyq qarama-qaıshylyqtyń, shıelenisti syrtqy saıası ahýaldyń salqyny eldiń ishindegi sheshimderden sezildi. Memlekettiń jáne onyń halqynyń shynaıy múmkindigin, óńirlik erekshelikterdi eskermegen bıliktiń jedel ári qatygez áreketiniń sebebi syrtqy saıasatty qosa zerdelegende jaqsy túsinikti bolatyn sekildi. Osy jaǵdaılardy nazarǵa alar bolsaq, Qazaqstandaǵy ashtyqty zertteý isinde de syrtqy saıası faktordy esepke alǵan oryndy. Sonymen qatar ashtyq aqıqatyn túsinýde salaaralyq zertteýlerge basymdyq bergen jón.
Búginge deıin ashtyq taqyryby negizinen tarıhshylardyń ǵana zertteý obektisi bolyp keledi. Tarıhshylarymyz taqyrypty jan-jaqty ashý úshin oǵan ekonomıkalyq, demografııalyq, etnologııalyq jáne t.b. kózqaras turǵysynan zertteýge talpynys jasap júr. Degenmen, bul iske salalyq kásibı mamandardy tartpaı, tolymdy nátıjege qol jetkizý qıynǵa soqpaq. О́ıtkeni, ashtyqtyń sebep-saldary san tarapty, asa kúrdeli. Ony zerdeleý isinde tarıhshylarymyzǵa ǵana senim artyp otyra berý jetkiliksiz. Máselen, ashtyqtyń ishki jáne syrtqy saıası, áleýmettik, ekonomıkalyq sebepterin zertteýge keminde memlekettik basqarý, halyqaralyq qatynastar, áleýmettaný, ekonomıka salalarynyń mamandaryn tartý qajettiligi bilinip tur. Al onyń saldaryn zertteýge demograftar, etnologtar, medısına mamandary, onyń ishinde epıdemıologtar, psıhologtar jáne t.b. sala bilgirleri jumylatyn bolsa, ashtyqtyń shynaıy kartınasy túsinikti bola túsetini sózsiz. Osy oraıda Senat uıymdastyrǵan dóńgelek ústelde sóz alǵan ǵalym Sara Kemeron ashtyqtyń halqymyzǵa uzaq merzimdi áserin túsiný úshin medısınalyq zertteýler júrgizý qajet ekenin aıtty. Bir mysal. Tarıhta «Qysqy soǵys» degen atpen qalǵan Keńes Odaǵy men Fınlıandııa arasyndaǵy qaqtyǵys tusynda fınder urpaǵyn aman saqtap qalý úshin 80 myń balany ózge elderge, kóbinese Shvesııaǵa evakýasııalaýǵa májbúr bolǵan. Zertteýler osy jaǵdaıdaǵy psıhologııalyq jaraqattyń kelesi býynǵa berilgenin dáleldep shyqqan. Zertteýshilerdiń qorytyndysy boıynsha kishkentaı kezinde evakýasııalanǵan fın analarynan týǵan qyz balalar evakýasııaǵa ilinbegen analardan týǵan qurbylarymen salystyrǵanda psıhologııalyq aýrýlarǵa eki ese jıi shaldyǵady eken. Sol sekildi qasiretti ashtyqtyń da bizdiń bolmysymyzǵa, sana-senimimizge, psıhologııamyzǵa salǵan tańbasyn zertteý qajet.
Búginde ashtyq taqyryby qoǵamda qyzý talqylanýda. Túrli pikir-talastardan baıqaǵanymyz, daýdyń kóbi ashtyqqa kim kináli, bul ultqa qarsy qasaqana jasalǵan qylmys pa, álde qylmys emes pe degen baǵytta órbýde. Sondyqtan da, ashtyq taqyryby tek quqyqtyq máselege aınalyp bara jatqandaı. Al shyndap kelgende, biz osynaý náýbettiń sebep-saldaryn tereń, júıeli ári jan-jaqty zertteıtin kezeńde turmyz. Ásirese, ashtyqty ulttyq sheńberde ǵana emes, keńestik ári álemdik keńistikte, birneshe salanyń basyn biriktire otyryp zertteýge mindettimiz. Osyndaı aýqymdy zertteýler júrgizilmeı, ashtyqqa qandaı da bir kesimdi baǵa berý múmkin emes. Sebebi ashtyq bir qaraǵanda bárimizge qolmen qoıǵandaı túsinikti taqyryp bolyp kóringenimen, onyń ashylmaǵan tusy tym kóp ekenin moıyndaýymyz kerek. Sondyqtan ǵylymı ortany alda uzaq merzimdi ári keshendi zertteý jumystary kútip tur.
Jasulanbek MAILYBAI,
memlekettik basqarý magıstri
