Býlyǵyp aqqan bulaqtardyń kózin ashsaq...

Búgingi býlyǵyp aqqan bulaq­tar týraly sóz sabaqtamas buryn aldymen óńirdiń sýly, nýly jer ekendigin aıta ketelikshi. Shyn máninde sý baılyǵy jetip jatyr. 1959 jyly jaryq kórgen «Tyń aımaǵyndaǵy jerústi sý qorlary» dep atalatyn ǵylymı jınaqta Kókshetaý óńirinde ǵana 1 515 kól bolǵandyǵy aıtylady. Tananyń kózindeı mólt-mólt etip jatatyn osy kólderdiń 1 320-y sýy baldaı tushy kól bolǵan eken. Al  biz indete izdep, izin qaýzap otyrǵan bulaq she? Tyń jáne tyńaıǵan jerlerdi ıgerý kezinde qara jerdiń qyrtysyn qoparǵan soqanyń tisi japqan, maldyń aıaǵy basqan, tabıǵatqa jany ashymaıtyn adamdardyń zııany tıgendikten kózi bitelgen bulaqtar qansha? Búgingi kúni nesheýi aǵyp jatyr? Taqyrypty indetip, tabıǵatqa tikeleı qatysy bar ujymdarǵa habarlastyq. О́kinishke qaraı, bulaq taqyryby birjola jabylǵan eken. Baıaǵyda bitelgen kózimen birge.

Tamyljyǵan tabıǵattyń baǵa jetpes baılyǵy ispetti kólderdiń qanshasy qalǵandyǵyn eshkim tap basyp aıta almaıdy. Ekoqurylymnyń bir bóligi, bóligi bolǵanda da qundysy retinde qadirlep saqtaýdyń este bolmaǵandyǵy, qanshama baılyqtyń kózden tasa, kóńilden jyraq qalǵandyǵy qynjyltady. Arnasy shaǵyn kólder jer betinen múldem joǵalyp ketti, joǵalyp ta jatyr, qaısybiriniń tabany taıyzdalyp, qamys basqan qorysqa aınaldy.

Jazyq daladaǵy kólderdiń sýy taıyz bolyp keledi. Osynaý kólderdi qorektendiretin de qadam basqan saıyn kezigetin bulaqtar edi. Bulaqtardyń kózi bitelip, tunshyǵa tartylýy kól sýynyń taıyzdanyp, qurǵap qalýyna ákeldi. Ádette taýly-qyratty óńirlerdiń kólderi tereń, sýy mol bolady. Mundaı kólderge Áýlıekól, Aınakól, Zerendi, Shalqar, Imantaý sııaqty sý aıdyndary jatady. Alaıda, sý qoryn eseleıtin bulaq sýy azaıǵan soń bul kólderdiń arnasy tartyla túsýde. Tipti maqtaýly Shortan, Qopa kólderiniń jaǵdaıy da aqyryp arasha surarlyqtaı. Jalpy, kólderdegi sý qory oǵan quıylatyn bulaq sýynyń mólsherine, jańbyr men qar sýyna baılanysty ekeni belgili.

Kól sýlarynyń ashy, tushylyǵy qorshaǵan ortanyń fızıka-geogra­fııalyq, bıo­hımııalyq áser etýine baılanysty. Kólge quıylatyn sý qorynyń tuz qu­ra­myna, qosylatyn, ne bolmasa rá­sýa bolatyn sý mólsherine de qatys­ty. Mu­nyń barlyǵyn retteıtin bulaq sýy edi.

Bir kezde bulaq sýlary qorekten­dirmegendikten, arnasy taıyzdalyp bara jatqan Býrabaı baý­raıyndaǵy kól­derdi Sergeev sý qoıma­synan kele­tin sýmen tolyqtyrý týraly usynys ta aıtyl­ǵan. Ǵalymdardyń paıymda­ýynsha, bul múlde qate ıdeıa. Basqa eko júıeden ózin­­dik mıkro organızmdermen kelip qosylatyn sý kól sýyn múlde ózgertip jiberýi ábden yqtımal. Aldymen, ıhtıologtardyń zertteýinen ót­kizý kerek. Eń abzaly, bu­rynǵy bite­lip qalǵan bulaq kózderin ashý. Sonda ǵana Býrabaı baýraıyndaǵy sý kózderin saqtap qalýǵa bo­lady. Jyl­dan jylǵa ta­ıyz­danyp bara jat­qan kól­derdiń biri – Áýlıekól. Bul kól 1956-1958 jyldary jan-jaqty zerttelip, ǵa­lymdardyń paıymdaýynsha, «kári» kólderdiń qa­taryna jatqylyzǵan eken. Sebep, sol kezdiń ózinde kól tabanyn laı balshyq ba­­syp ketken. Ásirese, ońtústik-shyǵys jaǵa­laý­lary. Osy bir ókinishti jaı­dyń sebebi, taǵy da bulaq sýynyń tartylýy­nan. Ási­rese, Imanaı sarqyramasy bi­tel­gen. Ońtústik-shyǵys jaǵy­nan kelip quıy­latyn Sarybulaqtyń da sýy azaı­ǵan. Sol sebepti kýrortty óńirdiń keskinine qylaý túsip, kúmis kólderdiń taǵdyry qyl ústinde tur.      

Qazaqtyń qanshama tarıhy bulaq basyna baılanǵan. Jer-jerdegi ataý­lardy aqyl tarazysyna salyp jalǵas­tyra qaraıtyn bolsańyz, ót­kenniń izi óńirde saırap jatyr. Tabıǵaty kór­kem Birjan sal aýdanynda da ózge óńir­lerdegi tárizdi bulaq kóp bolǵan. Sol bulaqtar arqyly orman-toǵaı syń­syp ósip, kók shalǵyn kisi boıyndaı qaýlap jaıqalatyn. Kónekóz qarııalar ótkenniń óńdi elesin osylaısha eske alady. Sol bir kórkem sýretti, qunary arylmaǵan kezeńdi saǵynyshpen kóz aldaryna elestetedi.

– Bizdiń Ańǵal batyr aýy­lynyń tap irgesinde arnasy keń, sýy mol bu­laq bolyp edi, – deıdi Ańǵal batyr aýy­­lynyń turǵyny Tólegen Shám­­shıev, – aýyldyń jany ǵana emes, ma­ly da sý ishetin. Ol kezde el ishi qudyq qaz­baıtyn, bulaq sýymen kú­neltetin. Qazir kóptegen aýyldar aýyz sý tapshylyǵyn tartyp otyr ǵoı. Al ol kezde mundaı másele týyn­daǵan joq. О́ıtkeni halyq taza, mól­dir, dámdi bulaq sýyn paıdalandy. Bul bulaq «Ańǵal batyr bulaǵy» dep atalatyn. Zamanynda jeti ret qajy­lyqqa baryp kelgen Janbatyr qajy táriz­di qasıetti adamdar sý ishken. El­diń úlkenderi kóktem shyǵa bulaq mańyn tazalap, abattandyratyn, kó­zin keńeıtetin. Jalpy, jer astynan shy­ǵyp jatqan sýǵa tıisýge bolmaıdy. Kó­zine qoqys, saz balshyq tússe, jabylyp qalýy op-ońaı. Aqyry solaı boldy. Qazir bulaq aqpaıdy.

Tazalasa, el ishindegi kózi kór­gen adamdardan suras­tyryp, jylǵasyn taýyp alsa, arshýǵa da bolady eken. Máse­len, Zerendi aýdanyndaǵy Kók­terek aýy­lynda tabıǵat janashyrlarynyń arqasynda aq túıeniń qarny jarylǵan súıinishti oqıǵa da bolǵan. Kókterek te bulyqsyp aqqan bulaqtarymen aty shyqqan kórikti óńir. Qaraǵaıly qalyń ormannyń ishinde mólt-mólt etip aǵyp jatatyn Qoıbulaq, Tasbulaq, Kók­terek bulaǵy. Bulardyń keıbiri áli de bar. Al el irgesine jaqyn, adam aıa­ǵy jıi ba­satyn óńirdegi keı bulaqtyń kózi bi­telgen. Aýylǵa kire beriste, taı shap­tyrym jerde tabıǵattyń tamasha bir syıy – Áýlıetas atalatyn tas bar. Semiz jylqynyń qartasyndaı buı­ra-buıra bolyp jatqan Áýlıetastyń eteginde bulaq bolypty. Bertinde bitelgen. Aýyl adamdary da umytqan. Keıin osy aýyldyń týmasy, el janashyry Jumaǵul Jol­dyqov Áýlıetasty qorshaǵan kezde bala kezinde kózi kórgen bulaq esine túsken. Áldeneshe jyl boıy kózi bitelip, tun­shyǵyp jatqan Aqbu­laqtyń ús­tindegi topyraqty trak­tor­men syrǵan kezde móldir sý burq ete túsken. Tóńirek syl­dyrlaı, syń­ǵyrlaǵan bu­laq sýynyń kúlkisine tolypty. Jer betine shyǵa al­maı shermende bolyp jat­qan móldir sý eńiske qaraı qýana-qýana júgirdi deıdi. Aýyl aqsaqaldary ózara uıǵarymǵa kelip, álgi bu­laq­ty «Jumaǵul bulaǵy» dep ataý­ǵa bátýalasypty. Qoı soıyp, qurmaldyq bergen. Elin esinen shyǵarmaıtyn aza­matqa aq alǵystaryn jaý­dyrǵan. Qazir jol ústindegi jolaýshy Jumaǵul bulaǵyna soǵyp, tań­daıyn jibitken saıyn alǵys aıtady.

Bulaq basyna baılanǵan tarıh soqpaǵynda ózgeshe qa­sıet daryǵan, tylsym syrdy ishine búkken tus ta az emes. Má­selen, osy aýdan­da­ǵy Ja­ńa­tý­ǵan aýyly janyn­daǵy Áýlıebulaq.

– It tumsyǵy ótpeıtin qalyń or­man­nyń ishinde aǵyp jatqan osy bu­laqtyń bir ózine baılanysty qan­sha­ma ańyz bar, – dep edi osy aýyldyń týmasy, el aǵa­sy Bolat Kóshimbaev, – ilki za­manda asqazanyna dert baı­lanǵan adamdar at tuıaǵy je­tetin jerden ádeıi kelip bulaq sýyn ishse, qulan taza jazylyp ketedi eken. Demek eshkim zerttep kórmegen sý­dyń quramynda áldebir dá­rýmen zattar bolǵany ǵoı. Túnde bulaq tóńiregine janaryn qadaǵan adam jaltyl­daı janyp turatyn jeti shyraqty kóredi eken. Son­dyqtan da Áýlıebulaq atan­ǵan. Uzaq saparǵa shyǵa­tyndar da bulaq basyna so­ǵyp minájat etetin bolǵan. El irgesi sógilmeı turǵan kez­de bulaq kútiletin. Qazir aýyl kóship ketti de,­ qaraýsyz qaldy. Ishiń ýdaı ashıdy. Jańatýǵan aýylynyń Uly Otan soǵy­syna attanǵan bozdaqtary da osy áýlıeli jerge túnep, maıdan dalasyna attanǵan eken.

Jaqsy mysaldy órke­nıet­ti elder­diń órisinen iz­deı­tin ádetimiz bar. Shetel­dik­ter áldeqashan bulaq basyn abattandyryp, demalys ornyna aınaldyrǵan. Al biz barymyzdy tú­gendeı almaı júrmiz...