Mýzeı zaldaryndaǵy kópshiliktiń nazaryna usynylǵan qazaq halqynyń ǵasyrlar boıǵy shamshyraǵy bolǵan ıslam dinine qatysty qoljazbalar men HIH ǵasyrdyń sońy men HH ǵasyrdyń basynda jaryq kórgen kóne kitaptar, erlik pen ór namystyń nyshanyna aınalǵan qazaq batyrlarynyń qarý-jaraqtary, ulttyq mýzyka óneriniń óshpes saryny ispetti ulttyq saz aspaptarynyń ondaǵan túri, halqymyzdyń turmys-tirshiliginen syr shertetin ulttyq ydys-aıaqtar, zergerlerdiń áıel adamdarǵa arnap asqan eptilikpen soqqan zergerlik buıymdary kórgen jannyń kóńiline qýanysh syılap, mol rýhanı azyq bolary anyq.
VIII-IX ǵasyrdan bastap qazaq dalasynda Islam dininiń taralýyna baılanysty Balasaǵun, Syǵanaq, Isfıdjap, Otyrar, Iаssy, Saýran tárizdi orta ǵasyrlyq qalalarda meshit, medreseler ashylyp, túp negizi Qurannan bastaý alatyn dinı-aǵartýshylyq baǵyttaǵy jáne tarıhı sıpattaǵy kitaptar jaryq kóre bastaǵan. Ádebıet jáne óner mýzeıi qorynda búgingi kúnde júzden astam ár jyldary ár qalalardan basylyp shyqqan júzden astam dinı kitaptar saqtalýda.
Qundy dúnıeniń biri – Qoja Ahmet Iаsaýıdiń «Dıýanı hıkmet» kitabynyń qoljazba kóshirmesi. Shamamen XVI-XVII ǵasyr. Kitap qazaq, ózbek, túrik tilderinde jaryq kórgen bolatyn. XVI-XVII ǵasyrlardyń aralyǵynda Buhar qaǵazyna túsirilgen. Shaǵataı tiliniń qypshaq dıalektisinde jazylǵan. Bul qazirgi qazaqtyń ádebı-jazba tiline óte oraılas degendi bildiredi. Burynǵy nusqalar negizinen oǵyz dıalektisinde (qazirgi ózbek tiline jaqyn) jazylǵan eken. Mýzeıdegi osy qoljazba nusqa eń eski ári sırek kezdesetin úlgi. 90 betten turatyn qoljazbany tolyq aýdarǵan jaǵdaıda burynǵy málim bolǵan 3 nusqamen salystyrýlardyń nátıjesinde transkrıpsııalyq, mátindik, kórkem poetıkalyq úlken aıyrmashylyqtyń, ózgesheliktiń betin ashýǵa bolady jáne bul qoljazba qazaq ádebıeti úshin de, til tarıhy úshin de, ejelgi dinı-fılosofııa úshin de teńdessiz qundy, mańyzdy rýhanı mura bolyp tabylady.
«Qıssa-súl-ánbıııa-ı» kitaby. Rabǵuzı – XIII ǵasyrdyń aıaǵy men XIV ǵasyrdyń basynda kóne túrki tilinde iri týyndylar ákelgen tulǵalardyń biri. «Qıssa-súl-ánbıııa-ı» eńbegi 72 paıǵambar ómiriniń tarıhy jaıynda. Qıssanyń negizgi mazmuny Quran men Injilden alynǵan. О́ıtkeni ár paıǵambardyń tusynda qandaı aıattardyń túskenine deıin naqtyly kórsetilip otyrady. Ári sol paıǵambarlar zamanyndaǵy halyqtyń sana-sezimi qandaı dárejede bolǵandyǵy hám ıslam dinin sol zamandaǵy halyqqa taratýdaǵy qıyndyqtar men soǵystar, sergeldeń men jeńister jaıly keń maǵlumat beredi. «Qıssa-súl-ánbıııa-ı» moǵol-tatar tilinde 1903 jyly Qazan shaharynda Kárımovter baspasynan jaryq kórgen. Biraq atalmysh tárjimada 24 paıǵambardyń ǵana ómir tarıhy sóz bolady. Iаǵnı joǵarydaǵy Rabǵuzıdyń qalamynan shyqqan 72 paıǵambar sanyna jetpeıdi. Quranda 24 myń paıǵambar, 33 myń saqaba deıdi. 1903 jyly jaryq kórgen «Qıssa-súl-ánbıııa-ı» aýdarmasynyń alǵy sózinde:
«Qıssa-súl-ánbıııa-ı» kitaby Rabǵuzı jazbalarynan tárjimalanyp otyr. Kitapqa enbeı qalǵan paıǵambarlar tarıhyn biz Qazy tápsiri men Jálelın tápsirine murajaǵat qylyp (súıenip), bu eki tápsirde bolmaǵanyn Názhátúlmújális kitabynan alyp «Harot ýa Marýt» qıssasyn jáne Dáýit ǵalaıhı ýássálám qıssasymen moǵol tilinen tárjimalap, múmkindigimizshe tolyqtyrýǵa eńbek ettik» dep jazylǵan.
Islám Qazan baspasyna tapsyrýshylar: Mátrjam damolla, Ǵabdulǵulam hazreti, Sharıfıddın molla. Kitaptyń jaryq kórýine Peterbor senzýrasy tarapynan 1903 jyly 13 maýsymda ruqsat berilgen. Rabǵuzıdyń «Qıssa-súl-ánbıııa-ı» jazbasy Quran Kárim maǵynasyn túsinýge, qasıetti Qurannyń aqıqat ekenine esh shúbá keltirmeı, ıslam dininiń damýyna qyzmet etken óz zamanynyń súbeli dúnıesi. Búgingi urpaqqa jetken rýhanı qazyna.
Kókshetaý
