Orynbor basqarmasy Torǵaıǵa – Ybyraı Altynsarındi, Yrǵyzǵa – Shahmurat Qulybekovti, Troıskige – Nurym Muńsyzbaevty, №1 fortqa, ıaǵnı Aral teńizi mańyndaǵy Raıym bekinisine – Jolmuhammed Baıjanovty, Perovskige Halılýla Qunanovty jiberedi. Al M.Bahtııarov Orynbordaǵy mektepte qalady.
1861 jyldyń 1 qyrkúıeginde Troıski qalasynda tuńǵysh orys-qazaq mektebi ashylady. Onyń ashylý rásimine V.Grıgorevtiń ózi arnaıy baryp qatysady jáne mektep týraly maqala da jazady. Dalalyq ólkedegi orys-qazaq mektepteriniń tarıhy osylaısha bastaldy.
Kórnekti qaıratker-aǵartýshy Y.Altynsarın 1850 jyly ashylǵan oqý merzimi 7 jyl, qurylymy 4 klastan turatyn Orynbor mektebinde oqyǵany belgili. Ol – atalǵan mekteptiń 20 oqýshydan turatyn alǵashqy túlekteriniń biri. Olar mektepten keıin Reseı ákimshiliginiń dalalyq ólkeni basqarý júıesindegi qyzmetterge tartyldy.
Orynbor qalasynda qazaq balalaryna arnaıy ashylǵan orys mektebiniń jalpy tártibi 1844 jyly qabyldanǵan «Orynbor qazaqtaryn basqarý erejesinde» bekitiledi. Ashylý tarıhy uzaq jyldarǵa sozylǵan Orynbor mektebi Reseı ımperııasynyń quramyndaǵy bógde jurttardyń áleýmettik máselelerin sheshý jolyndaǵy úlken jetistik retinde baǵalandy. HIH ǵasyrdaǵy basylymdar mekteptiń mańyzyn osylaı baǵalady.
1852 jyly Orynbordyń týmasy, sýretshi A.F.Chernyshev mektepte bolyp, onyń jumysymen tanysyp, 1853 jyly ortalyq gazetterdiń birinde «Shkola dlıa kırgızskıh deteı v Orenbýrge» degen atpen maqala jarııalaıdy. Avtor Orynbor mektebiniń ornalasqan mekenjaıyn, onyń alǵashqy ashylý tarıhyn, kún tártibin, oqýshylardyń hal-jaǵdaıyn baıandaıdy, oqý ornynyń atqaryp otyrǵan jumysyna tańdanys bildirip, ony rıza kóńilmen sıpattaıdy jáne mekteptiń ishki kórinisi men oqýshylaryn qylqalam boıaýyna arqaý etedi.
Sonymen qatar sýretshi Orynbordaǵy mektepte oqyp júrgen oqýshylardyń merekelik, jazdyq, jazdyq-kóshpeli, qystyq, qystyq-synyptyq kıimderin kórsetý maqsatynda bes balany sýretke salady. Avtor olar týraly bylaı deıdi: «О́zderi bir ǵajap balalar: uqypty, súıkimdi, baısaldy, olar ózge azıattyqtar sııaqty salmaqty qozǵalady, quddy búkil adamzatqa tán danyshpandyqty boılaryna sińirip alǵan sııaqty; keıin bulardan qandaı jemis kútýge bolady? Sizder meniń balalarǵa qarap otyryp óz qolymmen salynǵan sýrette bes danyshpandy kórip otyrsyzdar».
A.Chernyshev «Bes danyshpan» degen 5 shákirt mektepke alǵash qabyldanǵan 30 bala arasynan tańdalyp alynǵany anyq. Bizdi mazalaıtyn saýaldyń biri – sýrettegi bes uldyń bireýi Y.Altynsarın bolýy ábden múmkin ekendigi. О́ıtkeni ol mektepke qabyldanǵan kúnnen-aq pysyqtyǵymen, elgezektigimen kózge túsedi, oqýdy úzdikter qatarynda támamdaıdy. О́zin aýyldan qalaǵa oqýǵa alyp kelgen Jetibaı О́temisovti Orynborda qaldyrýǵa Shekaralyq komıssııa tóraǵasyna ótinish aıtyp, ony mektep janynda qaldyrady. J.О́temisov 7 jyl mektepte balalardyń tárbıesin qadaǵalaýǵa kómektesedi. Sýrette keskindelgen balalardyń ishinde qaısysy Y.Altynsarınge uqsaıtynyn nemese onyń joqtyǵyn kásibı sýretshiler anyqtaı alady dep senemiz. Sebebi Y.Altynsarınniń keskini bizderge fotosýret arqyly saqtalyp jetti.
A.Chernyshevtiń «Bes danyshpany» qatarynda, bálkim, Y.Altynsarınmen birge mektepte oqyǵan, keıin túrli qyzmet atqarǵan Sh.Qulybekov, N.Muńsyzbaev, M.Bahtııarov, Sh.Kósherbaevtar bar shyǵar? Kim bilgen?
1857 jyly Shekaralyq komıssııa ákimshilikte aýdarmashylyq jumysqa mashyqtanýdy ıgerýge jáne mektepke qabyldanýshylardyń oqýyna kómektesýi úshin mekteptiń úsh túlegin – Sh.Qulybekov, Sh.Kósherbaev, M.Bahtııarovty Orynborda qaldyrady. 1858-1860 jyldary olar ákimshilik tapsyrmasymen Shekaralyq komıssııaǵa aýdarmashy bolyp qyzmet jasaǵan N.Ilmınskııge orys tilindegi is qaǵazdaryn qazaq tiline aýdarýǵa, mekteptiń jumysymen tanysýǵa, qazaq folklory úlgileri men qazaq tiliniń leksıkalyq sózdik qoryn jazyp alýǵa kómektesedi.
N. Ilmınskıı ákimshilik janynda kómekshilikke qalǵan túlekterdiń biri – Merǵalı Bahtııarov týraly bylaı dep jazady: «Men bul bozbalalardyń kómegimen qazaq mektebimen tanystym. Mektepke óziniń kezekshiliginde Baqtııarov alyp keldi. Ol óte symbatty, pysyq, shashy qap-qara, qazaqy pishindi jap-jas jigit edi. Gımnastıkany jaqsy jasaıdy ári sheber bıshi, skrıpkada da keremet oınaıdy – osynyń bárin ol óz betinshe úırengen».
N.Ilmınskıı 1859 jyldyń qys aılarynda Marabaı aqyndy Orynborǵa aldyrtyp, Shahmurat Qulybekovtiń kómegimen «Er Tarǵyn» jyryn jazyp alady. Keıin ol jyr baspa betinde jarııalanyp, qazaq dalasynyń bir túpkirinde ashylǵan mektepterdiń oqý úrdisine qosymsha kitap retinde paıdalanylady. Sonymen qatar N.Ilmınskıı Orynbor kezeńindegi jınaǵan materıaldaryn negizge ala otyryp, qazaq tili boıynsha zertteý jumysyn jazady.
Túıindeı kelgende, dalalyq ólkege ustazdyq etýge sýrettegi «bes danyshpan» attandy ma, álde joq pa, ol mańyzdy emes. Mańyzdysy – onyń búgingi tarıhı tanymdaǵy rámizdik sıpatqa ıe bolǵan mazmunynda dep oılaımyz.
Almasbek Ábsadyq,
fılologııa ǵylymdarynyń doktory
