Sodan beri 122 jyl ótkenimen, qazynaly aımaqtan munaı óndirý isi áste tolastaǵan joq. Kómirsýtekti shıkizatynyń moldyǵymen álemge áıgilengen «Teńiz», «Qashaǵan» sekildi jańa ken oryndary ıgerilip jatyr.
Tipti bul óńirge taban izi tımegen jurtshylyqtyń arasynda da, bıik-bıik minberlerden júrek tebirenter jalyndy sóz aıtatyn sheneýnikterdiń uǵymynda da «Atyraý – munaıly astana» degen túsinik qalyptasqan. Alaıda bul óńirde áleýmettik máselelerdiń túıini tolyǵymen tarqatyldy degendi bildirmese kerek.
О́zge óńir turǵyndary úshin munaıly óńirde barlyq áleýmettik másele sheshimin tapqandaı kórinýi múmkin. Desek te, Atyraýda da búgingi órkenıettiń ıgiligi – aýyz sýmen, elektrmen qamtamasyz etýde qordalanǵan qıyndyq áli de bar. Kóńilge qonymdy jalaqysy bar jumys izdegen aýyldaǵy aǵaıynnyń oblys ortalyǵyna qonys aýdarýymen turǵyn úı kezegine turǵandar kóbeıdi. «Kógildir otyn» qyzyǵyn kórmeı, qıdyń qyzýymen pesh jylytyp, tamaq pisirip otyrǵan aýyl turǵyndarynyń jany siri ǵoı, shirkin! Al apatty úıdiń azabyn tartqandar she?
Máselen, Atyraý qalasynda kóp qabatty 67 úı apatty dep tanylyp otyr. Al alǵashqy munaı tamshysy alynǵan Jylyoı aýdanynyń ortalyǵy – Qulsary qalasynyń ortalyǵyndaǵy apatty úıdiń 30-ǵa jýyq turǵyny oblystyq ákimdikke shaǵym aıta keldi. Olar 1988 jyly boı kótergen bes qabatty 60 páterlik úıde turady. Paıdalanýǵa berilgennen beri birde-bir ret jóndeý júrgizilmegen, úıde turý múmkin emes.
– Biz turatyn úı 2018 jyly apatty dep tanyldy. Sodan beri basqa baspanaǵa kóshe almaı otyrmyz. Sebebi, Qulsary qalasynda bastapqy naryqtaǵy turǵyn úı joq. Al, jergilikti ákimdik ony ekinshi naryqtan ózimizge tabýdy usyndy. Kelissózderden keıin ákimdik 1 bólmeli páterge – 4 mln, eki bólmeli páterge – 6 mln, úsh bólmeli páterge – 8 mln, 4 bólmeli páterge 10 mln teńge bóletin bolyp edi. Shyndyǵynda, Qulsaryda da turǵyn úı baǵasy qymbattady. Biraq qoljetimdi baǵaǵa turǵyn úı izdeı bastadyq. Turǵyn úı satýshylarmen saýdalastyq. Keıbiri jetpeı qalǵan somaǵa nesıe aldy. Qujattarymyzdy tapsyra bastadyq. Alaıda bári biz oılaǵandaı bolmady, – deıdi apatty úı turǵyndarynyń biri Jadyra Arystanǵalıeva.
Onyń aıtýynsha, jemqorlyqqa qarsy qyzmettiń ókilderi usynylǵan turǵyn úıdiń baǵasyna zertteý júrgizipti. Sodan soń aýdandyq ákimdikke bıýdjet qarjysyn únemdeý týraly usynyspen hat joldapty.
– Olar ár páterden 1 mln teńge únemdeýdi usynǵan. Al 3 mln teńgege bir bólmeli páterdi qaıdan tabamyz? Bul – aqylǵa qonbaıtyn baǵa. Biz – Qulsary qalasyndaǵy 60 páterlik №27 úıdiń jáne vokzal mańyndaǵy 16 páterlik úıdiń turǵyndarymyz. Úılerimiz apatty dep tanyldy. Buryn shaǵymdanǵan joq edik. Úıdiń apatty dep tanylýyn segiz jyl kúttik. Páterimiz sýyq, qabyrǵalary qulaıyn dep tur. Kishkentaı balalary bar otbasylar amalsyzdan basqa úıdi jaldap turyp jatyr, – deıdi J.Arystanǵalıeva. – Biz aspandaǵy aıdy surap turǵan joqpyz ǵoı. Durys jaǵdaıda ómir súrgimiz keledi.
Oblystyq sybaılas jemqorlyqqa qarsy is-qımyl departamentiniń basqarma basshysy Jánibek Qarajanovtyń málimdeýinshe, aqpanda Jylyoı aýdandyq turǵyn úı-kommýnaldyq sharýashylyq bólimi jarııalaǵan memlekettik satyp alýlarǵa monıtorıng júrgizilgen. Alaıda ashyq konkýrsta satyp alynatyn 50 páterdiń baǵasy naryqtyq qunynan joǵary bolyp shyqqan. Soǵan oraı ákimdikke tıisti hat joldanyp, baǵalardy qaıta qaraý usynylǵan.
Mundaı apatty úıdiń azabyn kórip otyrǵan turǵyndar Maqat aýdanynda da bar. Munaıshylar kenti atanǵan Dossorda jarty ǵasyr buryn salynǵan apatty úıdiń irgetasy shógip, shatyry ushyp ketken. Sonyń kesirinen úı ortasynan ekige bólinip tur. Osy úıde Asyltek esimdi azamattyń otbasy úsh jyldan beri turady. Bes balasy bar otbasy 25 sharshy metrdi panalaýǵa májbúr bolyp otyr. О́ıtkeni budan basqa barar jerdiń retin taba alar emes.
Tozyǵy jetken úıdiń qaq aıyrylǵan qabyrǵasyn taspen qalap, pena quıyp qoıǵan. Balshyqpen sylap, jóndeý jasaǵandaı bolǵanymen, qaýpi seıiler emes. Sebebi shatyry tesilip, elektr jelisi ábden tozǵan. Jıi tuıyqtalǵan elektr jelisindegi órttiń kesirinen teledıdary men tońazytqyshy isten shyǵypty. Arnaıy jýynatyn bólmesi joq.
– Jaz kezinde qorlyqty jarqanattan kóretin boldyq. О́ıtkeni qabyrǵanyń jaryǵynan túnde jarqanat kiredi. Tań atqanǵa deıin balalarymyzdy qorǵaý úshin jarqanatpen alysamyz, – deıdi Asyltektiń jary Jańyl Aıapbergenova.
Al Maqat aýdanynyń ortalyǵy – Maqat kentindegi apatty úıdiń biriniń boı kótergenine 94 jyl bolypty. Ony HH ǵasyrdyń ekinshi onjyldyǵynda munaı izdeýge kelgen aǵylshyndar turǵyzǵan. Turǵyn úıdiń jartysy qulap qalǵan. Qazir munda qarııalar men múmkindigi shekteýli jandar turady.
– Bul úı 1927 jyly salynǵan ǵoı. Buǵan 1981 jyly kóship keldim. Úıge qosymsha bólme salyp aldyq. Eki bólmesi qulap jatyr. Ákimdik «turǵyn úıdi kelesi jylǵy jeltoqsanda beremiz» deıdi. Oǵan deıin tura berýimiz kerek eken. Apatty úıde qansha jyl turamyz? – deıdi zeınetker Naǵıma Sáketova.
О́ńirde apatty úıler sanynyń azaımaýy árıne munaıly Atyraýdyń abyroıyna syn ekeni daýsyz. Máselen, Atyraý qalasynda osyndaı 67 úı tirkelipti. Al Maqat aýdanynda qulaý qaýpi tóngen 102 úı bar. Apatty úılerde ár kúnin, ásirese ár túnin qaýippen ótkizetin turǵyndardyń bul azaptan qashan qutylary belgisiz bolyp otyr.
