Ýly kóldiń «jyry» aıaqtala ma?

Qorshaǵan ortaǵa – tabıǵatqa, turǵyndar densaýlyǵyna asa qaýipti nysannyń tumshalanýy, qaýipsizdendirilýi jergilikti turǵyndar úshin jyldarǵa ulasqan sheshýi qıyn másele boldy. «Mynadaı qarajat bólinipti, mine jumys bastalady, áne aıaqtalady, alǵashqy kezeńi bitti, kelesi kezeńi kelesi jylǵa qaldyryldy, mıllıondaǵan-mıllıardtaǵan qarajat bólindi» degendeı sydyrtpa jaýa­p, syrǵytpa sózdermen sozbalanǵan qaldyqtar qoımasyn tumshalaý isi búginde basy ashyq kúıinde tur.

Kaspıı teńizinen 7-8 shaqy­rym, Aqtaý qalasynan 3-4 shaqy­rym qashyqta ornalasqan, jalpy aýdany 77 sharshy shaqyrymdy, al qaldyqtardyń aýdany 66 sharshy shaqyrymdy quraıtyn atyshýly «Qoshqar ata» qaldyqtar qoımasy – keńestik kezeńniń «syıy». Derekterge súıensek, qoı­mada óńirde tasy órge do­malaǵan Kaspıı aımaqtyq taý-ken metallýrgııa kombınatynyń úsh za­ýytynyń 105 mln tonnadan astam qaldyǵy jınalǵan já­ne qaldyqtar arasynda jı­yntyq belsendiligi 11,2 myń kıý­rı 51,8 mln tonna álsiz radıoak­tıv­ti qaldyq bar delinedi. Ma­mandardyń aıtýynsha, ońtústik-shyǵys bóliginde kúkirt qysh­qyly zaýytynyń óndiristik qal­­dyqtary, ońtústik bóliginde hımııa-gıdrometallýrgııalyq za­ýyttyń radıoaktıvti qatty qal­dyqtary tógilgen.

Bas basylym bul taqyrypty udaıy kóterip keledi. О́ıtkeni «qaýpi aıqyn ári qorqynyshty bolsa da ýly kóldi tumshalaý jumysy baıaý júrgizilip, birneshe jyldarǵa sozyldy». 2020 jyly 27 sáýirde «Egemen Qazaqstan» gazetinde jarııalanǵan  «Qoshqar ata» – ýly kól (qaldyqtar qoı­masy halyqty qajytyp tur)» atty maqalada «Tikenekti symdarmen qorshalyp, aınala or qazý «kúneltýge kerek» dep temir-tersek jınaǵan kelimdi-ketimdi men óris izdep jaıylyp kelgen malǵa kedergi bolýy múmkin, alaıda jolyndaǵyny julqı turǵyzyp, julmalaı úıirip áke­tetin jel men shańnyń jolyna tosqaýyl bola almaıtyny anyq. Biraq temir-tersek satamyn dep ústi-basyn belgisiz jara qaptap, emshi men dárigerden daýasy túspek túgili, naqty qandaı aýrý ekenin aıyra almaı denesi, terisi irigen kúıde o dúnıege at­tanǵandar joq emes. Bul, sol «Qoshqar atadaǵy» radıoaktıvti qaldyqtyń áseri ekeni búgin belgili. Atalǵan mańǵa jaıyla­tyn maldyń eti men sútiniń qaýip­sizdigine, tóńirekti meken etken turǵyndardyń densaýlyǵyna esh áseri bolmaıtynyna esh­kim kepildik bere almaıdy. Bir qy­zyǵy, aldymen qaldyq kómilgen jer­diń ústi qalyńdyǵy 25 sm temir betonmen jabylyp, onyń ústine bir metr qalyńdyqta to­pyraq tóselip, 20 gektardan as­tam aýmaq betondaldy. Jan-ja­ǵynan or qazylyp, ushpaıtyn qıyrshyq tas aralas topyraq tógildi, aǵashtar otyrǵyzylyp, bir kezderi qaldyq qoımasynyń shańytýyn báseńdetý maqsatynda jyl saıyn Aqtaýdyń kárizdik tazartý qondyrǵysynan 8-8,5 mln tekshe metr sý aıdalyp ta jatty... Derekterge kóz júgirtsek, qaldyqtar qoımasynyń ońtústik jáne ońtústik-batys betinde 2015-2017 jyldary 8,2 gektar jasyl qorǵanysh beldeýi ósirilse, odan keıin 2017-2019 jyldary 30 gektar aýmaqqa, 2018-2020 jyldary 50 gektar aýmaqqa jasyl qorǵanysh beldeýi quryla bastady. Respýblıkalyq bıýdjetten bólinedi degen qarjyǵa qatysty málimet te osal emes – 2018 jy­ly – 2 mlrd, 2019 jyly – 3 mlrd, 2020 jyly 3 mlrd teńge, jal­py tórt jylǵa ýly kóldi zararsyzdandyrý úshin 17,5 mlrd teńge bólinedi delingen. Bul 2017 jylǵy derek, al qoımany zararsyzdandyrý jumysy odan arǵy jyldary qolǵa alyndy, demek bul jyldarda qansha qarajat bólindi degen suraq týyndaıdy?» degen joldardy búgin de qaıtalap mysalǵa alǵymyz kelip otyr. Sebep – bólingen qarajattyń moldyǵy, biraq bitken istiń bolmaýy óz tóńiregine kóp suraqty shıyrlatady, álde «bólinedi» degen qarajat bólinbedi me, bólinse de ýly kóldi birjolata zararsyzdandyrýdyń jumyryna juǵym bolmady ma  – ol jaǵy osy istiń tizginin ustaǵan quzyrly oryndardyń kókeıinde.

Osylaısha «ýly kól» dep ýaıymnan ý iship júrgende Mań­ǵystaý oblysy ákimdigi baspasóz qyzmetinen «Qoshqar ata»  qaldyq qoımasyn qalpyna keltirý ju­mys­tarynyń birinshi kezeńi bas­taldy degen jylymyq habar jetti. Talaı jyldy tozdyryp, talaı kúndi ozdyryp, talaı qııaldy tiziltip, talaı úmitti úziltip mań­­­ǵystaýlyqtarǵa muń bolǵan «Qosh­qar ata» qaldyqtar qoımasyna qa­tysty bul áńgime kóńilge qon­dy. Baspaóz qyzmetiniń mál­ime­tine súıensek, joba bıyl jyl basynda Úkimetten qol­daý taýyp, rekýltıvasııa jumys­ta­ry­na respýblıkalyq bıýdjetten 3 jylǵa 15,5 mlrd teńge qaras­ty­rylǵan.

«Qoshqar ata» qaldyq qoımasy dep atalatyn ekologııalyq aımaq –  372 myńǵa jýyq adamnyń mekeni. Sondyqtan radıoaktıvti jáne ýly kól máselesin sheshý  jaqyn mańdaǵy eldi mekenderdiń tur­ǵyndarynyń densaýlyǵy úshin eleýli qaýip tóndiretindikten ju­mysty jedel bastaýdy qajet etedi.

Mamandardyń aıtýynsha, rekýltıvasııa jumystary shamamen 3 jylǵa deıin sozylady. Qalpyna keltirý jumystaryn Memlekettik satyp alý boıynsha konkýrsty jeńip alǵan «Pavlodar ózen porty» AQ júrgizedi. 2020 jylǵa respýblıkalyq bıýdjetten 100 mln teńge kólemindegi qarajat qoldaý taýyp,  konkýrs jarııalanyp, nátıjesinde «Pavlodar ózen porty» AQ-y jeńimpaz bolyp anyqtaldy. Olarmen 15,5 mlrd teńgege 13.03.2020 j. №65  kelisimshart jasaqtalǵan eken. Alaıda konkýrsqa qatysqan ekinshi jáne úshinshi ótinim berýshi taraptar konkýrs nátıjeleriniń qorytyndysyna kelispeı, sot organdaryna aryzdanǵandyqtan jobany iske asyrý toqtatylyp, bólingen 100 mln teńge kólemindegi qarajat respýblıkalyq bıýdjetke qaıtarylǵan.     

– Aldymen zararsyzdandyrylatyn jer túgel tegistelip, betki qabaty 30 sm qalyńdyqta úıindi topyraǵymen jabylady. Bıyl jyl sońyna deıin 4 myń gektardan asa aýmaq rekýltıvasııadan ótedi, – dedi Mań­ǵystaý oblysy tabıǵı resýrstar jáne tabıǵat paıdalanýdy retteý basqarmasynyń basshysy D.Qusbekov.

Buǵan deıin atalǵan apatty aımaqty zararsyzdandyrý isiniń keshigýin quzyrly oryndar «zamanaýı ozyq tehnologııalardy paıdalanýdy kútip júrgendigimen» túsindirgen kezder de bolǵan. «Ozyq tehnologııany kútýdi» kenet toqtatyp, bıyl jumysty bel­sendi qolǵa alýyna jáne qummen búrkemeleýine qaraǵanda «zamanaýı tehnologııanyń» qaldyqtar qoımasyna «tisi batpaǵandyqtan», sol baıaǵy topyraqpen tum­sha­laýdy tıimdi dep tapqan bolýy kerek. Qalaı bolǵanda da istiń tolyqtaı jáne sapaly oryndalyp, halyq densaýlyǵyna qaýip tónbeýi mańyzdy. Qolǵa alynǵan bıylǵy «birinshi kezeń» de dabyramen bastalǵanymen sońy nátıjesiz burynǵy bastama­lardyń, «kezeńderdiń» qataryn tolyqtyryp turyp almasa dep tileımiz.

Mańǵystaý oblysy