Ekijaqty kelissózderge AQSh tarapynan memlekettik hatshy Entonı Blınken men ulttyq qaýipsizdik keńesshisi Djeık Sýllıvan, Qytaı jaǵynan syrtqy ister mınıstri Vang I men kommýnıstik partııanyń eń joǵary laýazymdy dıplomaty Iаn Szechı qatysty.
Jıyn barysynda eki jaq ta bir-birin sózben soıyp salýǵa tyrysyp, kemshilikterin jipke tizdi. Kirispe sóz sóılegen E.Blınken «AQSh kelissózder kezinde Qytaıdyń áreketterine alańdaýshylyq bildiredi. Ásirese, Shyńjandaǵy, Gonkongtaǵy, Taıvandaǵy máseleler, AQSh-qa jasalǵan kıbershabýyl, sondaı-aq odaqtastarymyzǵa jasalǵan ekonomıkalyq qysymdy kóteremiz», dedi.
Qytaı tarapy da qarap qalǵan joq. Iаn Szechı óz sózinde Vashıngtondy áskerı áleýeti men qarjylyq artyqshylyǵyn paıdalanyp, basqa elderden asyp túsýge umtylady dep aıyptady. Sondaı-aq Aq úı ákimshiliginiń sheshimderin Qytaıǵa shabýyl jasaýǵa teńedi. Adam quqyǵy máselesin qozǵaǵan Iаn myrza AQSh-ta qara násildi azamattar «qynadaı qyrylyp» jatqanyn aıtty.
Joǵaryda aıtylǵannyń bári – kelissózdiń jýrnalıster tamashalaı alǵan bóligi ǵana. BBC arnasynyń habarlaýynsha, kelissóz jabyq esik jaǵdaıynda ótip, belgilengen ýaqyttan asyp ketken. Tipti medıa aldynda ádep saqtaǵan dıplomattar esiktiń arǵy jaǵynda bir-birin aıamaǵan kórinedi.
Bir qyzyǵy, E.Blınken buǵan deıin aıtylyp júrgen ózekti máselelerdi kóterdi. Beıjiń bıliginiń Shyńjandaǵy musylmandardy qýdalaýy týraly birinshi ret aıtylyp otyrǵan joq. Byltyr AQSh-tyń sol kezdegi memlekettik hatshysy Maık Pompeo Qazaqstanǵa arnaıy issaparmen kelip, Qytaıdan saqtanýdyń mańyzyn jetkizgen-di. Ol áńgime barysynda Qazaqstan shekarasyna taıaý mańdaǵy Shyńjan avtonomııalyq aýdanynda musylman uıǵyrlar men etnostyq qazaqtarǵa Qytaıdyń kommýnıstik partııasy qysym kórsetip otyrǵanyna alańdaǵan. AQSh búkil memleketti Qytaıdyń qýdalaýyn toqtatýyn talap etýge qosylýǵa shaqyratynyn, osy elden qashqandarǵa saıası pana usynyp, bosqyn mártebesin berýdi suraıtynyn jetkizgen.
Taıvan máselesi de áli ózektiligin joǵaltqan joq. Qazirgi tańda Taıvan – BUU tarapynan moıyndalmaǵan memleket. Zań júzinde Qytaıdyń menshigi sanalady, biraq is júzinde táýelsiz el. Qytaı bıligi áli kúnge deıin Taıvandy óz aımaǵy sanaıdy. Sol sebepti «bir el – eki júıe» bastamasyn qoldaýdy kózdeıdi. Biraq taıvandyqtar mundaı jobaǵa múldem qarsy.
Gonkong taǵdyryna kelgende de Qytaı tarapy óz saıasatyn júrgizip otyr. Máselen, byltyr Gonkongqa qatysty zań shyǵaryp, avtonomııalyq aımaqtyń biraz erkindigin shektep tastaǵan.
Qytaıdyń zańy syrtqy saıasat pen qorǵanys salasynda ǵana júredi demeseńiz, Gonkongtyń jeke zań júıesi, parlamenti jáne atqarýshy bıligi bar. Munda Qytaıǵa qarsy narazylyq aksııalary jıi ótedi. Sondyqtan Gonkong parlamentine zań shyǵartý arqyly Qytaıǵa óz josparyn júzege asyrý qıyn. Degenmen Gonkong zańynyń 18-baby boıynsha Qytaı bıligi aımaqqa jalpyulttyq zań shyǵarýǵa múmkindik beredi.
Zańnamanyń osy álsiz tusyn utymdy paıdalanýǵa tyrysqan Beıjiń Gonkongtyń quqyqtyq júıesin jetildirý týraly sheshim qabyldap, ony zańǵa aınaldyrý úshin tıisti mekemege jiberdi. Qysqasha aıtqanda, Qytaı avtonomııalyq aımaqtyń mártebesin túbegeıli ózgertetin zańdy qabyldaýǵa bir qadam qaldy.
AQSh pen Qytaıdyń basy birikpeıtin másele munymen shektelmeıdi. Esterińizde bolsa, 2018 jyly AQSh tarapy Qytaıdan keletin 1300 túrli ónimge salynatyn salyqty 25 paıyzǵa ósirgen bolatyn. О́z kezeginde Qytaı tarapy da muhıttyń arǵy betinen keletin taýarlarǵa qoıylatyn tarıfti kóterip jiberdi. Osylaısha, álemniń eki alyp ekonomıkasy arasynda «saýda soǵysy» tutanǵan-tuǵyn.
Búginde bul «saýda soǵysynyń» saldary eshkimge ońaı tıgen joq. Tipti AQSh pen Qytaıdan bólek, basqa memleketter de onyń zardabyn tartty. Ásirese, koronavırýs pandemııasy kezinde onyń teris saldary qatty baıqaldy.
Eki memleket Ońtústik Qytaı teńizine baılanysty da jıi arazdasyp qalady. Onyń úlken máni bar. Sebebi atalǵan teńiz aýmaǵynda kómirsýteginiń mol qory tabylyp, munyń ózi bir kezde báseńdeı bastaǵan geosaıası jaǵdaıdy qaıta shıelenistirip jiberdi. Sondaı-aq Ońtústik Qytaı teńizi balyq qoryna da baı. Buǵan qosa, osy sýlar arqyly jylyna orta eseppen 5 trıllıon dollardyń júgi tasymaldanady eken. Iаǵnı qaı turǵydan alyp qarasańyz da, Ońtústik Qytaı teńiziniń geosaıası máni asa joǵary.
Beıjiń bıligi talaı márte Ońtústik Qytaı teńizi aýmaǵy tolyqtaı Qytaıdyń terrıtorııasy bolyp sanalady dep málimdedi. Al AQSh teńizdiń halyqaralyq ortaq sý joly mártebesin qorǵaý qajet ekenin alǵa tartady. Sondyqtan Qytaıdyń bul aımaqtaǵy áreketterin halyqaralyq quqyqqa qaıshy dep esepteıdi.
Qysqasy, Qytaı men AQSh-tyń arasyndaǵy kelispeýshilik kóp. Alıaskada ótken kezdesý osy máselelerdi sheshýge baǵyttalǵan edi. Alaıda alǵashqy kelissózdi jemisti aıaqtaldy dep aıtý qıyn. Jıyn barysynda taraptar joǵaryda aıtyp ótken máselelerge qaıta toqtalǵan.
Oǵan qosa, Vashıngton kelissózderden bir kún buryn Qytaıdyń birqatar kompanııasy men laýazymdy tulǵasyna sanksııa jarııalady. Bul da qytaılyq taraptyń qıtyǵyna tıgeni anyq.
Aıtpaqshy, Alıaskadaǵy jıynnan keıin Qytaı da, AQSh ta ózderine jaqtas izdeýge kiristi. Máselen, Reseıdiń syrtqy ister mınıstri Sergeı Lavrov naýryz merekesi tusynda Qytaıǵa issaparmen barsa, AQSh-tyń memlekettik hatshysy E.Blınken Brıýsselde NATO-nyń jıynyna qatyspaq. Qoryta aıtqanda, endigi jerde saıasat sahnasy eki polıarly álemge aınalmaq.
