Respýblıkalyq bıýdjettiń donorlary – qyzmet kórsetý salasy damyǵan eki iri qala jáne eki munaıly óńir. Aımaqtyq bıýdjetterden bólinetin transfertterdiń mólsheri 200 mlrd teńgeni quraıdy. Tek qana dotasııaǵa ıek artatyn ózge óńirlerdiń negizgi kirisi transfertten jınaqtalyp otyr. 2020-2022 jyldarǵa arnalǵan bıýdjetke zer salsaq, jaqyn arada jaǵdaı ózgermeıtin syńaıly. Sondyqtan Úkimet endi bul qarjyny qaı oblystardan alýǵa bolatynyn anyqtaýǵa kirisip ketti. Sebebi 2021 jyldyń bıýdjetindegi 200 mlrd teńgeniń kemdigi qalǵan resıpıent aımaqtardyń enshisinde ekeni belgili.
Ulttyq ekonomıka mınıstrliginiń bizge daıyndap bergen málimetine súıensek, tórt óńir – Almaty, Nur-Sultan qalalary men Atyraý jáne Mańǵystaý oblystary respýblıkalyq bıýdjettiń donorlary, qalǵan 13-i − dotasııalyq óńir.
Jalpy, 2020 jyly óńirlerden respýblıkalyq bıýdjet transferi 420,1 mlrd teńgeni quraǵan. Byltyr respýblıkalyq bıýdjetten óńirler bıýdjetine sýbvensııalar 2 104,4 mlrd teńge somasynda berildi. 2020 jyly jergilikti bıýdjetterdiń kiristeri (transfertterdi esepke almaǵanda) 3 097,9 mlrd teńgeni qurady. О́ńirlerdiń ekonomıkalyq belsendiligin arttyrý maqsatynda 2020 jyldan bastap jergilikti bıýdjet qorjynyna shaǵyn jáne orta bıznesten túsetin korporatıvtik tabys salyǵy túsimderi qosylyp otyrǵan.
Eske sala ketsek, 2019 jyly ıgerilgen bıýdjet qorytyndysy boıynsha Qazaqstannyń donorlyq aımaqtaryna Almaty, Nur-Sultan qalalary men Atyraý, Mańǵystaý oblystary kirdi. Qarjy mınıstrliginiń saıtynda jarııalanǵan aqparatqa sáıkes 2019 jyly Almaty qalasy respýblıka bıýdjetine 115,3 mlrd teńge quıǵan. Odan arǵy jyldary da ońtústik astana donor aımaqtar reıtınginde birneshe ret kósh bastaǵan. 2020 jyldyń sońyna deıin Almatynyń bıýdjettegi úlesi 49 paıyzǵa (171,7 mlrd teńgege deıin) artady degen úmit bolǵan. Biraq byltyr donor aımaqtarǵa, ásirese Nur-Sultan men Almaty qalalarynyń bıýdjetine salyq tóleıtin shaǵyn jáne orta kásipkerliktiń jumysy saıabyrlap qaldy. Damýdyń kúretamyryna qan júgirtip turǵan óńirler baıaýlap qalsa, ózge aımaqtardyń jaǵdaıy tipten kúrdelenetinin sezgen Úkimet ortaq bıýdjetke táýeldi resıpıent aımaqtar kóbeıip ketpes úshin aldyn ala qam jasap jatyr. Osyǵan baılanysty Strategııalyq josparlaý jáne reformalar agenttigi 6 memlekettik organmen birlese, eldiń óńirlik damý strategııasyn daıyndady.
Donor aımaqtardyń álsireýine jol berýge bolmaıdy
Nur-Sultan men Almatynyń donor bolýyna kásipkerler septigin tıgizip tursa, Atyraý men Aqtaý ekonomıkasynyń kúretamyryna munaı «qan júgirtip» keldi. Sarapshylar Almaty oblysynyń ekonomıkalyq ósimine Qorǵas beketi men Almaty qalasy yqpal etetinin, Qaraǵandyǵa geografııalyq jaǵynan jaqyn ornalasqan Nur-Sultan tıimdi bolyp otyrǵanyn aıtady. Mundaı mysaldar álemdik tájirıbede kóp. Aıtalyq, AQSh ekonomıkasy Kanadaǵa qýat berdi. Qytaı ekonomıkasynyń damýy Vetnamdy uıqydan oıatty. Al EO-daǵy elderdiń damýyna olardyń bir-birimen kórshi qonystanýy áser etti. Demek damyǵan elderdiń ekonomıkasy − kórshi elderge, al ShOB-tyń áleýeti irgeles qalalardyń ekonomıkasyna dem beredi.
Sarapshylar memlekettiń tabysty damýy – aımaqtyq saıasattyń tıimdiligine táýeldi ekenin aıtady. Qazir álemdik tájirıbede, sonyń ishinde Reseıde «donor aımaqtardyń syrqaty» degen tirkes paıda boldy. Reseı sarapshylarynyń aıtýynsha, bul − qaýiptiń basy. Qazirgideı ekonomıkalyq jáne pandemııalyq daǵdarys kezinde donor aımaqtardyń álsireýine jol berýge bolmaıdy. AQSh-ta turatyn sarapshy Ýálıhan Tóleshov bizge bergen suhbatynda bul máseleniń kúrdeli ekenin aıtyp otyr. Sebebi qazir kóp el «óle jegenshe, bóle je» emes, «óz tabysymmen bólisemin» degen qaǵıdaǵa beıimdelgen. Osy rette Ý.Tóleshov atap ótkendeı, donor aımaqtardyń ne úshin álsiregenin der kezinde anyqtap almasaq, olardyń ózin ózi qamtı almaıtyn, tek dotasııamen ómir súretin aımaqtarǵa qosylýy lezde-aq. Sondyqtan máseleni dereý qolǵa alyp, naqty sheshimder qabyldaý qajet. Aımaqtar damýynyń kenjelep qalýynyń bir sebebi – ákimderge bastaǵan isin sońyna jetkizýge múmkindik berile bermeıdi. Ekinshiden, bıznes-klımattyń tartymdylyǵy da kóp máseleni sheshedi. Mysaly, Almaty men Nur-Sultannyń bıznes-klımatynyń tartymdy bolýyna memlekettik deńgeıde mán berilgenimen, ózge aımaqtarǵa dál sondaı kóńil bóline bermeıdi. Bul resıpıent qalalardyń qataryn kóbeıtýge ákelip otyr. Reseı tájirıbesine zer salsaq, 2020 jyldyń qortyndysy boıynsha munda donorlyq aımaqtar sany azdap qana qysqarǵan, biraq olardyń kópshiligi 2020 jyldy tapshylyqpen aıaqtapty. Bul degenińiz olardyń aldaǵy ýaqytta donor bolý múmkindigi shektelip kele jatyr degen sóz. Bıýdjetke túsetin salyq qysqaryp, dotasııada otyrǵan aımaqtar aldyndaǵy mindettemeler ulǵaıǵan. ACRA saraptamalyq agenttigi 2021 jyldyń alǵashqy toqsanynda donor aımaqtardyń sany 2019 jyldyń osy kezeńimen salystyrǵanda úsheýge kemigenin baıqaǵan. «Bizge de donor aımaqtardy, ózin ózi asyrap otyrǵan óńirlerdi zertteıtin ortalyqtar qajet. Bul másele Qazaqstanda keshendi túrde zerttelmeıdi, Úkimettiń ekonomıkalyq blogy tek qurǵaq málimettermen ǵana shekteledi. Mysaly, ótken jyldyń qarasha aıynda Shymkent jáne Aqtóbe qalalary 2025 jylǵa qaraı donor aımaqtardyń qataryna qosylatyny aıtyldy. Biraq oǵan qandaı jaǵdaılar negizge alynǵany túsindirilmedi», deıdi Ý.Tóleshev.
Onyń pikirinshe, elimizde jergilikti ózin ózi basqarýdyń fýnksııasy áli tolyq júzege asyryla qoıǵan joq. Memlekettik basqarý júıesi damyǵan ýnıtarly elderde kez kelgen qala óz bıýdjetin ózi basqarady. Al elimizde qysqarǵan bıýdjettiń áseri elimizdiń barlyq aımaǵynda qatar seziledi. Qoldanystaǵy ekonomıkalyq model eskirgen. Ony qaıta jańartý kerek. «Basy artyq shyǵyn men artyq shtat árbir qalanyń jeke-dara damýyn tejeıdi. Úkimet ózin ózi basqarýdyń halyqaralyq tártipterin engizýi kerek. Eldegi ekonomıkalyq qurylym da naryq zańyna qaıshy: bıýdjet tómennen emes, joǵarydan bekitiledi. Basqasha aıtqanda, Túrkistannyń shalǵaı aýdandarynyń taǵdyry ortalyqta sheshiledi», deıdi Ý.Tóleshev.
Al sarapshy Beısenbek Zııabekov memlekettiń aımaqtyq damýy strategııalyq mańyzy bar baǵyt ekenin aıtady. Mundaǵy bolmashy qateliktiń ózi memlekettiń birtutastyǵyna qaýip tóndirýi múmkin. Sol sebepti dotasııada otyrǵan aımaqtardy qatarǵa qosatyn múmkindikterdi ýystan shyǵaryp almaý qajet. Osy óńirlerdi sýbsıdııa arqyly alǵa jeteleımiz degen oı − aqyldy sheshim emes. Bul «sýbsıdııa arqyly ildebaılap kún kóremiz» degen masyldyq pıǵyldy odan ári tereńdetip jiberedi. Durysy, eń artta qalǵan aımaqty salyqtyń barlyq túrinen bosatyp, sol arqyly shaǵyn jáne orta bıznesti kóleńkeden alyp shyǵýdyń qamyn jasaý kerek. «Qazaqstannyń ár túkpirinde turatyn halyqtyń ómir súrý deńgeıin az da bolsa teńestirý úshin memleket kiristerdi qaıta bólý tetikterin qoldanady. Qarjyny baı óńirden alyp, turmysy tómen aımaqqa beredi. Munyń tetikteri Bıýdjet kodeksinde de naqty aıtylǵan. Tym aýyr bolsa da Úkimet osyndaı qadamdarǵa barýy kerek. Sonda jergilikti ákimder ShOB-tyń jumys isteýine múddeli bolady. Biz osyndaı bastamalar arqyly jaǵdaıy syn kótermeıtin aımaqtardyń múshkil halin túzep ala alamyz», deıdi B.Zııabekov.
Donor qataryna engen 4-5 aımaqtan ózgesiniń kenjelep qalýy ekonomıkalyq saıasat úshin de, áleýmettik ahýal úshin de tıimdi emes. Tarıhı ólshemmen alǵanda, keıbir óńirlerde tabıǵı resýrstar, ınfraqurylym, ónerkásiptik óndiris, áskerı ortalyqtar bar, basqasynda joq. Tıisinshe, keıbir aımaqtardyń tabysy jaqsy, al keıbirinde kiris az. Qaısybir óńirlerde kedeıler kóp. Statıstıka komıtetiniń deregine súıensek, Qazaqstanda turmysy nashar halyq úlesi 2020 jyldyń sońǵy toqsanynda 4 paıyzdy quraǵan. Kedeılik deńgeıiniń eń joǵary kórsetkishi Túrkistan (9,8 paıyz), Mańǵystaý (5,8 paıyz) jáne Jambyl (5,2 paıyz) oblystarynda baıqalǵan, al eń tómeni Nur-Sultan qalasynda (1,1 paıyz) tirkelgen. Bul da − donor men dotasııa óńirlerdi aıqyndaıtyn kórsetkish. О́ıtkeni bıýdjetke úles qosatyn – jumys isteıtin ekonomıkalyq belsendi toptyń tabys salyǵy. Sondyqtan turǵyndardyń aılyq tabysy joǵary aımaqtar – donor, jalaqysy tómen bolsa, dotasııada otyrǵan aımaq dep qarastyrylady.
Donorlardy ósirýdiń joly qandaı?
Árbir oblys óz kúnin ózi kórýi úshin shıkizatqa táýeldilikten qutylyp, adam kapıtalyn jetildirýi kerek. Sondaı-aq ǵylymı-zertteý jumystary arqyly jańa tehnologııalardy quryp, taýarlar óndirýdi jolǵa qoıý kerek. Bul – IJО́ úshin sarqylmaıtyn resýrs. Respýblıkalyq mańyzy bar qalalardan bastap, oblystar men aýdandarǵa óńirlik problemalardyń eń tıimdi sheshimderin usyna alatyn kreatıvti ákimderdi saılaý júıesin engizý de mańyzdy. «Bul máseleni retteýdiń joly jergilikti óńirlerdiń ózin ózi basqarýdyń múmkindigine baılanysty. Biraq 2014-2015 jáne 2020 jyldardaǵy qıynshylyqqa baılanysty bul júıeni júzege asyrý múmkin bolmady», deıdi ekonomıst Saparbaı Jobaev.
2020 jyldyń basynan bastap О́ńirlerdi damytýdyń memlekettik baǵdarlamasynyń ekinshi besjyldyǵy iske qosyldy. Aldaǵy bes jylda ýrbanızasııaǵa nazar aýdarylady. Tórt iri aglomerasııa – Nur-Sultan, Almaty, Shymkent jáne Aqtóbe shaharlaryn damytýǵa kóńil bólinedi. Ulttyq ekonomıka mınıstrliginiń 2025 jylǵa deıingi josparyna sáıkes qalalardyń damýyna ǵana emes, sonymen birge aýyldyq eldi mekenderge de nazar aýdarylady. Sarapshylar osy jumystar nátıjeli júrgizilse, donor aımaqtardyń qatary da ósetinin aıtyp otyr.
ALMATY
