Jahandyq jasyl kelisim

BRIýSSEL – Eýropada klımat ózgerisiniń áseri jóninde estidik. Eger bizdiń ónerkásiptik, energetıkalyq, kóliktik jáne azyq-túlik júıelerimiz ózgermese, osy ǵasyrdyń sońyna taman jahandyq aýa raıy temperatýrasynyń apatty 3 gradýsqa jylynatynyn jaqsy bilemiz.

Eýropanyń rekordtyq ystyq temperatrýasy tirkelgen 2020 jyl aıaqtalar tusta Eýropalyq odaq 2030 jylǵa qaraı parnıktik gaz shyǵarýdy 1990 jylǵy deń­geıden 55 paıyzǵa deıin tómendetý týraly ujymdyq sheshim qabyldady. Eýro­palyq komıssııa qazirgi tańda naqty saıası ózgerister arqyly bul mindet­te­me­ni oryndaýǵa kiristi. Al Eýropalyq ınvestısııalyq bank oǵan qarjylyq turǵyda qoldaý kórsetedi.

Qazirgi onjyldyq – planetamyz úshin sheshýshi sát. Alda kútip turǵan qıyn­­dyqtarǵa qarsy turý maqsatynda biz­diń eki uıym 2021 jyly 24 naýryzda memleketterdi, halyqaralyq ınstıtýttar men ınvestorlardy «Klımattyq is-sha­ralardy ınvestısııalaý» atty ma­ńyzdy oqıǵaǵa shaqyrdy.

Is-shara álemdegi kóshbasshylardyń ba­syn qosyp, qajetti saıasatty júzege asy­rý jáne halyqaralyq úılestirýdi qam­tamasyz etý josparymen bólisti. Osy­laısha, ınvestorlar men bıznes kósh­basshylaryna kem degende kelesi on­jyldyqta ózderi jumys isteıtin saıa­sı orta týraly túsinikterin jaqsartýǵa kó­mek­tesýge tyryspaq.

Klımattyq is-qımyl búkil álem bo­ıynsha aýqymdy qurylymdyq ózgeristi jáne orasan zor ınvestısııany talap etedi. Eýropanyń ózinde ǵana 2030 jylǵa qaraı parnıkti gazdar shyǵarylýyn azaıtý jónindegi jańa mindettemeni oryndaý jyl saıyn shamamen 350 mıllıard eýro (417 mıllıard dollar) qosymsha ınves­tı­sııa qajet etedi. Alaıda bul qol qýsy­ryp otyrǵannan áldeqaıda jaqsy.

Investısııalyq problemany sheshý úshin álemdegi eń iri kópjaqty nesıe be­rý­shi Eýropalyq ınvestısııalyq bank óziniń barlyq qyzmetin Parıj ke­lisiminde kórsetilgen maqsattarmen sáı­­kes­tendirip, EO Klımattyq Ban­kine aı­naldy. Basqa baǵytpen qatar, Eýro­pa­lyq ınvestısııalyq bank aldaǵy on­jyl­dyqta klımatqa qarsy is-qımyl men eko­logııalyq turaqtylyqty saqtaýǵa 1 trıl­lıon eýro ınvestısııa bólýge ýáde berdi.

Biraq qarjylandyrýmen is aıaqtal­maı­dy. Bizge jol kartasy qajet. Son­dyq­tan Eýropalyq komıssııa 2019 jyl­ǵy jeltoqsanda Eýropalyq Jasyl kelisim­shart engizdi. Eýropanyń jańa ósý strategııasy sanalatyn bul qujat EO-ny resýrstardy únemdep, básekege qabi­letti ekonomıkaǵa kóshirý arqyly ádi­letti, órkendegen qoǵamǵa aınaldyrýdy maqsat etedi. Túptep kelgende, maqsat – 2050 jylǵa qaraı parnıktik gazdardy múldem shyǵarmaýǵa qol jetkizý.

EO-ǵa jahandyq parnıktik gaz shy­ǵa­rý­dyń 10 paıyzy ǵana tıesili. Sondyqtan klımattyń jylynýyn báseń­de­tý úshin eýropalyqtardyń áreketi jetkiliksiz. Jahandyq temperatýranyń joǵa­ry­la­ýyn múmkindiginshe 1,5 gra­dýs­­tyń aı­nalasynda ustap turý úshin sheka­ra­larymyzǵa qaramastan, dekar­bo­nızasııa­laý áreketine kirisýimiz kerek. Sondyqtan bizge Jahandyq jasyl ke­li­­sim qajet.

Osy maqsatqa qol jetkizý úshin úsh ınvestısııalyq basymdyq berip otyr­myz. Birinshiden, eń ozyq ári taza teh­nolo­gııalardyń barlyq jerde qolda­nyl­­ýyn qamtamasyz etýimiz kerek. Ja­­­ńartylatyn energııany qoldaný bo­­ıyn­sha alǵa jyl­jy­ǵa­nymyzǵa qara­mas­tan, álemdegi elek­tr ener­gııasynyń 40 paıyzy áli kún­ge deıin eń las energııa kózi sanalatyn kómir arqy­ly óndi­ri­ledi. Ekonomıkalyq damýmen birge elektr energııasyna degen suranys jo­­ǵa­ry­laı­dy. Soǵan sáıkes jasyl tehnologııa sheshimderin qabyldaý jáne álemdi taza elektr jelilerine qosý mindeti týyn­daı­dy.

Eýropa Afrıkany jasyl energetı­ka­­men qamtamasyz etý baǵdarlamasy men Azııadaǵy ónerkásipti dekarbonızasııa­laý baǵ­darlamasynan bastap, Latyn Ame­rı­ka­synda qýat jınaǵyshtar qoıý sekildi jobalarǵa ınvestısııa quıý­ǵa daıyn. Biz sý tasqynyna qarsy teh­no­­logııalar, aýa raıyn boljaýdyń ozyq qu­raldary jáne turaqtylyq ınfra­qu­ry­lymy sekildi klı­matqa beıim­de­lý tá­jirıbelerimen bóli­se alamyz. Qar­jy­lyq múmkindikterin, klı­mat­qa be­ıim­delý boıynsha kúsh-jigerdi qol­daý­ǵa arnalǵan bilimin qoldanyp, Eýro­palyq ınvestısııalyq banki óziniń resýrs­taryn osy mańyzdy salaǵa jeke sek­tordan kóbirek ınvestısııa tartýǵa kúsh salady.

Bizdiń ekinshi basymdyq – serpindi jasyl tehnologııalarǵa buryn-sońdy bol­­maǵan ınvestısııa salý. Mundaı zert­teýler men ázirlemeler óte qajet ári olar úlken naryqtyq múmkindik be­redi. Qazirdiń ózinde álemdegi par­nık­tik gazdar shyǵarýdyń jartysyn qu­raı­tyn elder toby ony múldem joıýǵa mindetteme aldy. Basqa memleketter buǵan qosylatyny sóz­siz. Buǵan qol jetkizý úshin atalǵan mem­leketterdiń bári eýropalyq tehnologııa men ınvestısııany qajet etedi. Taza sý­tegi, ja­ńar­tylatyn energııa kózderi jáne ener­gııa­­ny saqtaý sheshimderi Eýro­pa­lyq odaq­­tyń eksporttyq salasyna aınalýy múm­kin.

Aqyrynda, «aınalmaly ekonomıka» ıdeıasyn qabyldaýymyz kerek. Qalaı degenmen, biz planetamyzdyń múmkindigin asy­ra siltep paıdalanyp jatyrmyz. Onyń saldary jyl saıyn kúsheıip, joı­qyn bola tústi. Biz tutynatyn taýar­lardyń ekologııalyq zııany jáne kómir­te­gi gazdaryn shuǵyl azaıtýymyz qajet.

Oǵan qol jetkizý úshin únemi jańa taýarlar shyǵaryp nemese ımporttap, shıkizat óndirip otyrmaı, resýrs­tar­dy qaıta paıdalanatyn «aınalmaly tehno­lo­gııalarǵa» ınvestısııa sa­lýǵ­a tıis­timiz. Mundaı ekonomıka az kez­de­se­tin resýrstarǵa táýeldiligimizdi azaıtyp qana qoımaı, sonymen qatar jumys oryndaryn qurýǵa orasan yqpal etedi. Eýropa kórsetip kele jatqanyndaı, Ja­syl keli­sim – tek ekologııalyq saıasat emes, bul – ekonomıkalyq jáne geosaıası q­aj­et­tilik.

Bes jyl buryn 196 memleket jı­na­lyp, Parıj kelisimine qol qo­ıyp, álemdik ortasha temperatýrany ındýs­trııa­ǵa deıingi deńgeıden 2 gra­dýsqa, múm­kin bolsa 1,5 gradýsta us­tap turýǵa ýáde berdi. Ázirge bul min­det­temeni oryndaýǵa jasalyp jatqan is-áreket jet­kiliksiz. Ambısııany iske qosyp, progresti jedeldetetin kez keldi. Bul «Klı­mattyq is-sharalarǵa ınvestısııalaý» jıynyndaǵy álemge joldaýymyz.

Bárimiz – memleketter ǵana emes, so­ny­­men qatar kásipkerler, qalalar, qar­jy ıns­tıtýttary jáne azamattyq qo­ǵam klımat problemasyn sheshý úshin birlesýimiz kerek. Eýropada úlgi bolatyn quraldar, daǵdylar men bilim bar. Biz Jahandyq jasyl kelisimdi qamtamasyz etý úshin klı­mattyq saıasattaǵy kóshbasshylyqty na­ryqtaǵy kóshbasshylyqqa aýystyrýy­myz kerek.

Endeshe, iske kiriseıik.

Ýrsýla von den LIаIEN,

Eýropalyq komıssııa prezıdenti

Verner HOIER,

Eýropalyq ınvestısııalyq bank prezıdenti

Copyright: Project Syndicate, 2021.

www.project-syndicate.org