Oblysta 212 myńnan astam jylqy, 490 myńǵa taıaý qara mal, 609 myń qoı-eshki bar. Tórt túliktiń negizgi kólemi seriktestikter men sharýa qojalyqtarynyń enshisinde. Aıtalyq, jylqynyń 104 myńy, qara maldyń 241 myńy, qoı-eshkiniń 165 myńy uıymdasqan malsaq qaýymda. Tutastaı alǵanda, aýyl sharýashylyǵy basqarmasynyń málimetine sáıkes, ótken kúzde jetkilikti jemshóp qory jınaqtalǵan syńaıly. 1 mln 175 myń tonna shóp, 733 myń tonna saban, 191 myń súrlem daıyndalǵan. Mal azyǵynyń basqa túrleri de bar. Jınaqtaı alǵanda, 597 myń basty quraıtyn tórt túlik malǵa jetkilikti tárizdi. Endeshe, tebindegi jylqynyń basyna qandaı qater tónip tur?
Bul arada mal azyǵyn jetkilikti jınaǵan seriktestikter men sharýa qojalyqtary ekenin bastan jaqty aıyrǵandaı etip aıtqan durys. Al jeke sharýanyń muńy kátepti qara narǵa júk bolarlyq. Jýan jińishkerip, jińishke úziler tusta mal azyǵynyń baǵasy meılinshe sharyqtap ketti. Qazir óńirde eger taba alsańyz, bir tirkeme shópti 50 myń teńgege alasyz. Qar sýymen qoraǵa qaıtqan, shurqyraǵan kóp jylqyǵa jem-shóp shaq kelmeıdi ári aýyldaǵy aǵaıyn jylqy balasy qysy-jazy óz kúnin ózi kóredi dep oılap, mal azyǵyn ýaqtyly qamdap ala bermeıdi.
– Jylqyny qolǵa almaı otyrýymyzdyń birneshe sebebi bar, – deıdi Aqkól aýdanynyń turǵyny Ashat Beketov, – qazir jemshóp qymbat. Qoldaǵy qara maldy qystan aman-esen alyp shyqsaq, táýba dersiz. Jylqynyń baǵyn jandyrmaı turǵan kesel iri eldi mekenderdiń janynda jaıylymnyń joqtyǵy. Demek, jekemenshik ujymdasyp, jaz aılarynda ertedegideı jaılaýǵa shyǵý kerek. Bizdiń óńirde maldyń tisi tımeı, týsyrap bos jatqan jaılaýlar az emes. Bir ǵana Kókseńgirdiń dalasyna qansha myń jylqy syıar edi.
Jylqy jalynyń jyǵylýynyń, bıelerdiń ish tastaýynyń, jabaǵylardyń qasat qarda tebindeı almaýynyń birneshe sebebi bar. Aldymen, tuqymy. Aıǵyr jańartylmaǵannan keıin úıirdegi jylqynyń tuqymy azyp ketti. Dóneniń taıdaı, taıyń jabaǵydaı. Sońǵy jyldary Omby men Túmen tóńireginen tasymaldanǵan orystyń mástek jylqysy qolda bar túlikpen mıdaı aralasyp, qazaqy jylqynyń qarasynan kóz kórmeıtin jaǵdaıǵa jettik. Negizinde asyl túlik tebindep tirshilik etýi úshin qary qalyń, aıazy qatty bizdiń óńirde biryńǵaı qazaqy jylqyny baqqan abzal. Tabıǵattyń tosyn minezine kóndikken, syny men synaǵyna tóze alatyn tól malymyzǵa jeter túlik bar ma? Bul aradaǵy basty gáp aýyldaǵy aǵaıynnyń aýyzbirshiliginiń keminde. Máselen, úıirge jylqy qosatyn ár otbasy tıisinshe mólsherlep qarajat jınap, aıǵyr satyp ala almaıdy. Jylqy tuqymynyń azyp ketýiniń bir sebebi osynda jatyr. Aınalyp kelgende aýyldaǵy aǵaıynnyń áleýmettik-turmystyq jaǵdaıyna baılanysty jaı.
Ekinshi bir sebep, jylqy baǵýǵa qulshynyp turǵan adamnyń joqtyǵy. Ánsheıinde aýyldyq jerde eki qolǵa bir kúrek tabyla bermeıdi deımiz. Alǵa umtylǵan adamǵa jumys bar ekendigin talaı aıttyq. Biraq «baıaǵy jartas, sol jartas». Qazir jylqyshylar ár jylqynyń basyna kelisimderine baılanysty eki-eki jarym myń teńgeden aqsha alady. Eger tabynda irili-usaqty 300 jylqy bolsa, eki jylqyshynyń nesibesine 600 myń teńgeden eńbekaqy shyǵady. Táp-táýir qarajat emes pe?! Jeke kásipker retinde tirkelip, tıesili salyǵyn da tólep jatqan joq. Quryq ustap kisi shyqpaıtynyna kózderi jetken jylqyshylar qazir adamnyń erkesi. Mal ıelerimen kelisimshart jasamaıdy. Demek, joǵalsa, ólse tólem joq.
– Talap etseń, quryǵyn bosaǵaǵa súıep qoıýǵa bar. Al eger kelisimshart jasalyp baqsa, shyǵyndy tólese, malǵa da ıe bolar edi, – deıdi Zerendi aýdanynyń turǵyny Qaırat Áýbákirov. – Saqaý shyqqan qulyndy, qysqy tebinge jaramaıtyn kári bıeni ıesine eskertip, kúni buryn qolǵa aldyryp otyrsa, shyǵyn da bola qoımaıdy ǵoı.
Oblystyq aýyl sharýshylyǵy basqarmasynyń bólim basshysy Qaırat Kóshenovtiń aıtýynsha, tebindegi jylqynyń ishinde ishinara shyǵyn bar. Qatal qystyń qurbany negizinen jeke sharýanyń qolyndaǵy mal. Jylqyǵa ıe bolatyn jylqyshynyń joqtyǵy sońǵy jyldary el eńbekten qol úzýi sebepti paıda bolǵan másele. Al jylqyshy joǵalǵan nemese ólgen jylqyny tóleý úshin ár bas jylqyny baqqany úshin alatyn tólemaqysy kóbeıýi kerek. Biraq oǵan eldiń jaǵdaıy kele bermeıdi. Eger ár basqa bes myń teńgeden tólese, baǵymynda 4-5 jylqysy bar otbasy tıisinshe ár aı saıyn 20-25 myń teńge aqy tóleýi kerek. О́zindik quny kóbeıip ketken soń mal súmesimen kún kórip otyrǵan jalpaq jurt jylqy baǵýdan da jerinýi ábden yqtımal.
Jylqyshylar jylqy malyn jaz boıy kúndiz qamap, túnde ǵana óriske jaıady. Sebep, táýlik boıy baǵýdy qıyn dep sanaıdy. Qyryq kún shildede, qara qarǵanyń mıy qaınaıtyn ystyqta qorshaýdyń ishinde turǵan támam jylqynyń irisi usaǵyn teýip mertiktirip, kúnge kúıip, júdeıdi. Ýaqtyly ot ottap, sý ishpegen janýarǵa jal qaıdan bitsin?! Shóptiń asylyn, sýdyń tunyǵyn tańdap ishetin qaıran jylqynyń basyna bostandyq kúzgi jıyn-terin bitkennen soń ǵana beriledi. Al soltústik óńirde egin oraǵy qońyr kúzge deıin, keı jyldary qashan qar jaýǵansha júrgiziletinin qaperge alsaq, jylqy bitken qysqa júdep, jiligine maı bitpeı túsedi. Qońy nashar, qýaty kem jylqynyń qar tebýge shamasy qaıdan kelsin?
– Qazir dalada saban joq. Sheteldik astyq kombaındary sabannyń bárin týrap tastaıdy, – deıdi Bulandy aýdanynyń turǵyny Jaınarbek Zandybaı. – Al orman-toǵaıdyń mańy qasat qarǵa meldektep jatyr. Erterekte aýyl sharýashylyǵy ujymdary osyndaı qysyltaıań kezde kódeli jerdiń ústin qaptaǵan kók muzdy soqamen jyrtyp, jylqyǵa jaıylym ashar edi. Bul sharýa seriktestikteri men qojalyqtarynyń qolynan kelgenimen, jeke sharýanyń qolynan kelmeıdi. Sondyqtan el ishinde jylqyny aman alyp qalý úshin jergilikti ákimdikter osy sharýany qunttaǵandary durys-aý.
Aqmola oblysy
