«Dádá Qorqyt» jyrynyń ázelgi saryny Syr boıynda symbat túzep, Qap taýynda qalypqa quıylyp, máýeli Anadolyda máıekti qazynaǵa aınalǵanyn keıinnen mektep partasyna shyntaq artyp, ýnıversıtet bosaǵasyn attaǵan soń egjeı-tegjeıli túsine bastadyq.
«Syr eli – jyr elinde» ómirge kelip, Qorqyt atanyń topyraǵyna tabanymyz tıip, ol ishken shyńyraý qudyqtan sý iship, ol jutqan jýsannyń juparyn simirip, otbasylyq ónege men tárbıe aıasynda, qara qobyz, aq dombyrany mıras etken jyraýlar naqysyn kókeıge sińirip, uly abyzdyń kıesine taǵzym etip maqtanyp, marqaıyp ósken edik.
Álemge áıgili bir ǵulama ǵalymnyń «Qorqytty qadirleýdiń Syr boıynda myńjyldyq ónegesi bar» dep túıindeýi – jámıǵy qazaqqa ortaq berilgen asyl baǵa, qundy lepes. Qorqyttanýdyń alaýyn jaqqan Á.Marǵulan, Á.Qońyratbaevtardyń ǵasyrlar qoınaýynan oı marjanyn tergen qunarly zertteýleri – bizdiń urpaq úshin ǵylymı tanymnyń kókjıegin keńitken munarly munara.
Tuńǵıyq tereń fılosofııasy gýmanıstik mazmunmen sýarylǵan, jasampaz ómirge qushtarlyqty ózek etken UQ. Adamnyń ómirin saqtaý, ǵumyryn uzartý qaı zamanda da qoǵamdy tolǵandyrǵan taǵdyrsheshti másele desek, oǵan jaýap tapqan Qorqyt ata danalyǵy – órkenıetti adamzat úshin baǵaly qazyna, ǵıbratty qundylyq. Danyshpan Qorqyt baba jan men tánniń salamatty, rýhtyń máńgilik asqaq bolýyna izgilik pen óner, jasampazdyq pen jigerli kúres, kúı men jyr, shıpagerlik pen bolashaqty aldyn ala boljaý, barlaý kepil bolatynyn ósıet etti. Álbette, bul qaǵıdalar men joralǵylar – dál qazirgi pandemııaǵa shyrmalǵan jahan úshin de kún tártibinde turǵan ózekti másele.
Sondyqtan kemeńger babanyń keleli keńesine, qazynaly mırasyna aýyq-aýyq qaıta oralyp, uly jińgir ómirdiń aǵystary men toǵystaryna saı jańasha paıymdap, baıyppen baǵalap otyrý Tuńǵysh Prezıdent – Elbasy N.Á.Nazarbaev baǵdar etken «Rýhanı jańǵyrýdy» senimdi izbasary, Memleket basshysy Q.K.Toqaevtyń usynysy boıynsha zamanaýı ulttyq jańǵyrý baǵdarlamasyna aınaldyryp jatqan qazirgi býynnyń, zııaly qaýymnyń paryzy.
Áıgili Álisher Naýaı: «Allanyń nury jaýǵyr Qorqyt ata edi, túrki ulysy arasynda odan dańqty, odan asqan kisi joq edi. Onyń dańqy eshkimge jetkizbeıtin edi. О́zgesheligi, danyshpandyq atynyń kóp shyǵýy, neshe jyl ózinen burynǵyny bilýi, neshe jyl ózinen keıingini boljap, keleshekti aıtyp berýi, onyń tańǵalarlyq naqyl sózderi osy kúnge deıin bar» dep kemeńgerdiń dara kelbetin bilimpazdyqpen ashyp kórsetedi.
Abyz, jyraý, shıpager, ot tildi, oraq aýyzdy bı-sheshen, qabyrǵaly qaıratker bolǵan Qorqyt atanyń eldiktiń irgesin nyǵaıtýshy memleketshil tulǵa, ulys birliginiń uıytqysy, ádilettiń qorǵaýshysy, kóne men jańany jalǵastyrýshy altyn kópir abyz bolǵany tarıhta hattalyp qalǵan.
Ábilǵazy Bahadúrhannyń «Túrik shejiresinde» jazýynsha, oǵyz halqy quryltaı shaqyryp, qaıy taıpasynan shyqqan Inal Iavyny han kóterip, Qorqyt atany oǵan ýázir etip saılaıdy. Inal Iavy jeti jyl patshalyq quryp, óz ornyna kenje uly Dýıly Qaıyny taqqa otyrǵyzyp, o dúnıelik bolady. Ol uzaq jyl el basqarady, Qorqyt atanyń aqylyna udaıy qulaq asyp otyrady. Dýıly Qaıy qaıtys bolǵan soń dúnıege kelgen onyń jalǵyz ulyna Qorqyt ata Tuman degen at beredi, Tuman erjetkenshe eldi onyń nemere aǵasy Kól Erki han bıleıdi. Tuman jigit bolǵanda halyq Qorqyt ataǵa «El men hannyń taǵdyry óz qolyńda, barlyǵy seniń qalaýyńsha bolsyn», deıdi. Quryltaı shaqyrǵan Qorqyt ata Tumandy taqqa mindirip, uly toı jasaıdy, artynan onyń uly Qanly Iavlyǵa da qyzmet etedi. Osylaısha, Qorqyt ata bes hannyń tusynda (Inal Iavy, Dýıly Qaıy, Kól Erki, Tuman han, Qanly Iavly) bas ýázir bolady.
Eldiktiń bekem tutqasy, memlekettik jarǵy-túzimniń jasaqshysy bolǵan kemeńger Qorqyttyń aıtqan árbir sózi nárli naqylǵa, oramdy maqal-mátelge aınalyp, túrki halyqtaryna keń taralady. Mysaly:
«Qara esektiń basyna júgen taqqanmenen, ol tulpar bolmas, Qar qansha jaýǵanmenen, ol jazǵa barmas, Gúldenip ósken báısheshek kúzge barmas, At qınalmaı jol almas; Anadan ónege kórmegen qyz jaman, Atadan taǵylym almaǵan ul jaman; Jaby mingen jaý almas, Tozǵan maqta bóz bolmas; Saıdyń shóbin jeken biler, Túzdiń shóbin bóken biler; Kún men túnniń kelgenin boztorǵaı biler; Jer qadirin el biler, El qadirin er biler; Jalańashty tondy qyl, ash júrgendi toıyndyr» degen sekildi túrli ósıet tolǵaýlary ana tilimizdiń aıshyǵyna aınalyp búgingi kúnge ulasyp otyr emes pe?!
Qorqyt ata alǵash ret qaraǵaıdyń túbinen qaıyryp, úıeńkiniń túbinen úıirip jasaǵan aqqý beıneli, qaz daýysty qara qobyzy ultymyzdyń jyraýlyq-mýzykalyq óneriniń altyn jarshysy, sonymen birge dástúrli medısınasynyń shıpaly aspaby bolýymen halyqtyń tanymyna qasterli uıa salǵan.
Bul týraly akademık M.Áýezov «О́zi tynymsyz oıshyl, ózi ónerli, dana Qorqyt qalyń oımen qatty tolǵanyp júrip, ózgeshe bir óner tabady. Sý ústine kilem jaıyp, aǵyn sýmen birge, ómir aǵynyndaı jyljyp aǵyp otyryp, ózi jasaǵan birinshi qobyzben, jer ústindegi eń tuńǵysh kúı aspabymen «kúı» atty sándi syr shertedi. Qazaq ańyzy boıynsha jer-jahan kúı degendi estimegen shaqta, adam balasy án-kúıdi bilmeı turǵan shaqta, osy ónerdi birinshi aspabynyń qylyna oraltyp shyǵarǵan Qorqyt edi. Sondyqtan Qorqyt jer ústindegi kúı atasy boldy deıdi», dep oı tolǵaýy tegin emes.
Qobyzdyń sarynyn tarıhshy, mádenıettanýshy, Vengrııanyń eks-prezıdenti Arpad Gıons aıtqandaı, «Uly qus jolynyń áýeni» deýge ábden bolady...
El qorǵany bolǵan ejelgi jaýynger jyraýlardy qobyzsyz elestetý múmkin emes. Qońyraýly qobyz áskerı-patrıottyq ónerdiń saltanatty quraly da bolǵan.
«Qorqyt ata» kitabynda batyrlardyń joryqqa ózimen birge qobyz aspabyn alyp júretini, maıdan dalasynda kúı oınaıtyn, jyr tolǵaıtyn dástúri bolǵandyǵy aıparadaı etilip jazylǵan.Mysaly: «O, qyryq jigitim, qyryq serigim! Nege jylaısyńdar?! Onan da meniń qylqobyzymdy ákelip tartyp, árýaǵymdy jebep turyńdar», dedi Qan-Tóráli batyr.
El men jerdiń baıtaq shejiresiniń jıyny, dala men qala ańyzynyń arnaly túıini araǵa qanshama shalǵaı ǵasyr, salqar keńistik túskenimen negizinen Qorqyt ata men onyń tóńiregine toptasyp, toǵysady. Bul asyl qazyna – ejelgi dańqty oǵyz-qypshaq ulysynyń búgingi urpaǵy Orta Azııa, Kavkaz, Anadoly tarapyndaǵy aǵaıyn elderge ortaq mura, biregeı uran.
«Qorqyt ata» dastanynyń kógentúp saryndary, keıipkerleriniń esim-soıy, jer-sý, rý attary saqara dalamyzda mol ushyrasady. Mysaly, Qazylyq, Qarataý, Sháýildir, Túrkistan, Jankent, Qarashyq, Dombaýyl, Baıbóri, Bamsy Baıraq (Alpamys), Baıshubar, Baný sheshek, Qazan, t.b.
Alpamystyń jary Barshyn sulýdyń esimi Syr boıyndaǵy Barshynkentke beriledi. Mamysh bektiń (Alpamystyń) hanymy Barshyn sulý oǵyzdardy bılegen jeti arýdyń qatarynda aty atalady. Barshynkent keıinnen Kókkesene, Qyzqala atalýy da oǵyz-qypshaq zamanynan qalǵan baǵaly eskertkish bolsa kerek.
Syr boıyndaǵy kóne qalalarǵa «Mádenı mura», «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasy aıasynda ǵalymdar toby arheologııalyq qazba júrgizýi qumǵa sińgen jaýharlarymyzdy arshyp alyp, zamanaýı jańǵyrtýǵa, tól tarıhymyzdy túgendeýge degen utymdy joba boldy deýge negiz bar. Belgili ǵalym M.Eleýov bastaǵan ekspedısııa ejelgi Jent, Qyshqala (Qyzqala) sekildi shaharlarǵa zertteý jasap, kóptegen baǵaly artefaktini jurt nazaryna usyndy.
Túmen jyldar ótse de túgel túrkiniń sanasyn oıatatyn qudiretti dabylǵa aınalǵan daraboz Qorqyt «Qorqyt ata» dastanynda eposty jyrlaýshy, ári oǵan keıipker retinde qatysýy da abyzdyń erekshe tulǵasyna berilgen aıshyqty mártebe syndy. Bul telaǵys qasıet dana Tonykóktiń tasqa bádizdegen jyrynda da kezdesetin aıryqsha jaǵdaı: jyrda Tonykók ózi jyraý ári keıipker. Sol dástúr sabaqtastyǵy Qorqyt eposynda da jalǵastyq tabady. Qorqyttyń jıyntyq beınesinde Altaıdan Anadolyǵa deıin en jaıylǵan túrki rýhynyń san túrli saryny, el men jer shejiresiniń tizbekti súrleý soraby, tanymnyń qıly kezeńiniń bederli izi josylyp jatyr.
Dana Qorqyttyń asyl mırasyn búginderi qazaq, túrikmen, túrik, noǵaı, qaraqalpaq, bashqurt, qyrǵyz, ózbek sekildi tamyrlas halyqtar ózine tábárik etedi, sóıtýge de tolyq haqysy bar. Qorqyt ata qabiriniń ózi úsh jerde atalady: Túrkııanyń Baıburt aýdany, Kavkazda Derbentte, Syrdarııa boıynda Qarmaqshy aýdanynda.
Qorqyt atanyń bul syrly jumbaǵyna Ázerbaıjannyń áıgili aqyny Bahtııar Vahabzade aıtqan «Ataqty tulǵalar bir jerde týyp, myń jerde dúnıeden ótedi jáne qaıtadan tiriledi» degen ǵıbratty sózi sheshim beretin syndy.
Syr boıynda bir sharanadan jarylyp, teteles ǵumyr keshken telqońyr halyqtar týraly taralǵan mynadaı eski shejire bar: «Seıilhan men Jaıylhan aǵaıyndy eken. Seıilhannan túrikmen, Jaıylhannan qazaq taraıdy. Áý basta Seıilhan men Jaıylhan bir ata, bir anadan jalǵyz dene bolyp, jabysyp egiz týǵan eken desedi-mis. Jaıylhan men Seıilhandy Syr boıynyń bir hany qylyshpen ekige bólip, sol ekeýinen keıin qazaq pen túrikmen jurty taralypty».
Ańyzdy keıinnen túrikmenniń belgili aqyny jyrǵa da aınaldyrady: «Ekeýi birge ǵumyr keshe berdi... Bir kúni osy aranyń hany kelip, qylyshpen bóldi arasyn desedi eli».
Jalpy, halqymyzdyń uzyna tarıhynda «Elaıyrylǵan» deıtin sherli kúı-tolǵaýlar mol kezdesedi. Qazaq pen noǵaıdyń aıyrylysý zary bir tóbe bolsa, odan ilgeri zamanda oǵyz ben qypshaq jurtynyń ajyraýy «Aıraýyqtyń ashy kúıindeı» altyn ańyz bolyp bizge jetipti. Al Qorqyt ápsanasy barsha túrkini biriktiretin, baýyrlastyratyn, ortaq tamyrǵa baılaıtyn qudiretti fenomen emes pe?!
«Qorqyttyń qabir-kúmbezin halyq ǵasyrlar boıy qadirlep, bul ataqty jyraýdyń, asqan kúıshiniń, aqylgóı danyshpan kisiniń turaǵy dep, basyna myńdaǵan jyl shyraq jaǵyp keldi... kúzetshi, shyraqshy qoıyp júrdi», deıdi ǵulama Á.Marǵulan.
Kóneniń izi óshpeýine, rýhy joǵalmaýyna keshegi qylyshynan qan tamǵan keńestik totalıtarlyq júıe tusynda da batyldyqpen qyzmet etken ultjandy qaıratker azamattar óz aramyzdan tabyldy. Bir sózben aıtqanda, Syr eli Qorqyt baba murasyna qaı zamanda da qoryqshy bola bildi.
Táýelsiz elimizdiń shejireli rýhanııatynyń altyn tıegi syndy Qorqyt ata keshenin búgingi zamannyń talaptaryna saı tolyq laıyqtap, qaıta jańǵyrtý myna bizdiń peshenemizge buıyryp, perzenttik paryzymyzdy óteýge múmkindik alǵan ekenbiz. О́tkenge salaýat aıtyp, myń da bir shúkir etemiz!
Táýelsiz elimizdi álemge tanytqan ult kóshbasshysy, Elbasy N.Á.Nazarbaev Qorqyt ata murasy men Syr óńirin túletýge erekshe qamqorlyq jasap, aıanbaı qajyr kúsh jumsaýy kóne qazynanyń adamzat ıgiligine zamanaýı jaraýyna jan-jaqty jol ashty. Elbasynyń tikeleı tapsyrmasymen Qorqyt murasyn IýNESKO-nyń rýhanı mırasy tizimine tirkeý, kesenesin qaıta jańǵyrtý jumystary qarqyndy qolǵa alyndy. Abyzdyń kesheni 2015 jyly «Qorqyt ata zııarat etý ortalyǵy» bolyp túbegeıli jasaqtaldy. Bul kıeli oryn búkilálemdik «EKSPO-2017» kórmesi nysandarynyń sanatynda dáriptelip, san myńdaǵan týrıst kelip, zııarat etýge múmkindik týdy.
1999 jyly «Qorqyt ata» kitabynyń 1300 jyldyǵy IýNESKO deńgeıinde atap ótildi. Osyǵan baılanysty Qazaqstan Respýblıkasy Úkimetiniń Qaýlysymen Qyzylorda qalasynda Qorqyt ataǵa eskertkish ornatylyp, «Qorqyt jáne Uly dala sazy» atty halyqaralyq dástúrli saz festıvali, qobyzda oryndaýshylardyń «Qylqobyz» respýblıkalyq konkýrsy tabysty ótti.
2015 jyly «Qorqyt ata» kitabynyń jaryq kórgenine 200 jyl tolýyna oraı Parıjde IýNESKO-nyń shtab-páterinde «Qorqyt murasy jáne túrki álemi» atty shara ótti. Ǵylymı sharany Halyqaralyq Túrki akademııasy IýNESKO janyndaǵy Ázerbaıjan, Túrkııa, Túrikmenstannyń turaqty ókildikterimen birlese uıymdastyrdy.
2018 jyly IýNESKO-nyń 13-sessııasynda álemniń 217 eliniń ókilderi qatysyp, Qorqyt ata mırasyn adamzattyń materıaldyq emes mádenı mura tizimine engizý týraly resmı sheshim qabyldady. Bul joba Qazaqstannyń bastamashylyǵymen jáne baýyrlas Túrkııa, Ázerbaıjan memleketteriniń qoldaýymen júzege asyp, Qorqyt murasy adamzattyń aqyl-oı qazynasyna resmı tirkeldi.
«Ǵarysh qaqpasy» sanalatyn, ıaǵnı «jer kindigi» ispetti Baıqońyr mańynda irge tepken aıdyndy Qorqyt ata kesheni óziniń búkiladamzattyq qundylyqqa tán maǵynasyn jalpaq jahanǵa meńzep turǵandaı. Atalǵan keshenniń «Batys Eýropa – Batys Qytaı» kúre jolynyń boıynda ornalasýy da Batys pen Shyǵys órkenıetterine dáneker Qorqyttyń sımvolıkalyq sıpatyn tanyta túseri sózsiz. Etnosaralyq tatýlyq pen turaqtylyq qamtamasyz etilgen qoǵamymyzda Qorqyt tulǵasyna taǵzym etip, ǵıbratyna sýsyndaýdyń biriktirýshilik mańyzy zor.
Dana Qorqyt atanyń halyq rýhy men kisiliktiń kiltine nurly bastaý bolatyn baı murasyn búgingi jahandaný kezeńinde adamzattyń jaýhar qazynasy turǵysynan álemdik keńistikte dáriptep, óskeleń urpaqtyń kádesine jaratýdyń mańyzy zor.
Qorqyt beınesinen bastaý alǵan izgi armandar, asyl murattar Elbasy, ult kóshbasshysy N.Nazarbaevtyń «Máńgilik el» ıdeıasymen úndestik taýyp, qyrandaı qaıta túlegen qazaq elinde gúldenip júzege asyp jatqany eldik rýhqa tegeýrindi serpin berip keledi.
Qyrymbek KО́ShERBAEV,
Qazaqstan Respýblıkasynyń Memlekettik hatshysy
