Tuńǵysh Olımpıadanyń tarıhy

Ejelgi Ellada elinde ótken Olım­pıadaǵa 14 memleketten kelgen 241 sportshy qatysty. Baq synaǵandardyń barlyǵy da er adam edi. Jarystyń ashylý saltanaty 6 sáýirde Afına qalasyndaǵy stadıonda ótti. Bul rásimdi 80 myńnan astam kórermen tamashalady. Olar aýyr atletıka, velosport, gımnastıka, jeńil atletıka, júzý, kúres, nysana kózdeý, semserlesý jáne tennıs sekildi sport túrleri boıynsha saıysqa túsip, barlyǵy 43 júlde jıyntyǵyn sarapqa saldy. Halyqaralyq Olımpıada komıteti (HOK) akademııalyq esý, at sporty, boks, jelkendi sport, jıo-de-pom, krıket, polo jáne fýtboldy ja­rys baǵ­darlamasyna qosý jaıynda usynys bil­dirdi. Biraq  bul ıdeıa uıym­das­tyrý­shylar tarapynan  qoldaý tappady.

Jańa dáýirdegi Olımpııa oıyn­darynyń tuńǵysh chempıony retinde AQSh-tyń jeńil atleti Djeıms Bren­dan Bennet Konnollıdiń esimi tarıhta altyn áriptermen jazyldy. 1868 jyly Bostonda týyp-ósken ol bala kezinen sporttyń san alýan túrin serik etti. Eseıe kele Garvard ýnı­versıtetine oqýǵa tústi. Onyń sportqa degen qushtarlyǵy sonshalyq, Gre­kııada Olımpıada ótetinin estigen bette qart qurlyqqa attandy. Tipti ýnıversıtet basshylyǵy men oqy­týshylardan suranbaǵan da eken. Sol úshin de Djeıms atalǵan oqý ornynan qýylady. Esesine onyń Afınada baq juldyzy jandy. Úsh qarǵyp sekirý jattyǵýynda synǵa túsken Konnollı 13,71 metrlik kórsetkishpen bas júldeni oljalady. Al bul jarys basqa sport túrlerinen buryn ótkendikten, amerıkalyq saıypqyrannyń esimi tuńǵysh Olımpıada chempıony re­tinde tarıhta qaldy. Sondaı-aq osy jarysta Djeıms bıiktikke sekirýde kúmis jáne uzyndyqqa sekirýde qola medaldardy ıelendi.

Afınadan keıin de Djeıms Bren­dan Bennet Konnollı sporttan qol úzgen joq. 1990 jyly Parıj Olım­pıadasynda kúmis medaldy moınyna ildi. Qany qyz-qyz qaınap tur­ǵan shaǵynda Ispanııa men AQSh arasyndaǵy soǵysqa qatysty. Keıin­nen jazýshylyq qabileti oıanyp, birneshe kitaptyń avtory atandy. Djeıms 1957 jyldyń 20 qańtarynda qaıtys boldy. Ol kezde tuńǵysh Olım­pıada chempıony 88 jasta edi.

Alǵash ret uıymdastyrylǵan Olımpııa oıyndarynyń ózge jeńim­paz­­dary jaıynda aıtar bolsaq, bul jarysta eń kóp júlde alǵan German Vaıngertner. Germanııalyq gımnasshy dúbirli dodada alty ret jeńis tuǵyryna kóterildi. Tarqatyp aıtsaq, 3 altyn, 2 kúmis jáne 1 qolaǵa qol jetkizdi. Ol 55 jyl ǵumyr keshti. Ger­man Oder ózeninde sýǵa batyp bara jatqan adamdy qutqaramyn dep ózi de ajal qushty.

Germanııanyń taǵy bir sańlaǵy Karl Shýman bas júldeniń tórteýin qanjyǵasyna baılady. Alǵashynda ol balýandar básekesinde kúsh synasty. Tusaýkeser kezdesýinde uly­brıtanııalyq Lanchesten Elıotty utsa, kelesi beldesýde grekııalyq Georgıs Sıtastan basym tústi. Osylaısha, Shýman chempıondyq ataqqa qol jetkizdi. Odan keıin sporttyq gımnasshylarmen saıysqa túsip, úsh márte top jardy. Aqyrynda aýyr atletıka men jeńil atletıkadan ótken jarystarda óner kórsetkenimen, jeńis tuǵyryna kóterile alǵan joq. Karl 1946 jyly 76 jasynda baqılyq boldy.

Sonymen qatar Afına Olımpıa­dasynda germanııalyq Alfred Fla­tov (3 altyn, 1 kúmis), amerıkalyq Robert Garret (2 altyn, 1 kúmis, 1 qo­la), fransııalyq Pol Masson (3 al­tyn), aýstralııalyq Teddı Flek (2 altyn, 1 qola) syndy sportshylardyń qan­jyǵasy maılandy.