Ne degenmen «Sóre tastyń» búgingi hali qalaı eken, el-jurt bile me eken degen suraq bizdi qyzyqtyrdy da, Qaz daýysty Qazybek babanyń urpaǵy, tarıhshy aǵamyz Zarqyn Taıshybaevqa habarlastyq. Ol kisi birden: «O, «Sóre tas» týraly bilgende qandaı. Qaıtys bolǵan babamyzdyń múrdesin terige orap, qys boıy sol sóre tasta saqtap, kóktem shyǵa Túrkistandaǵy Qoja Ahmet Iаsaýı kesenesine qoıýǵa áketedi. Babanyń aty-jóni jazylǵan sol mármár tas qorshalǵan, jergilikti halyq aınalasyn tazalap, baptap ustap otyr. Jyl saıyn bolmasaq ta eki-úsh jylda bir baryp turamyz. Turǵan jeri taýdyń arasy, janynda bulaq aǵyp jatyr, kınoǵa túsiretindeı tabıǵaty kórkem jer. Sol jerdiń azamattary jylyna bir jylqy soıyp, babaǵa arnap quran baǵyshtap otyrady...», dedi.
Durys-aq, biraq biz buǵan qanaǵattanbadyq. Joǵaryda aıtqandaı, Pýshkınniń súrinip ketken bir tasyn qorshap, tarıhı oqıǵaǵa aınaldyryp, jahanǵa jarııa jasap otyrǵanda Qaz daýysty Qazybekteı dananyń múrdesin qys boıy saqtaǵan sóre tasyn nege memleket óz qamqorlyǵyna almaıdy? Qarajat bólip, aınalasynda qulap jatqan tastardy ornyna qoıyp, qalpyna nege keltirmeske?! Árbirden soń bul qazaqtyń tarıhy, qazaqtyń dástúri, shejiresi emes pe?! Bizdiń tarıh – osyndaıdan tam-tumdap jınalǵan tarıh emes pe?! Onda ony nege aıaq asty etemiz, mundaı-mundaı derekteri kóp el emes edik qoı, azdan bar jasaǵanymyz jaraspas pa edi?!
Sondyqtan da bolashaqta Mádenıet jáne sport mınıstrligi, ony basqaryp otyrǵan Aqtoty Raıymqulova hanym «Sóre tasqa» kóńil bólip, qasynda qulap jatqan tastardy ornyna qoıyp, túrli sport jarystaryn ótkizip, shańyraq kótergen jastardyń gúl shoǵyn qoıatyn saltanatty saltyn engizip, tipten «Qaz daýysty Qazybek kúni» dep aqyndar aıtysyn, jyr jazar júırikterdiń baıqaýyn ótkizip otyrsa da artyq emes. Bunyń Baıanaýyl óńirindegi týrızmniń damýyna sheksiz úles qosary esh kúmán týǵyzbaıdy da. Sóz túıini: «Sóre tas» jaıly jalpy jurtqa Mádenıet jáne sport mınıstrliginiń jaýaby qalaı bolar eken, kútelik!
Joǵaryda aıtyp ketken qujat mátini, mine:
Qazaq ssr ǵylym akademııasynyń bastyǵy q.Sátbaev joldasqa!
Meniń jas kezimde, bizdiń eldiń áıelderi Qazekeń «Sóre tasy» degen kósh jolynda turatyn bir úsh tastyń tusynan attarynan túsip, jaıaýlap ótýshi edi. Ol ýaqytta onyń ne tas ekenine kim kóńil aýdarypty. Sodan bıyl men komandırovkaǵa elge barǵanymda, sózden sóz shyǵa otyryp, sol tastyń áńgimesi qozǵaldy. Sonda áıelder jol ústindegi tastyń tusynan nege jaıaýlap ótýshi edi degende, Qoqaqtyń Túsipbegi degen shal aıtty: Qazekeńniń (Qaz daýysty Qazybek) «Sóre tasy» degen tas. Bizdiń «Aıdabol» qonystanýdan bir jyl buryn kádimgi Qaz daýysty Qazybek osy «Qaraǵaıly bulaqty» qystap, «Muryntalǵa» jylqy salypty. Sol jyly qońyr kúzde Qazekeń qaıtys bolypty. Sodan Qazekeńdi bylǵaryǵa tigip, basyn aǵashtan, aıaǵyn tastan sóre jasap, bir qys saqtap, jazǵy qar sýymen Áziret-Sultanǵa aparyp qoıypty. Sodan osy turǵan úsh tasty «Qazekeńniń «Sóre tasy» dep ataıdy dedi.
Ol turǵan tastyń ózi úsheý emes, tórteý edi, bireýi meniń bala kezimnen jermen jer bolyp qulap jatyr, tipti bizdiń ákemizdiń ýaqytynda ma, joq odan da buryn ba qulaǵan bolýy kerek, úsheýi tur dedi. Taǵy tastardyń usynsa qol jetpeıtindigin, tórt qyrlylyǵyn aıtyp qyzyqtyrdy álgi Túsipbek shal. Tipti ondaı tastar bul Qaraǵaıly bulaqta joq degen ánge basty. Tasty tym maqtadyńyz ǵoı, baryp kóreıikshige keldik te, aýdandyq Sovet atqarý komıteti predsedateliniń orynbasary Úsenov, kolhoz basqarmasynyń predsedateli Berdibekov, partkom, muǵalim, taǵy basqalary bar 11-12 adam tasty baryp kórdik. Kórsek baıaǵy turǵan úsh tas tur, bir tas janynda jer bolyp, Túsipbek shal aıtqandaı qulap jatyr eken. Tasty aınaldyryp kórdik, usynsa qol jetpeıtini, tórt qyrly ekendigi ras eken. Súıtip, tastardy aınaldyryp júrgende, baǵanaǵy qulap jatqan tasqa kóz tústi. Tas etbetinen qulaǵan eken, ol tastyń uzyndyǵy men kóldeneńi ana turǵan tastarmen birdeı. Biraq, bul tastyń ana tastardan bir ózgesheligi, syrtynan qaraǵanda tasty býnap shapqan sııaqty boldy. Sonymen, tastyń syrt beınesi, adamnyń moınynyń, ıyǵynyń pishinin kórsetti. Osy tasta bir áńgime bar, al kótereıik degen pikirge kelip, jaqyn qoradan qaıyńdar alǵyzyp tasty kóterýdiń áreketine kiristik. Jermen- jeksen bolyp qalǵan tasty kóterý ońaı bolsyn ba, áıteýir, bir áýrege tústik. Basyn bastap qalǵan soń tastap ketýge bolmady. Ne bolsa da shydaıyq destik. Qol qanady, kıim jyrtyldy, aǵash syndy. Basqarma bastyǵy Berdibekov Kópen tastyń astynda da qala jazdady. Áıteýir, áreń degende, tastyń bas jaǵyn kóterdik-aý! Kóterip qarasaq tastan shapqan kádimgi adamnyń basynyń sýreti. Endi ony kórgen soń túgel beınesin kórý kerek boldy. Sondyqtan tasty kóterip qoıýdyń sharasyna kiristik. Kóterý óte qıyn boldy. Azamattar ne bolsa da shydaıyq desti. Sol kúni Kúnniń de, qymyzdyń da qyzýy bar edi, jurt aǵyl-tegil bolyp terledi. «Áýp!» desip jumyla qımyldap, zorǵa degende tasty tiginen qoıdyq-aý. Topyraqtan arshyp qarasaq kádimgi adamnyń sýreti. Kindikten joǵary jerdiń bárin túsirgen, sheńberli, shekeli bas, qıylǵan qas, qyr muryn, sharasynan shyǵyp turǵan torsyqtaı kóz, qıylǵan ádemi murt, qaımaq aýyz, tutas moıyn, eki ıyǵyna eki kisi mingendeı etip kıim kıgizip, belin býǵan sýret. «Mine, osy Qazekeńniń, Qaz daýysty Qazybek babanyń sýreti!» desti turǵan adamdar.
Muny eldiń aqsaqaldary da Qazekemniń beınesi dep bekitti. Sebebi, ómir boıy Máshhúr-Júsip únemi osynda kelip ótipti...
Bul sýret Baıanaýyldan 75 kılometr, 4 aýyl Soveti, «Muryntal» kolhozynan 3 kılometr, kardon úıdiń janynda, Semizbuǵa jolynyń ústinde.
Osy ótken oktıabr aıynyń 2 kúni kóterilip qoıyldy.
«Sóre tastyń» qysqasha tarıhy osy.
Qazaq SSR Joǵarǵy Soveti Prezıdıýymynyń qyzmetkeri N.Janalın 19.HI.44
(QR Ortalyq Memlekettik arhıvi. Qor №1137, Tizbe №12, Is №499, p.230)
Gúlsim ORAZALYQYZY,
jýrnalıst
