Rýhanııat • 02 Sáýir, 2021

Dastarqandaǵy darqandyq

743 ret
kórsetildi
4 mın
oqý úshin

Darqandyqtyń shyńyna shyqqan dana halqymyzdyń atatekten jalǵasqan, túptamyrdan ajyramaǵan bir qasıeti bolsa, ol meımandos minezi. «Qýys úıden qur shyqpa» dep naqyl qaldyrǵan babalarymyz hal surap kelgen kisini qansha asyǵys bolsa da bir tilim nan aýyz tıgizbeı jibermegen. Bul tól mádenıetimizdiń máıegi bolǵan tálimniń eń táýiri. Búgin qolymyzǵa sol bir salmaqty saltymyzdyń enshisindeı esti sýret iligip otyr. Kóńil tórinen oryn alǵan kórkem kartına ǵulama ǵurpymyzdy ulyqtap turǵandaı.

Dastarqandaǵy darqandyq

Týyndynyń avtory – Qazaqstan Respýblıkasynyń eńbek sińirgen qaıratkeri, keskindemeshi Tursyn Ábýov. Qylqalam sheberi shyǵarmasyn «Dastarqan. Qonaq kútý» dep atapty. Aıtqandaı-aq kartına qonaqjaılyq qaǵıdasynan habar berip turǵandaı. Bólinbegen enshideı bekigen qazaqy qonaqjaılyq qalyptyń eń sátti, eń kórkem sulbasy beınelengen. Qazaqy qundylyqtardan ajyrap qalǵan oqyrmanǵa oı salar týyndy ekeni anyq.

Qazaqtyń ulttyq tamaqtarynan halyqtyń nıeti, onyń tarıhy, ádet-ǵurpy men dástúri aınadaǵydaı kórinip turady. О́zgeden ozyq, basqadan artyq kórsetetin erekshe qasıeti – osy qonaqjaılylyǵy. Syıly qonaqtardy aıtpaǵannyń ózinde, esikten bas suqqan beıtanys adamnyń ózin qushaq jaıa qarsy alyp, tórine otyrǵyzyp úıindegi bar jaqsysyn aldyna qoıatyn bolǵan. Árbir qazaq otbasy dastarqandy qalaı jasaýdy biledi. Bul da qazaqtyń qurmet tutatyn ejelden kele jatqan belgili salttarynyń biregeıi.

Kartınaǵa qarap otyryp, sanamyzda ártúrli oılar búr jarady. Túgin tartsa maıy sorǵalaǵan quıqaly qazaq dalasy kimge maqtan bolmaǵan. Sol dalanyń tósin ıitip, tóbesin taýǵa jetkizip, taýyn aspanǵa tıgizip súıgen qazaqtyń da ulylyǵy sheksiz-aý. Uly­lyqty aıtpaqshy, urany – Alash, keregesi – aǵash qadym zamanda da qazaq topyraǵyna tabany tıgen álem saıahatshylary kóp bolypty. Solar da Alashtyń bólinbegen enshisinen dám tatysyp, kóńili soqqan úıge meıman retinde túsken. Qaı qıýasyna, qaı túkpirine barsa da jik-japar bolyp kútken eldiń nıetine toıyp, sheksiz rızashylyǵyn bildirgen desedi. Osylaısha qazaqtyń ulylyǵyn aıtyp, kári qurlyq attaǵan saıahatshylardyń, tarıhshylardyń sózi de muraǵatta qattaýly búgin. Bári – shejire, bári ańyz qazir.

Bir aıta keterligi, Tursyn Ábýov tús­terdiń kómegimen kartınanyń basty mánin bólip kórsetedi: qara kóleńkeli úıdiń ishindegi ashyq sary tústi dastarqan jáne onyń fonyndaǵy ázirlengen tamaq erekshe kózge túsedi. Ońyp ketken jerdegi oshaq basynda qonaq kútýge asyqpaı daıyndalyp otyrǵan áıel, qazannan burqyrap shy­ǵyp jatqan bý kórsetilgen kıiz úı aldyndaǵy alańdaǵy kórinis esik oıyǵynan kórinetin ashyq tústi kvadratta berilgen.

Sýretshi kompozısııanyń ortasyna qonaqtardy kútý úshin tabaqtaǵy et, qymyz, qurt jáne alma salynǵan ydys qoıyp jaıylǵan dastarqandy ornalastyrady. Ústeldiń aı­na­lasynda alasa oryndyqtar tur, kıiz úıdiń edenine syrmaq pen tekemet tóselgen. Avtor qabyrǵaǵa ilingen mýzy­kalyq aspaptar, kire beristegi ulttyq oıýmen bezendirilgen sandyq syndy kıiz úıdiń ishki buıymdaryn kórsetken. Kıiz úıdiń esigi arqyly kartınanyń ekinshi planyndaǵy qazanǵa as daıyndap otyrǵan oshaq basyndaǵy egde áıeldi kóremiz. Mu­nyń bári shyǵarmanyń mánin tereń­detip tur.

Qonaqjaı ulttyń kóńil per­nesin dóp basqan kórkem kartına qazaq hal­qynyń dańqty dástúrine yn­tyq­tyra túsedi.

 

Sońǵy jańalyqtar