«Surjekeı» sıpaty ekranda nege sıredi?

Ádebıette keńinen qamtylǵanymen, kıno salasynda rejısserlerdiń shyǵar­mashylyǵyn kóp shırata qoımaǵan taqy­ryptyń biri osy asharshylyq ekenimen kınogerlerdiń ózi de kelisetin bolar. Orta dáýlettiniń ózin baıdyń qataryna qosyp, bir túnde tigerge tuıaq qaldyrmaı bar malyn tárkilep alý, ózderin kóz kórmes, qulaq estimes jaqqa ıtjekkenge aıdap, bala-shaǵasyn bosqyn etip jibergen áreket asa qytymyr jaǵ­daı­da iske asyrylǵanyn, aýyl baılaryn aýyzdyqtaýdyń jóni osy dep asyra silteýdiń ashy shyndyǵyn kórsetken ekrandaǵy eń alǵashqy fılm «Surapyl Surjekeı» edi. Qazaq halqynyń basynan keshken asharshylyq náýbeti men zobalań kezeńniń zardaptary beınelengen otandyq tuńǵysh kınotýyndyny belgili jazýshy Smaǵul Elýbaıdyń «Aq boz úı» shyǵarmasyn arqaý ete oty­ryp rejısser Damır Manabaev túsir­di. Damır Manabaevtyń bul fılmi 1990-jyldardyń basynda ózine deıingi sa­lynǵan súrleýden sýyrylyp shyǵyp, qazaq kınosyna ózgeshe sıpat ákelgen sony dú­nıelerdiń biri boldy. Ańdaǵan adamǵa «Aq boz úıdiń» jelisimen ekrandalǵan «Surapyl Surjekeıde» shyǵarmaǵa qaraǵanda, ájep­táýir aıyrmashylyq bary birden baıqalady. Jazýshy men rejısser aqyldasa otyryp, qazaqtyń biriniń etin biri jeýge beıim keletin kúnshildigin, ishi­ne qyl aınalmaıtyn qyz­ǵan­shaqtyǵyn bólip alyp, «basqasyn aıtyp qaıtemiz, qazaqtyń túbine jetken, mine, osy mi­nez» degendi kórsetýdi maqsat tutqan sııaqty. Kámpeskeniń ózi neden bastaldy – birin-biri kórealmaýshylyq, biriniń ishin qyzdyrǵan ekinshisiniń baılyǵy, «ol nege baı, men nege kedeımin?». О́nerdiń áleý­met­tik aspektisinde jarly men baıdyń qaq­ty­ǵysy – mahabbat sekildi máńgi sa­rynnyń biri.

Fılm qalaı bastalady? Majan baı­dyń aýylynyń balasy oınap, qazany qaınap jatqan mamyrajaı tirligi. Mine, aýyl ortasyndaǵy qyzyl jalaýy jel­biregen qazaq úıden aýylnaı Jor­ǵa Kúreń shyqty. Kerilip-sozylyp, bo­ıynyń qurys-tyrysyn jazyp, esinep esik aldynda tur. Áne, qus atyp qaıtqan Bulysh­tyń kózi Ma­jan baıdyń toqaly Balqııaǵa tústi. Osylaısha baıaý ǵana bastalatyn fılm Balqııa men Hansulýdyń birine biri bizdeı tilin suǵyp alyp, búkil aýyldy basyna kóterip kókaıyldana shap­tyǵatyn shaıpaý minezderiniń kóri­nisterinen keıin kenet jyldam qarqyn ala bastaıdy. Eki áıeldiń urysy – erteńgi bolatyn soıqannyń alǵashqy belgisi. Osy arada jańa ókimettiń ókili Surjekeı de jetedi, jar astynan jaý izdep tabý – oǵan júktelgen mindet.

Fılm romandaǵy oqıǵa ornyn ózgert­peı Mańǵystaýda túsiriledi. Sebebi Mań­ǵystaýda bir jerde qonys taýyp, ómir súrý qıyndaý. Tumsyǵymen túrtip, tuıa­ǵymen teýip jeıtin qaraıǵan shóp oqta-tekte qylań bermese, qumdaýyt da­la maldy óltirip almas úshin kóshti qa­jet etedi. Al mal ólse, qazaqtyń tir­shiligi de toqtaıdy. Jańa óki­mettiń jalaýyn kótergen Surjekeıler Majan aýylyn «osy kóship-qonǵandaryń da jetedi» dep bir jerde qonystanyp, tapjylmaı tirshilik etýin talap etedi. Mal jep qoıǵan jerdiń oty joq bolǵan soń tórtaıaqty tegis qyrylyp, endi sondaǵy jergilikti jurttyń ózi shetinen jan tapsyra bastaıdy. Osylaısha búkil aýyl tegis qyrylyp qalady.

«Surjekeı róline tek komedııalyq rólderimen tanylǵan Meıirman Nurekeev qalaı keldi?» degen suraq týady. Rejısser D.Manabaev kóp ártisterdi synap kóredi. Biraq bul obraz ári kúlki shaqyratyn, ári oı salatyn adamǵa tıesili edi. Ur da jyq, áperbaqan adamnyń minezindegi ápendilikte ezýge ashy kúlki úıiretin, ıa jyla­ryńdy, ıa kúlerińdi bilmeı, dal qylatyn za­mannyń túlki beınesi tanylýǵa tıis. Osy turǵyda Manabaev Sur­jekeı beınesine dál Meıirman Nure­keevti tańdap alǵanyna bir sát te ókingen emes, kerisinshe, ony fılmniń jeńisi dep biledi. Fılmdi túsirmek bolyp Aqtaýǵa barǵanda, rejısser basty róldiń beınesi úshin Meıirmannyń shashyn ustaramen taqyrlap alyp tastaýdy tapsyrady. «Qarasaq,– deıdi rejısser, – oń jaq shekesinen dál tóbesiniń oraıyna qaraı tartylǵan qalyń qatparly tereń tyrtyq bar eken. Shoshyp kettik. «О́ı, my­naýyń ne?». Sóıtsek, Meıirman bala kúninde baqsha ishinde demalyp jatqanda, ketpen shaýyp kele jatqan ákesi balasynyń basyna baıqaýsyzda ketpenin siltep alady. Ketpenniń júzi ońdyrmaı osyp túsedi. Meıir­man ǵajaıyptyń kúshimen tiri qala­dy. Osydan keıin ákesi ómir boıy bireý balasynyń betine qarap, bir aýyz sóz aıtpaq túgili, bir tal shashy túspeýin qatań buıyrady. Meıirman erke bolyp, eldiń bá­rimen teń qurbysy sııaqty ázildese bere­tin erkin adam bolyp qalyptasa bastaıdy...

Rejısserdiń aıtýynsha, Meıirman ózge túgili, ózine de túsiniksiz edi, qaıdan kelgenin, nege kelgenin bilmeı, ózine-ózi syımaı alasurǵan adamnyń minezi bolypty boıynda, qalaı erte ketip qalǵanyn da bilmeı qaldy Meıirman...

Surjekeıde Meıirman ózgeden esh­nárse alǵan joq, ózin oınap shyqqan. Surjekeıdiń beınesiniń shynaıy shyǵýy da sondyqtan. Meıirmannyń ózi de óle-ólgeninshe osy róline rıza bolyp ketipti. «Men qanshama fılmge tústim, biraq jaryq álemde jasa­ǵan jalǵyz jumysym osy – Surjekeı. Sur­je­keı – meniń eń tańdaýly rólim» degen eken.

Fılm eki jyl túsiriledi. Osy eki ara­lyqta fılmdegi negizgi keıipkerlerdiń biri Pahraddındi oınaıtyn talantty akter Nurmuhan Jantórın qaıtys bolyp ketedi. Pahraddın – Jantórınniń sońǵy róli bolatyn. Fılm 1992 jyly Ashǵabad, 1996 jyly Ankarada ótken kıno­festıvaldardyń bas júldesin ıe­lendi.

Eki mıllıonnan astam qazaq qyrylǵan ulttyń qasireti – qazaq kınosy men derek­ti fılmderinde óte az qozǵalǵan ta­qy­ryp bolyp ulttyq kınony tuqyrtyp tur. Tap osy «Surapyl Surjekeı» men Bolat Sháriptiń «Amanaı men Zamanaı» fılm­deriniń deńgeıinde qazaq tarıhyna qara tańbasyn salyp ketken zobalań týraly týyndylardyń dúnıege kelmeýi kınosaıasattyń olqylyǵynan ba, álde rejısserlerdiń osaldyǵynan ba, myń ret suraý salynǵanymen, bir ret jaýaby berilmegen jumbaqqa aınaldy. Slambek Táýe­keldiń «Jeruıyq», Amangeldi Táji­baevtyń «Keıki» fılmderi men Serik Ábikenniń ssenarııi boıynsha «Jetisý» arnasy túsirgen «Bir ýys bıdaı», Erkin Raqyshevtiń «Asharshylyq» jáne Qalıla Omarovtyń birer derekti týyndylarynan basqa bul  tarapta aýyz toltyryp aıtatyn tushymdy dúnıe joq. Biraq bul fılmder de ataýly  31 mamyr Qýǵyn-súrgin kúninde bir jylt etkeni bolmasa, kógildir ekrannan kóp kórine bermeıdi. Sońǵy túsirilgen fılm – «Uly dala zary». Júz jylda bas-aıaǵy on shaqty ǵana týyndynyń jaryqqa shyǵýy kıno­óneri úshin ǵana emes, eldikke syn. Ortalyq Azııadaǵy san jaǵynan eń kóp etnos sanalǵan qazaqtardyń qataryn joıqyn zulymdyqpen sıretken asharshylyq týraly tolymdy dúnıe týdyrýda kıno­gerlerdiń ne sebepti kerenaýlyq tanytyp kele jatqany túsiniksiz.